Жиноят ва жазо

„Жиноят ва жазо“ — 1865—1866-йилларда ёзилган Фёдор Достоевскининг ижтимоий-психологик ва ижтимоий-фалсафий романи. Биринчи марта 1866-йилда „Руссиан Буллетин“ журналида нашр этилган. Бир йил ўтгач журнал нашрига нисбатан бироз ўзгартирилиб алоҳида китоб нашр этилди. Муаллиф китоб версиясига бир қатор қисқартмалар ва услубий ўзгартиришлар киритди.

Жиноят ва жазо

Китоб учун ишланган расм
Асл номи	Преступление и наказание
Муаллиф(лар)	Фёдор Достоэвский
Таржимон(лар)	Иброҳим Ғафуров
Мамлакат	Россия
Тил	русча
Жанр(лар)и	Роман
Нашр этилган санаси	1867-йил 1956-йил Рандом Ҳоусе нашриёти
Ўзбек тилида нашр этилган санаси	1977-йил 2018-йил Янги Аср Авлоди нашриёти 2021-йил Илм-Зиё-Заковат нашриёти 2023-йил Янги Аср Авлоди нашриёти
Саҳифалар сони	856 бет (Янги аср авлоди)
ИСБН	ИСБН 978-9943-27-379-5

Жиноят ва жазо ғояси Достоэвскийда кўп йиллар давомида пишиб етилган, аммо қаҳрамоннинг „оддий“ ва „ғайриоддий“ одамлар ҳақидаги ғояси билан боғлиқ бўлган марказий мавзу фақат 1863-йилда Италияда шакллана бошлади. Тўғридан-тўғри асар устида ишлашни бошлаган муаллиф, Мармеладовлар оиласи ва маҳкумнинг ваҳийси сифатида ўйлаб топилган романи мазмуни ҳақида ҳикоя қилинган, тугалланмаган „Маст“ романи қораламаларини бирлаштирди. Иш жараёнида режа кенгайтирилди ва сюжет яқинларини қутқариш учун ломбардчи аёлни ўлдирган талаба Родион Расколниковнинг жинояти асосида қурилди. Шу билан бирга, жиноий воқеа муаллиф учун нафақат мавзу, балки одамни жиноят содир этишга ундайдиган ижтимоий ҳолатлар ҳақида мулоҳаза юритиш учун имконият бўлди. Шунингдек, одамлар қалбида қандай мураккаб „кимёвий“ жараёнлар содир бўлишини кўрсатиш имкониятига эга бўлди. Роман образларидан бири бу ХИХ асрнинг иккинчи ярмидаги катта шаҳар бўлиб, у ерда ҳаёт тўқнашувлар ва драмаларга тўла. Асар вақтнинг таниқли белгиларини қайта тиклайди, Санкт-Петербург топографиясини акс эттиради .

„Жиноят ва жазо“ нинг нашр этилиши Россиянинг адабий жамоатчилигида бўронли полемикани келтириб чиқарди. Шарҳловчиларнинг шарҳлари завқдан тортиб то рад этишгача бўлган. Достоэвскийнинг Дмитрий Писарев, Николай Страхов, Николай Ахшарумов каби замондошлари асарни тубдан таҳлил қилдилар. 1880-йилгача асар франсуз, немис, швед, инглиз, поляк, венгер, италян, дан, норвег, фин тилларига таржима қилинди. Асар жаҳон адабий жараёнига таъсир кўрсатди: франсуз, италян, немис адабиётида Достоэвский томонидан белгиланган мавзуни ривожлантиришни давом эттирган „шерик“ романлар пайдо бўлди. Романни о'збек тилига таржимашунос Иброҳим Г'афуров таржима қилган.

Ўзбек тилида биринчи марта 1977-йилда нашр этилган, 2018-йилда Янги Аср Авлоди нашриёти томонидан 856 бетли қаттиқ муқовада нашр этилди. 2021-йилда эса Илм-Зиё-Заковат нашриёти томонидан 720 бетли юмшоқ муқовада кирилл алифбосида 2 000 нусхада чоп этилди. Со'нгги марта 2023-йили Янги Аср Авлоди томонидан 672 бетли қаттиқ муқовада лотин алифбосида 2 000 нусхада чоп этилди.

Роман бир неча бор саҳналаштирилди (биринчи спектакллар 1880-йилларда пайдо бўлган, Россияда биринчи театр асари 1899-йилда намойиш этилган, биринчи хорижий саҳна версияси 1888-йилда Парижда намойиш этилган) ва филмлар суратга олинган.

