Jiruft sahifasining manbasini koʻrish

{{Bilgiquti aholi punkti
| oʻzbekcha nomi = Behshahr
| asl nomi = {{lang-fa|جیرفت}}
| image_skyline = IMaryan20190409 174513.jpg
|tasvir_eni=280px
| mavqe = Shahar
| mamlakat = Eron
| mintaqa turi = Eron ustonlari{{!}}uston
| mintaqa =
| jadvalda mintaqa = Kirmon ustoni{{!}}Kirmon
| tuman turi = Eron shahristonlari{{!}}shahriston
| tuman = Jiruft shahristoni{{!}}Jiruft
| jadvalda tuman =
| jamoat turi = [[baxsh]]
| jamoat = [[Markaziy tuman (Jiruft shahristoni)|Markaziy tuman]]
| jadvalda jamoat =
| qaram =
|lat_deg= 28|lat_min= 40|lat_sec=47
|lon_deg= 57|lon_min= 44|lon_sec=41
|CoordAddon = type:city(10034830)_region:IR
| CoordScale =
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 260
| mintaqa xaritasi oʻlchami =
| tuman xaritasi oʻlchami =
| mamlakat xaritasi =
| mintaqa xaritasi =
| tuman xaritasi =
| ichki bolinishi =
| rahbar turi = Hokim
| rahbar = Hadi Rabboniy
| asos solingan = 
| ilk eslatilishi =
| avvalgi nomlari = 
| qachondan beri =
| maydon =
| balandlik turi =
| AP markazi balandligi = 
| iqlim =
| rasmiy til = fors tili
| aholi = 130 429<ref name="2016 census"/>
| sanalgan yil = 2016
| zichlik =
| aglomeratsiya =
| milliy tarkib =
| konfessiyaviy tarkib =
| etnoxronim =
| vaqt mintaqasi = +3:30
| DST =
| telefon kodi = 
| pochta indeksi =
| pochta indekslari =
| avtomobil kodi =
| identifikator turi =
| raqamli identifikator =
|sayt = 
| Commons turkumi = 
}}
'''Jiruft''' ({{lang-fa|جیرفت}}, {{IPA|dʒiːˈɾoft|}}){{efn|'''Jīroft''' shaklida ham [[romanizatsiya]] qilinadi; ilgari '''Sabzāwārān''', '''Sabzevārān''', '''Sabzevārān-e Jiroft''' va '''Sabzvārān''' shaklida ham tanilgan<ref>{{GEOnet3|-3068011}}</ref>}} [[Eron]]ning [[Kirmon ustoni]] Jiruft shahristoni Markaziy tumandagi shahar. Ham shahriston, ham tuman markazi vazifasini bajaradi<ref name="Kerman Structure">{{cite web |title = Approval of the organization and chain of citizenship of the elements and units of the national divisions of Kerman province, centered in the city of Kerman |language = fa |website = Lamtakam |url = https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113033 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240130210435/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113033 |publisher = Ministry of Interior, Defense Political Commission of the Government Council |last = Habibi |first = Hassan |archive-date = 30 January 2024 |date = 21 June 1369 |access-date = 30 January 2024}}</ref>. [[Kirmon]] shahridan {{convert|230|km|mi}} janubda va 91-yoʻl orqali [[Tehron]]dan {{convert|1375|km|mi}} janubda joylashgan.

Oʻtmishda ''Sabzavoron'' deb ham atalgan va juda unumdor yer boʻlgani uchun ''Hindi kuchak'' (Kichik Hindiston) nomi bilan tanilgan. Jiruftda topilgan tamaddun eng qadimgi insoniyat tamaddunlardan biri (baʼzilarning fikriga koʻra, eng qadimgisi) va bu tamaddundan olingan qoʻlyozmalar Mesopotamiyada topilgan mixxat yozuvidan oldin boʻlgan{{Citation needed}}.

