Katta masjid (Bursa) sahifasining manbasini koʻrish

{{Masjid|Oʻzbekcha nomi=Katta masjid|Asl nomi={{lang-tr|Bursa Ulu Cami}}|Tasvir=71 Bursa la Grande Moschea (Edited).jpg|Tasvir imzosi=Katta masjid|Mamlakat=Turkiya|Shahar=Bursa|Meʼmor=Ali Neccar|Meʼmoriy uslub=[[Islom meʼmorchiligi|Islom]] va Usmoniylar meʼmorchiligi|Qurila boshladi=1396-yil|Qurilib bitkazildi=1399-yil|Gumbazlar soni=20|Minoralar soni=2|Koordinatalar={{coord|40|11|02|N|29|03|42|E|region:TR_type:landmark|display=inline,title}}}}

'''Bursa Katta masjidi''' ({{Lang-tr|Bursa Ulu Cami}}) – [[Turkiya|Turkiyaning]] [[Bursa]] shahridagi tarixiy [[masjid]]. [[Usmoniylar davlati|Usmoniylar]] sultoni [[Boyazid I Yildirim|Boyazid I]] tomonidan [[Nikopol jangi|Nikopol jangidagi]] buyuk gʻalabani xotirlash maqsadida ushbu masjidni qurish topshirilgan va 1396–1399-yillar oraligʻida barpo qilingan. Masjid qadimgi Usmoniylar meʼmorchiligining asosiy yodgorligi va shaharning eng muhim masjidlaridan biri boʻlib, eski shaharning qoq markazida tarixiy bozorlar bilan bir qatorda joylashgan<ref name=":2">{{Veb manbasi |url=https://archnet.org/sites/1914 |sarlavha=Bursa Ulu Cami {{!}} Archnet |ish=archnet.org |qaralgan sana=2020-04-25 |arxivsana=2023-07-11 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230711041253/https://www.archnet.org/sites/1914 }}</ref>.

== Tarixiy ahamiyati ==
Katta masjid [[Usmoniylar davlati|Usmoniylar imperiyasining]] birinchi poytaxti [[Bursa]] shahridagi eng katta masjid boʻlib, Saljuqiy turk meʼmorchiligidan kelib chiqqan Usmoniylar meʼmorchiligi asosida bunyod etilgan diqqatga sazovor joy hisoblanadi. [[Boyazid I Yildirim|Sulton Boyazid I]] buyrugʻi bilan qurilgan ushbu masjid 1396–1399-yillarda meʼmor Ali Neccar tomonidan loyihalashtirilgan va qurilgan<ref name=":4">{{Veb manbasi |url=http://www.bursaulucamii.com/kim.html |sarlavha=Bursa Ulu Camii Kim Yaptırdı |ish=www.bursaulucamii.com |qaralgan sana=2020-04-25}}</ref><ref name=":5">{{Veb manbasi |url=http://www.bursa.gov.tr/ulucami |sarlavha=Ulucami; Osmanlı İmparatorluğu Döneminde Yapılmış Bütün Camilerin Atası |ish=www.bursa.gov.tr |qaralgan sana=2020-04-25}}</ref>. Boyazid I Usmoniylar saltanatining toʻrtinchi hukmdori boʻlgan. Ushbu masjid qurilganidan koʻp oʻtmay 1402-yilda [[Anqara jangi|Anqara jangida]] [[Amir Temur|Amir Temur (Temurlan)ga]] qarshi jangda qaqshatqich magʻlubiyatga uchragan<ref>{{Kitob manbasi |title=The Foundation of the Ottoman Empire: A History of the Osmanlis up to the Death of Bayezid I, 1300-1403 |last=Gibbons |first=Herbert |publisher=Routledge |year=2013 |location=Routledge}}</ref>. Maʼlumotlarga koʻra oʻsha yili Amir Temur masjidni yoqib yuborgan, keyinchalik [[Karamanoğulları bekligi|Karamanoğulları]] hukmdori [[Sultanzâde Nâsıreddin Mehmed Bey II|Mehmed Bey]] 1412-yilda shaharni qamal qilganda yana bir bor uni yondirib yuborgan<ref name=":1">{{Veb manbasi |url=http://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=monument;ISL;tr;Mon01;16;en |sarlavha=Great Mosque (Ulu Cami) |muallif=Demiralp |ism=Yekta |ish=Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers |qaralgan sana=April 24, 2020}}</ref><ref name=":22">{{Veb manbasi |url=https://archnet.org/sites/1914 |sarlavha=Bursa Ulu Cami {{!}} Archnet |ish=archnet.org |qaralgan sana=2020-04-25 |arxivsana=2023-07-11 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230711041253/https://www.archnet.org/sites/1914 }}</ref><ref name=":4" />. Masjiddagi ilk taʼmirlash ishlari 1493-yilda amalga oshirilgan<ref name=":22" />.

