Karib inqirozi sahifasining manbasini koʻrish

{{Urush bilgiqutisi
|nomi= Karib inqirozi
|qismi= [[Sovuq urush]]
|tasvir= [[Fayl:Soviet-R-12-nuclear-ballistic missile.jpg|300px]]
|sana= 16-28-oktabr [[1962]]
|yer= [[Kuba]]
|sabab= [[AQSh]] tomonidan [[Turkiya]]da raketalarni joylash
|natija= 
* [[SSSR]]ning yadroviy raketalarini Kubadan olib chiqish haqida eʻlon qilinishi.
* AQSH yadroviy raketalarini Turkiya va [[Italiyadan]] olib chiqishi.
* SSSR va AQSH oʻrtasida Kubada va boshqa yerlarda raketalarni provokatsiton tarzda qoʻyilmasligi toʻgʻrisida kelishuvi.
* AQSH va SSSR oʻrtasida [[Moskva-Vashington ishonch telefoni]] yadroviy ishonch telefonini yaratilishi.
|oʻzgarishlar=
|raqib1= {{flag|SSSR}}<br />{{flag|Kuba}}<br />''Qoʻllab-quvvatlaganlar:''<br />{{flagicon image|Warsaw Pact Logo.svg}} [[Varshava shartnomasi tashkiloti]] <small>([[Ruminiya Sotsialistik Respublikasi|Ruminiya]]dan tashqari<ref name="books.google.ro">{{kitob manbasi| url = https://books.google.com/books?id=EgK_DAAAQBAJ&pg=PA99| title = Sven G. Holtsmark, Iver B. Neumann, Odd Arne Westad, Springer, 27 iul. 2016, ''The Soviet Union in Eastern Europe, 1945–89'', p. 99| isbn = 9781349232345| last1 = Holtsmark| first1 = Sven G.| last2 = Neumann| first2 = Iver B.| last3 = Westad| first3 = Odd Arne| date = 27-iyul 2016-yil}}</ref>)</small>
|raqib2= {{bayroq|AQSh}}<br />{{flag|Italiya}}<br />{{flag|Turkiya}}<br />''Qoʻllab-quvvatlaganlar:''<br />{{bayroq|NATO}}<br />{{flagcountry|Amerika Davlatlari Tashkiloti}}
|qomondon1= {{plainlist}} 
* {{flagicon|SSSR}} '''[[Nikita Xrushchyov]]'''
* {{flagicon|SSSR}} [[Anastas Mikoyan]]
* {{flagicon|SSSR}} [[Rodion Malinovskiy]]
* {{flagicon|SSSR}} [[Matvey Zaharov]]
* {{flagicon|SSSR}} [[Sergey Biryuzov]]
* {{flagicon|SSSR}} [[Issa Pliyev]]
* {{flagicon|SSSR}} [[Georgiy Abashvili]]
* {{flagicon|Kuba}} [[Fidel Castro]]
* {{flagicon|Kuba}} [[Raúl Castro]]
* {{flagicon|Kuba}} [[Che Guevara]]
|qomondon2= {{plainlist}}
* {{flagicon|AQSh}} '''[[John Kennedy]]'''
* {{flagicon|AQSh}} [[Robert McNamara]]
* {{flagicon|AQSh}} [[Maxwell Taylor]]
* {{flagicon|AQSh}} [[Curtis LeMay]]
* {{flagicon|AQSh}} [[George Anderson]]
* {{flagicon|AQSh}} [[Robert Kennedy]]
* {{flagicon|Italiya}} [[Amintore Fanfani]]
* {{flagicon|Italiya}} [[Giulio Andreotti]]
* {{flagicon|Turkiya}} [[Cemal Gürsel]]
* {{flagicon|Turkiya}} [[İlhami Sancar]]
|kuch1=
|kuch2=
|kuch3=
|yoqotishlar1= Yoʻq
|yoqotishlar2= 1-ta Lockheed U-2 uchqichi yoʻqolgan<br />[[Rudolf Anderson|1 kishi]]
|yoqotishlar3= 
|umumiy_yoʻqotishlar=
|ilova=
}}
[[Fayl:1962-10-25 The Cuban Crisis.ogg|thumb|thumbtime=1|Universal newsreel about the Cuban Missile Crisis]]
'''Karib dengizi inqirozi''' ({{lang-ru|Карибский кризис}}) va yana '''1962-yilning Oktabr inqirozi''' ({{lang-es|Crisis de Octubre}}), '''Kuba raketa inqirozi''' ({{lang-en|Cuban Missile Crisis}}) yoki '''Raketa qoʻrquvi''' nomi bilan tanilgan 35-kunlik (16-oktabrdan 20-noyabrgacha) [[AQSh]] va [[SSSR]] oʻrtasidagi inqirozdir. Amerika Qoʻshma Shtatlari [[Italiya]] va [[Turkiya]]da raketalarnini joylashtirishi va Sovet Ittifoqining xuddi shunday [[Ballistik raketa|ballikstik raketalarini]] [[Kuba]]da joylashtirishi bilan taqqoslangan xalqaro inqirozga aynalgan [[Sovuq urush]] voqealaridan biridir. Qisqa vaqt oraligʻiga qaramay, Kuba raketa inqirozi AQSh milliy xavfsizligi va yadro urushiga tayyorgarlikning hal qiluvchi voqeasi boʻlib qolmoqda. Qarama-qarshilik koʻpincha Sovuq urushning toʻliq miqyosli yadro urushiga aylanishiga eng yaqin vaqt qolganligini anglatadi<ref>{{kitob manbasi|first1=Len|last1=Scott|first2=R. Gerald|last2=Hughes|title=The Cuban Missile Crisis: A Critical Reappraisal|url=https://web.archive.org/web/20160729014313/https://books.google.com/books?id=UJEGCAAAQBAJ&pg=PT17|year=2015|publisher=Taylor & Francis|page=17|isbn=9781317555414|accessdate=24-may 2015-yil}}</ref>.