== Aholisi ==
2006-yilgi aholini milliy roʻyxatga olish vaqtida shahar aholisi 19 926 xonadonda yashovchi 95 031 kishini tashkil qilgan<ref name="2006 census">{{cite web | title = Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006) | page = 24 | language = fa | publisher = The Statistical Center of Iran | website = AMAR | url = http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/24.xls | access-date = 25 September 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110920094514/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/24.xls | format = Excel | archive-date = 20 September 2011}}</ref>. 2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda 25 589 ta xonadondan iborat 111 034 kishi bor edi<ref name="2011 census">{{cite web | title = Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011) | page = 24 | language = fa | publisher = The Statistical Center of Iran | website = Syracuse University | url = https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Ardabil.xls |archive-url = https://web.archive.org/web/20230115211527/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Ardabil.xls |archive-date = 15 January 2023 | access-date = 19 December 2022 | format = Excel}}</ref>. 2016-yilgi aholini roʻyxatga olish vaqtida 39 855 ta xonadonga boʻlingan 130 429 kishi istiqomat qilgan<ref name="2016 census">{{cite web | title = Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016) | page = 24 | language = fa | publisher = The Statistical Center of Iran | website = AMAR | url = https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_24.xlsx | access-date = 19 December 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190322123220/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_24.xlsx | format = Excel | archive-date = 22 March 2019}}</ref>.

== Geografiyasi ==
Jiruft keng [[tekislik]]da, Halil [[daryo]]sida, Jabal-Barez [[togʻ]] tizmasining janubiy chekkasida, ikki daryo bilan oʻralgan. Shaharning oʻrtacha balandligi dengiz sathidan taxminan {{convert|650|m|ft|-1}} balandlikda. Shaharning ob-havosi yozda juda issiq – bu Eronning eng issiq joylaridan biri, ammo qishda harorat moʻtadil.

Shaharning yuqori oqimida (Jiruftdan 40 km shimoli-sharqda) Halil daryosida (Halilrud) katta toʻgʻon (Jiroft toʻgʻoni) mavjud. 1992-yildan buyon faoliyat yuritmoqda. 410 million kub metrdan ortiq suv omboriga ega boʻlib, quyi oqimdagi 14200 gektar maydonni sugʻoradi va elektr energiyasi ishlab chiqaradi<ref>Abdolreza Bahremand, 1997, MSc thesis, Flood routing through the Jiroft Dam reservoir, Tehran University, Iran.</ref>.

== Arxeologiyasi ==
=== Jiruft madaniyati ===
Jiroft madaniyati hozirgi [[Eron]]ning [[Seyiston]] va [[Kirmon ustoni|Kirmon]] ustonlari hududida joylashgan [[Jez davri|erta bronza davri]] (miloddan avvalgi III ming yillik) [[arxeologik madaniyat]]i deb taxmin qilinadi. Gipoteza [[Eron]]da konfiskatsiya qilingan va koʻpchilik tomonidan Eron janubidagi Jiruft hududidan olingan deb qabul qilingan artefaktlar toʻplamiga asoslanadi, deb xabar beradi 2001-yilda Eron onlayn axborot xizmatlari.

Jiruft manzilgohining taxminiy oʻrni zamonaviy Jiruft yaqinidagi, Halilrud boʻyidagi Kunar Sandal hududi hisoblanadi. Shahri Suxta (Yongan shahar), Tepe Bampur, Espiedej, Shahdod, Tali Iblis va Tepe Yahya ham ushbu madaniyatga aloqador manzilgohlar hisoblanadi.

Jiruftning mahalliy tili jiruftiy boʻlib, garmsiriy deb ham ataladi. Garmsiriy shimoldagi Halilrud daryosi vodiysidan janubdagi Hurmuz boʻgʻozigacha choʻzilgan bir-biriga yaqin dialektlarning davomidir<ref>Habib Borjian, “KERMAN xvi. LANGUAGES,” Encyclopædia Iranica, XVI/3, pp. 301-315, available online at http://www.iranicaonline.org/articles/kerman-16-languages</ref>.

=== Soʻnggi topilmalar ===
Erondan olingan xabarda aytilishicha, „Jiruft yaqinidagi Halilrud hududi 2002/2003-yillar orasida [xabarda] minglab musodara qilingan dafn buyumlari, ayniqsa, Halilrud nekropollaridan ishlangan xlorit oʻyib ishlangan idishlar“ ommaga eʼlon qilingan<ref>{{cite web |url=https://hii.alzahra.ac.ir/article_5095_0.html?lang=en |title=Jiroft Civilization: Based on the Cuneiform Texts and Archaeological Evidences from Varamin and Konar Sandal |date=22 October 2020 |work=Alzahra |access-date=26 February 2021 |quote=}}</ref>.