Masjid keyinchalik yana bir bor qayta taʼmirlangan. 1855-yilda sodir boʻlgan vayronkor zilziladan soʻng, bino tomi qulab tushgach, masjid bir necha yilga yopib qoʻyilgan<ref name=":0">{{Veb manbasi |url=https://www.dailysabah.com/feature/2018/06/18/bursas-most-prominent-landmark-the-grand-mosque |sarlavha=Bursa's most prominent landmark: The Grand Mosque |ish=DailySabah |sana=18 June 2018 |qaralgan sana=2019-11-22}}</ref>. Taʼmirlash ishlari 1889-yilda yakunlangan<ref name=":23">{{Veb manbasi |url=https://archnet.org/sites/1914 |sarlavha=Bursa Ulu Cami {{!}} Archnet |ish=archnet.org |qaralgan sana=2020-04-25 |arxivsana=2023-07-11 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230711041253/https://www.archnet.org/sites/1914 }}</ref>.

== Meʼmorchiligi ==
[[Fayl:Ulu_Cami_in_Bursa.webm|left|thumbtime=1:58|thumb|250x250px|Video: Bursa masjidining ichki koʻrinishi, 2017-yil]]
[[Fayl:Ulu_Camii_-_Interior_(1).jpg|thumb|Masjidning ichki qismi]]
Masjid 55x69 metr oʻlchamda, toʻrtburchak shaklda qurilgan yirik bino boʻlib, ichki yuzasi 3165,5 m² ni tashkil etadi<ref name=":12">{{Veb manbasi |url=http://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=monument;ISL;tr;Mon01;16;en |sarlavha=Great Mosque (Ulu Cami) |muallif=Demiralp |ism=Yekta |ish=Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers |qaralgan sana=April 24, 2020}}</ref><ref name=":52">{{Veb manbasi |url=http://www.bursa.gov.tr/ulucami |sarlavha=Ulucami; Osmanlı İmparatorluğu Döneminde Yapılmış Bütün Camilerin Atası |ish=www.bursa.gov.tr |qaralgan sana=2020-04-25}}</ref>. Masjidning 3 ta kirish joyi (shimol, gʻarb va sharq) boʻlib, ulardan shimoliy kirish qismi eng yirik va monumental joy hisoblanadi<ref name=":12" />. Binoning ichki makoni 20 ta gumbaz bilan qoplangan, har biri 5 tadan gumbazga ega 4 ta qatorga boʻlingan, ularni 12 ta ustunlar koʻtarib, mustahkamlab turadi<ref name=":12" /><ref name=":24">{{Veb manbasi |url=https://archnet.org/sites/1914 |sarlavha=Bursa Ulu Cami {{!}} Archnet |ish=archnet.org |qaralgan sana=2020-04-25 |arxivsana=2023-07-11 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230711041253/https://www.archnet.org/sites/1914 }}</ref>. Masjid bir vaqtning oʻzida 5000 kishini sigʻdira oladi. Sulton Boyazid I 1396-yilda [[Nikopol jangi|Nikopol jangida]] gʻalaba sharafiga 20 ta alohida masjid oʻrniga 20 gumbazli bitta yaxlit masjid barpo etgan<ref>{{Kitob manbasi |title=The Rough Guide to Turkey |url=https://archive.org/details/roughguidetoturk0000rich |publisher=Rough Guides |year=2016}}</ref>.