[[Italiya]] va Turkiyada AQSh Yupiter ballistik raketalarining mavjudligi sababi va 1961-yildagi  [[Kochinos buxtasidagi operatsiya]]si muvaffaqiyatsiz boʻlganidan soʻng SSSRning birinchi sekretari Nikita Xrushchyov Kubaning soʻrovi boʻyicha, yaʼni ushbu orolda yadroviy raketalarni oʻrnatishga roʻziligini berganidan soʻng, ikkita blok orasida inqiroz paydo boʻladi. Kuba va SSSRning shartnomalari Xrushchyovning Fidel Kastro bilan yashirin uchrashuvidi yozda bir necha raketa qurulmalari qurilinishini boshlashni anglatdi. 

Ayni paytda, 1962-yil AQShda saylov kampaniyasi davom etayotgan edi va [[Oq uy]] [[Florida]]dan 140 km uzoqlikda joylashgan xavfli Sovet raketalarini eʼtiborsiz qoldirganligi haqidagi daʼvolarni bir necha oy davomida rad etdi. Raketaning tayyorlanishi AQSh Harbiy-havo kuchlarining U-2 razvedka samolyoti R-12 ([[NATO]] kod nomi SS-4) va R-14 (NATO kod nomi SS-5) oʻrta masofaga moʻljallangan ballistik raketalarining aniq fotografik dalillarini taqdim etganida tasdiqladi. 