Яратилиш тарихи

1859-йилнинг кузида Фёдор Михайлович акасига ёзган мактубида, яқин келажакда асосий контурлари ғамгинлик даврида шаклланган романи устида ишлашни режалаштираётганини айтди.1865-йилнинг ёзида қийин молиявий аҳволда бўлган ёзувчи унга 3000 рубл аванс бериш илтимоси билан журналининг ноширига юзланди. Худди шундай таклиф Достоэвский ва октябр ойидан кечикмай тайёр қўлёзма беришни ваъда қилган "Петербург газетаси " муҳаррири Валентин Корсчга юборилган. Иккала ҳолатда ҳам рад жавоби берилди. Натижада ёзувчи ношир Фёдор Стелловскийдан керакли миқдордаги пулни олишга муваффақ бўлди, ношир бунинг эвазига Достоэвскийнинг уч жилдли асарларини нашр этиш учун барча ҳуқуқларга эга бўлди. Бундан ташқари, Стелловский Фёдор Михайловичдан унга 1866-йил ноябридан кечиктирмай унга янги роман (кейинчалик Қиморбоз деб номланган) ёзиб беришини ваъда қилди.

Стелловский билан тузилган шартнома ёзувчига асосий қарзларини тўлаш ва чет элга кетишга имкон яратди. У ерда Достоэвскийнинг молиявий муаммолари янада оғирлашди, чунки Висбаденда бўлганида беш кун ичида барча пулларни ва шахсий нарсаларини казинода совурди. Аполлинария Сусловага йўллаган мактубида Фёдор Михайлович меҳмонхонада овқатланиш ва бошқа хизматлардан воз кечилганлигини айтди: „Улар кийимларини ва этикларини тозаламайдилар, менинг чақирувимга келишмайди“. У ерда кичик бир сонда „пулсиз, овқациз ва нурсиз“ ёзувчи „Жиноят ва жазо“ устида иш бошлади. Адабиёцҳунос Леонид Гроссман таъкидлаганидек молиявий қулаш пайтида узоқ вақт пишиб бўлган ғоялар „баъзи бир янги комбинацияни берди ва жиноий таркиб ғоясини келтириб чиқарди“.

Ўша 1865-йил сентябр ойида Достоэвский "Россия бюллетени " журналининг муҳаррири Михаил Катковга янги ишини нашрининг саҳифаларида жойлаштиришни таклиф қилди ва у бошлаган иш „битта жиноятнинг психологик ҳисоби“ эканлигини айтди:

„Жиноят ва жазо“ ғоясини тавсифловчи Ф.М.Достоэвский дафтаридан саҳифа. Бу йилги аксия замонавий. Университет талабаларидан ҳайдалган бир йигит … битта кампирни, фоизли пул берадиган титулли маслаҳатчини ўлдиришга қарор қилди … Бундан ташқари, менинг ҳикоямда жиноят учун тайинланган қонуний жазо қонун чиқарувчиларнинг фикрига қараганда жиноятчини жуда кам қўрқитади, деган фикр бор. чунки унинг ўзи ахлоқий жиҳатдан буни талаб қилади".

Октябр ойида Катков Достоевскийга дастлабки тўлов сифатида 300 рубл юборди аммо, пул Висбаденга бироз кечикиш билан келди — ўша пайтгача ёзувчи Россияга қайтиб кетган эди. „Жиноят ва жазо“ бўйича ишлар Санкт-Петербургда давом эттирилди ва 1865 йил ноябрда Фёдор Михайлович кўп саҳифали қораламани рад этди ва ёқиб юборди ва яна ёзишни бошлади. Бир ой ўтгач, у Катковга романнинг дастлабки етти варағини берди. Бундан ташқари, иш тайёр бўлиши биланоқ қисмларга бўлиниб „Россия бюллетени“ га юборилди. Достоэвский ўз мактубларидан бирида: „Мен ишда маҳкумга ўхшаб ўтираман … Қиш давомида мен ҳеч қаэрга бормадим, ҳеч кимни ёки ҳеч нарсани кўрмадим, фақат бир марта театрда бўлдим … Ва бу роман охиригача давом этади — агар улар мени қарз бўлимига қўйишмаса“.