Masjid markazida oʻn sakkiz burchakli suv havzasi boʻlib, uning ustida [[tahorat]] olinadigan favvora ([[Shodirvon|''shodirvon'']]) qurilgan. Shodirvon XIX asrda hozirgi koʻrinishga keltirilgan<ref name=":25">{{Veb manbasi |url=https://archnet.org/sites/1914 |sarlavha=Bursa Ulu Cami {{!}} Archnet |ish=archnet.org |qaralgan sana=2020-04-25 |arxivsana=2023-07-11 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230711041253/https://www.archnet.org/sites/1914 }}</ref>. Shodirvonning ustki qismidagi gumbaz kosa shaklida qurilgan boʻlib (bugungi kunda shisha bilan qoplangan boʻlsa ham), osmondan tushadigan yorugʻlik evaziga masjidning ichki qismini yoritishga yordam beradi<ref name=":25" /><ref name=":13">{{Veb manbasi |url=http://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=monument;ISL;tr;Mon01;16;en |sarlavha=Great Mosque (Ulu Cami) |muallif=Demiralp |ism=Yekta |ish=Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers |qaralgan sana=April 24, 2020}}</ref>.

Masjidda ikkita [[Minora|minorasi]] mavjud. Gʻarbiy minora masjidga toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻlangan boʻlib, Boyazid I davriga tegishli, sharqiy minora esa masjiddan ajralgan holda qurilgan va shu sababdan masjid bilan bir vaqtda qurilmagan boʻlishi mumkinligini anglatadi<ref name=":14">{{Veb manbasi |url=http://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=monument;ISL;tr;Mon01;16;en |sarlavha=Great Mosque (Ulu Cami) |muallif=Demiralp |ism=Yekta |ish=Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers |qaralgan sana=April 24, 2020}}</ref>.

Masjid devorlariga XIX asrda keng tarqalgan Usmoniylar meʼmorchiligi barokko uslubidagi bezaklar bilan, shuningdek, XVIII asrdan XX asr boshlarigacha mashhur boʻlgan [[Arab xattotligi|kalligrafik]] kompozitsiyalar bilan ishlov berilgan<ref name=":26">{{Veb manbasi |url=https://archnet.org/sites/1914 |sarlavha=Bursa Ulu Cami {{!}} Archnet |ish=archnet.org |qaralgan sana=2020-04-25 |arxivsana=2023-07-11 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230711041253/https://www.archnet.org/sites/1914 }}</ref>. [[Mehrob]] 1572-yilda Zeyni Çelebining topshirigʻiga asosan Muhammad ismli hunarmand tomonidan yaratilgan<ref name=":15">{{Veb manbasi |url=http://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=monument;ISL;tr;Mon01;16;en |sarlavha=Great Mosque (Ulu Cami) |muallif=Demiralp |ism=Yekta |ish=Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers |qaralgan sana=April 24, 2020}}</ref>. Mehrobning boʻyalgan va [[Oltin yugurtirish|oltin yugurtirilgan]] bezaklari 1905-yillarda ishlangan<ref name=":15" />.

Mehrob yonidagi yogʻoch ''[[minbar]]'' anʼanaviy [[Koʻniya sultonligi]] meʼmorchilik uslubida ''kundekari'' texnikasi yordamida (mix yoki yelimsiz bir-biriga bogʻlangan yogʻoch boʻlaklari) qurilgan<ref name=":27">{{Veb manbasi |url=https://archnet.org/sites/1914 |sarlavha=Bursa Ulu Cami {{!}} Archnet |ish=archnet.org |qaralgan sana=2020-04-25 |arxivsana=2023-07-11 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230711041253/https://www.archnet.org/sites/1914 }}</ref><ref name=":16">{{Veb manbasi |url=http://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=monument;ISL;tr;Mon01;16;en |sarlavha=Great Mosque (Ulu Cami) |muallif=Demiralp |ism=Yekta |ish=Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers |qaralgan sana=April 24, 2020}}</ref>. Minbarning sirtlari geometrik naqshlar va [[islimiy]] gul naqshlari bilan oʻyilgan. Oʻymakorlik yozuvlariga koʻra, naqshlar 1400-yilda Hoji Mehmed Abdulaziz oʻgʻli ismli hunarmand tomonidan yaratilgan<ref name=":16" />.