2003-yil fevral oyidan beri arxeologlar Mahtoutobod deb nomlagan nekropoldan koʻplab artefaktlarni topdilar. Masalan, bitta qabrda „hayvon suyaklari va oziq-ovqat nazrlari, kulolchilik buyumlari, tosh va mis buyumlar … [borligini koʻrsatuvchi] izchil madaniy va xronologik asos, miloddan avvalgi 2400—2200-yillarga“ borib taqaladi<ref>{{cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/330662164_A_GRAVE_OF_THE_HALIL_RUD_VALLEY_JIROFT_IRAN_CA_2400-2200_BC_STRATIGRAPHY_TAPHONOMY_FUNERARY_PRACTICES |title=A GRAVE OF THE HALIL RUD VALLEY (JIROFT, IRAN, CA. 2400-2200 BC): STRATIGRAPHY, TAPHONOMY, FUNERARY PRACTICES |date=1 January 2017 |work=Research Gate |access-date=26 February 2021 |quote=}}</ref>.

Yaqin atrofdagi ikkita tepalik ham qazilgan, ular Kunar Sandal janubiy va shimoliy deb nomlangan. Janubiy tepalik haqidagi 2013-yilgi tadqiqot maqolasida aytilishicha, 2006—2009-yillar davomida olib borilgan ishlar „eramizdan avvalgi IV ming yillikka oid uchta ketma-ket turar-joy qoldiqlarini ochib bergan“<ref>{{cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/319242418_Mahtoutabad_I_Konar_Sandal_south_Jiroft_preliminary_evidence_of_occupation_of_a_Halil_Rud_site_in_the_early_fourth_millennium_BC |title=Mahtoutabad I (Konar Sandal south, Jiroft) : preliminary evidence of occupation of a Halil Rud site in the early fourth millennium BC |date=2 August 2013 |work=Research Gate |access-date=26 February 2021 |quote=}}</ref>.

2014-yilda yana qazish ishlari boshlandi va „murakkab va goʻzal“ sanʼat asarlari va jamiyatda bir nechta yozuv tizimi mavjudligini isbotlovchi artefaktlar topildi. [[National Geographic (jurnal)|National Geographic]] maʼlumotlariga koʻra, tepaliklarning mazmuni muhim:

<blockquote>Ularda ikkita yirik meʼmoriy majmua qoldiqlari borligi maʼlum boʻldi. Shimoliy tepalikda diniy bino, janubda esa mustahkam qal’a qoldiqlari mavjud edi. Koʻp oyoqli choʻkindi ostida koʻmilgan tepaliklar etagida kichikroq binolarning qoldiqlari bor edi. Taxminlarga koʻra, bu ikki tepalik bir vaqtlar plato boʻylab koʻp chaqirimlarga choʻzilgan birlashgan shahar manzilgohining bir qismini tashkil etgan … [artefaktlar] "miloddan avvalgi 2500 va 2200 yillarga toʻgʻri keladi. Ular „mukammal tamaddun rivojlanishining dalilidir“.</blockquote>

== Transporti ==
Jiruftga bir necha kilometr shimoli-gʻarbda joylashgan Jiruft aeroporti xizmat koʻrsatadi{{Citation needed}}.

== Galereya ==
<gallery>
File:شهر دقیانوس و تپه‌های کنار صندل.jpg|Jiruft shahristonidagi xarobalar.
File:Jiroft.Iran.jpg|Jiruft xaritasi
File:Chlorite object Jiroft, Kerman ca. 2500 BCE, Bronze Age I, National Museum of Iran.jpg|Xloritdan yasalgan hayvon ustasi, Jiruft, Kirmon, tax. mil. avv. 2500-yil, I bronza davri, [[Eron milliy muzeyi]]
</gallery>
{{commons category-inline}}

{{Portal-inline|Eron}}
{{clear}}

== Eslatmalar ==
{{notelist}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar == 
*[http://jiroft.ir jiroft city website اطلاعات در مورد جیرفت ] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20201028000314/http://jiroft.ir/ |date=2020-10-28 }} 
*[https://www.youtube.com/watch?v=iNhKqkQH1zI&feature=player_embedded مستند تمدنی گم شده lost civilization documentary] with Roger Matthews (archaeologist) on [[YouTube]]
*[https://goo.gl/maps/hjpoSJsjCjfgcDDM9  Konar Sandal archaeological site 3000 BC]

{{Authority control}}

{{Kirmon ustoni|state=collapsed}}

[[Turkum:Kirmon ustoni shaharlari]]

[[Turkum:Eronning arxeologik manzilgohlari]]