Достоэвскийнинг лойиҳаларига қараганда, „Жиноят ва жазо“ устида ишлаётганда у учта ижодий босқични босиб ўтди. Висбаден меҳмонхонасида бошланган иш жиноят содир этган одамни тан олиш эди; ривоят биринчи шахсда ўтказилди: „Мен судланяпман ва ҳамма нарсани айтиб бераман … Мен ўзим учун ёзаман, лекин бошқалар ҳам ўқисинлар“.

Иш жараёнида ғоя ўзгарди — тугалланмаган „Маст“ романининг парчалари қўлёзма таркибига киритилди. Икки хил ҳикояни — маҳкум ва Мармеладовлар оиласини бирлаштирган ушбу версия яна Фёдор Михайловичга тўғри келмади. „Жиноят ва жазо“ нинг учинчи — якуний нашрига ўтиб, ўзи учун эслатма ёзди: "Муаллиф ҳамма нарсани билгувчи ва гуноҳкор мавжудот эмас деб тахмин қилиш керак ".

Асарнинг биринчи версиясида бош қаҳрамоннинг фамилияси йўқ эди — унинг дўсти Разумихин Василий ва Васюк образини чақирди. Қотиллик иши бўйича иш олиб борган терговчининг иш материалларида Порфирй Степанович, кейин Порфирй Филипевич Семёнов номи кўрсатилган. Белгилар орасида Лизавета Сяся қизи ҳам бор эди, у билан жиноятчи илиқ муносабатда бўлган. Сония кейинроқ пайдо бўлди алоҳида эслатмаларда икки қаҳрамон ёнма-ён бўлган, аммо кейинчалик романдан четлаштирилди. Свидригаилов (дастлаб Аристов исмли) биринчи қоралама дафтарларида қаҳрамонга жиноятчи номини билишини маълум қилган эпизодик белги бўлган.

„Жиноят ва жазо“ фитнаси Достоэвскийга 1865-йил январ ойида икки кекса аёлни ўлдирган савдогар оиласининг вакили, сисматик, йигирма етти ёшли москвалик Герасим Чистовнинг суди томонидан таклиф қилинган бўлиши мумкин. Қотиллик қуроли болта эди, жиноятчи кассадан ва квартирадан пул ва қимматбаҳо буюмларни чиқариб ташлаган. Олти ой ўтгач, август ойида суд жараёни бошланди. Фёдор Михайлович иш бўйича сўзма-сўз маъруза билан таниш эди. Леонид Гроссманнинг сўзларига кўра: „ушбу жараён материаллари унинг биринчи босқичида унинг бадиий тасаввурига туртки бериши мумкин“.

Расколников нега судхўрни ўлдирди деган саволга жавоб излашда муаллифнинг йўли етарлича узоқ эди. Михаил Катковга ёзган мактубида Фёдор Михайлович ўз қаҳрамонининг қилмишларининг маъноси ҳақидаги ғоясини „оддий арифметика“ билан чеклаб қўйган: талаба бошқа азоб чекаётган одамларга — ўзига, синглиси ва онасига нажот бериш имкониятини бериш учун „кар, аҳмоқ, ғазабланган ва касал кампир“ ҳаётини олишга қарор қилди. Романнинг иккинчи версиясида, шунингдек, персонаждан бир хил хайрия хабарлари бор эди : "Мен куч оламан, куч оламан — пул бўладими ёки куч бўладими — ёмон эмас. Мен бахт келтираман. " Ва ниҳоят, якуний версияда Расколниковнинг „Наполеон ғояси“ инсониятни „титрайдиган жонзотлар“ ва „хўжайинлар“ га бўлиниши билан ифодаланган.

Қаҳрамонлари

Исм	Отасининг исми	Фамилия
Родион	Романович	Расколников
Авдóтя	Ромáновна	Расколникова
Полхерíя	Александровна
Семён	Заҳарович	Мармелáдов
Софя, Сóня, Сóнечка	Семёновна	Мармелáдова
Катерина	Ивановна
Дмитрий	Прокофич	Вразумихин
Праскóвя	Павловна	Зарницйна
Аркадий	Иванович	Свидригáилов
Марфа	Петровна	Свидриǵйлова
Пётр	Петрович	Лужин
Андрей	Семйóнович	Лебезйáтников
Порфíрий	Петрович
Лизавета	Ивановна
Алёна

Ҳаволалар

• Жиноят ва жазо гутенберг.оргда
• Жиноят ва жазо либривох.оргда
• Жиноят ва жазо wикуқуоте.оргда
• Китобхон.cом Жиноят ва жазо