1855-yilda [[zilzila]] natijasida jiddiy zarar koʻrgan, shu sababli masjid koʻp yillar davomida yopib qoʻyilgan va binoda kapital taʼmirlash hamda rekonstruksiya ishlari olib borilgan<ref name=":28">{{Veb manbasi |url=https://archnet.org/sites/1914 |sarlavha=Bursa Ulu Cami {{!}} Archnet |ish=archnet.org |qaralgan sana=2020-04-25 |arxivsana=2023-07-11 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230711041253/https://www.archnet.org/sites/1914 }}</ref>.

== Galereya ==
<gallery>
Fayl:Bursa_Ulu_Camii,_Minaret.jpg|alt=One of the minarets|Masjid [[Minora|minoralaridan]] biri
Fayl:Bursa_Ulu_Camii,_fountain.jpg|alt=Ablution fountain (şadırvan) in the courtyard|Hovlidagi tahorat olinadigan favvora ([[Shodirvon|shodirvan]])
Fayl:Bursa_ulu_camii_portal_DSCF1701.jpg|alt=The main northern entrance of the mosque|Masjidning shimoliy qismidagi asosiy kirish eshigi
Fayl:Bursa_7032.jpg|alt=View of the center of the mosque, near the skylight|Masjidning markaziy qismi 
Fayl:Turkey_(68737785).jpeg|alt=The skylight over the fountain of the mosque|Masjid favvorasi ustiga tushib turgan nur
Fayl:Bursa_7029.jpg|alt=The interior şadırvan|Ichki qismidagi [[shodirvon]]
Fayl:Bursa_7030.jpg|alt=Calligraphy on the walls|Devorlardagi [[Arab xattotligi|xattotlik]] namunalari
Fayl:Mihrab_of_Bursa_Grand_Mosque.jpg|alt=The mihrab|[[Mehrob]]
Fayl:ULU_CAMİİ_MOSQUE_BURSA_TURKEY_-_panoramio.jpg|alt=The minbar|[[Minbar]]
Fayl:ULU_CAMİİ_BURSA_KÜNDEKARİ_MİNBER_-_panoramio.jpg|alt=The decoration of the minbar|Minbar bezaklari
Fayl:ULU_CAMİİ_KÜNDEKARİ_MİNBER_BURSA_-_panoramio.jpg|alt=Details of the upper parts of the minbar and mihrab|Minbar va mehrobning yuqori qismlari detallari
</gallery>{{Keng tasvir|Bursa Ulu Camii.jpg|1500px|Masjidning panoramik koʻrinishi, 2009-yilning avgust oyi|5=}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
{{Portal|Islom
}}

* [http://www.bursaulucamii.com/ BursaUluCamii.com rasmiy sayti]
* [http://wowturkey.com/forum/viewtopic.php?t=3788 Bursa masjidining suratlari]
* [https://web.archive.org/web/20090813105814/http://www.waitmeturkey.com/bursa-ulu-cami-or-grand-mosque.html Bursa Ulu masjidi tasvirlari]
* [http://www.pbase.com/dosseman/bursaulu Masjidning rasmlar galereyasi]

{{Turkiya masjidlari}}
{{Authority control}}

[[Turkum:Bursadagi Usmoniylar masjidlari]]
[[Turkum:Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda]]
[[Turkum:Turkiyadagi gumbazli masjidlar]]
[[Turkum:Turkiyadagi minorali masjidlar]]
[[Turkum:Boyazid I]]