Bu haqda Prezident John Kennediga xabar qilinganda, u Milliy xavfsizlik kengashining toʻqqiz aʻzosi va Milliy xavfsizlik kengashi ijroiya qoʻmitasi (EXCOMM) nomi bilan mashhur boʻlgan guruhdagi boshqa beshta asosiy maslahatchilarning yigʻilishini chaqiradi. Ushbu uchrashuvda prezident Kennediga dastlab Sovet raketa taʼminotini xavf ostiga qoʻyish uchun Kuba tuprogʻiga havo hujumi uyushtirish, keyin esa Kuba materikiga bostirib kirish tavsiya qilinadi. Ehtiyotkorlik bilan oʻylab koʻrgandan soʻng, prezident Kennedi urush eʼlon qilishdan qochish uchun kamroq tajovuzkor harakat yoʻlini tanlaydi. EXCOMM bilan maslahatlashgandan soʻng, Kennedi [[22-oktabr]] kuni Kubaga koʻproq raketalarning yetib borishiga yoʻl qoʻymaslik uchun dengiz "karantini"ni buyurdi<ref>{{veb manbasi |last=Society |first=National Geographic |date=2021-04-21 |title=Kennedy 'Quarantines' Cuba |url=http://www.nationalgeographic.org/thisday/oct22/kennedy-quarantines-cuba/ |access-date=2022-05-11 |website=National Geographic Society |language=en}}</ref>. "Blokada" (qonuniy taʼrifi boʻyicha urush harakati) oʻrniga "karantin" atamasini qoʻllash orqali AQSh urush holati oqibatlaridan qochishga muvaffaq boʻldi<ref name="uslegalcaseblockadeofcuba">{{jurnal manbasi |last1=Jonathan |first1=Colman |title=The U.S. Legal Case for the Blockade of Cuba during the Missile Crisis, October-noyabr 1962 |journal=Journal of Cold War Studies |date=1-aprel 2019-yil}}</ref>. AQSh Kubaga hujum qurollarini yetkazib berishga ruxsat bermasligini eʼlon qildi va Kubada mavjud boʻlgan qurollarni demontaj qilishni va Sovet Ittifoqiga qaytarishni talab qildi.

Bir necha kun davom etgan keskin muzokaralardan soʻng, Kennedi va Xrushchyov oʻrtasida kelishuv erishildi: ochiqchasiga, Sovetlar Kubadagi hujum qurollarini demontaj qildilar va ularni [[Birlashgan Millatlar Tashkiloti]] tomonidan tekshirilgandan soʻng va ommaviy deklaratsiyadan soʻng Sovet Ittifoqiga qaytaradilar. AQSh esa Kubaga bostirib kirmasligi haqida garant kelishuv tuzdilar. Qoʻshma Shtatlar Sovet Ittifoqiga qarshi Turkiyaga topshirilgan barcha Yupiter IRBMlarini demontaj qilish toʻgʻrisida Sovetlar bilan yashirincha kelishib oldi. Italiyaning kelishuvga qoʻshilganligi haqida bahslar bor edi. Sovetlar oʻz raketalarini demontaj qilganda, baʼzi sovet bombardimonchilari Kubada qoldirdi va Qoʻshma Shtatlar 1962-yil 20-noyabrgacha dengiz karantinini saqlab qoldilar<ref name="uslegalcaseblockadeofcuba"/>.

Barcha [[Hujumchi (futbol)|hujumchi]] raketalar va Il-28 yengil bombardimonchi samolyotlari Kubadan olib chiqilgach, 20-noyabr kuni blokada rasman bekor qilindi. Qoʻshma Shtatlar va Sovet Ittifoqi oʻrtasidagi muzokaralar tez, aniq va toʻgʻridan-toʻgʻri muloqot qilish zarurligini koʻrsatdi. Ikkita super kuch oʻrtasidagi toʻqnashuv yakkunlandi. Natijada Moskva-Vashington ishonch telefoni tashkil etildi. Keyinchalik bir qator kelishuvlar AQSh va Sovet Ittifoqi oʻrtasidagi ziddiyatlarni bir necha yil davomida pasaytirdi, ammo ikkala tomon ham oʻzlarining yadroviy arsenallarini kengaytirishni davom etdilar.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Sovuq urush]]
[[Turkum:Tarix]]
[[Turkum:Kuba]]
[[Turkum:AQSh]]
[[Turkum:Sovet ittifoqi]]
[[Turkum:Diplomatiya]]