Kayf
Кайф (арабча: كايف „ завқ, завқланиш, роҳат“[1], кўпинча туркча: кейиф) - араб тилидан олинган сўз бўлиб, рус тилида (ва бошқа тилларда, биринчи навбатда, Европа тилларида, шунингдек, иброний тилида) умуман ёқимли Эмоция ва ҳис-туйғуларни билдириш учун ишлатилади. Том маънода, эйфория .
Сўз эволюцияси
Русча „кайф“ сўзи арабча „каиф“ арабча: كايف „ёқимли бекорчилик даври“ сўзидан келиб чиққан. Қур’онга кўра, жаннатга кирган солиҳлар доимо роҳат-фароғатдадир.
Рус тилида „кайф“ („кейф“) сўзи биринчи марта расмий равишда 1821-йилда қайд этилган. Айнан шу йилда О. И. Сенковский, Мисрга қилган саёҳатлари ҳақида ёзиб, „кейфир“ нима эканлигини шундай изоҳлади:
Шарқга сафар қилган саёҳатчилар „кейф“ иборасининг қанчалик кўп қиррали ма’нога эга эканлигини билишади. Барча ташвиш ва ўйлардан чалғиб, худди бепарво чўзилиб, қаҳва ичиб ва тамаки чекишни „кейф қилиш“ деб аташади. Уни таржима қилиш шундай бўлади: „тинчланиб, завқланиш“.
Шарққа сафар қилган саёҳатчилар „кейф“ иборасининг қанчалик кўп қиррали ма’нога эга эканлигини билишади. Барча ташвиш ва ўйлардан чалғиб, бепарво чўзилиб, қаҳва ичиб ва тамаки чекишни „кейф қилиш“ деб аташади. Уни таржима қилиш шундай бўлади: „тинчланиб, завқланиш“.
1848-йилда " Неточка Незванова " ҳикоясида „кайф“ сўзини Ф. М. Достоэвский („…булдог хонанинг ўртасида ўтирди ва дангасалик билан тушдан кейин буфалосидан завқланди“). Бундан А. томонидан ҳам фойдаланилган. П. Чехов („Диванга ўтирганимда …“), Д. ДА. Григорович, Н. С. Лесков , Қуёш. ДА. Крестовский, И. А. Гончаров ва бошқалар. “Вокруг света” журналининг шарҳловчиси А. Синелников 1967-йилда Шахи Зинде ҳақида ёзган мақоласида шундай деган:
Октябр инқилобидан кейин бу со'з буржуа мафкурасининг намоён бо'лишига ишора сифатида қаралди ва амалда қо'лланилмади. У 1957-йилда Москвада бо'либ о'тган ВИ Бутунжаҳон ёшлар ва талабалар фестивалидан со'нг, чет элдан олинган со'зларни суҳбатга "критиш" модага айланганидан кейин яна қо'лланила бошланди.
1967-йилда “Вокруг света” журнали шарҳловчиси А. Синелников Шоҳи Зинда ҳақидаги мақоласида шундай ёзган эди:
Шарқда шундай со'з бор - кайф. Бу интилиш билан талаффуз қилинади, ко'зингизни айлантиради ва улар "дам олиш" тушунчасидан ко'ра ко'проқ таркибни қо'шадилар. Каиф - бу воҳада дам олиш. Бу салқин ва сояли. Бу иссиқ осмон остидаги иссиқ қумтепалар бо'йлаб чексиз саёҳатдан кейин тинчлик. Қумларнинг сарг'иш ёлг'излиги ё'қолиб, бирдан осмон ко'к ва сокин эканлигини ко'расиз.
— А. Синелников. Ст. „Шахи-Зинда“, журнал „Вокруг света“ № 5 (май 1967), с. 33
Бошқа тилларда
Худди уларнинг замондошлари бўлган рус ёзувчилари каби, ХИХ–ХХ аср бошларида Усмонли империясини зиёрат қилган Ғарбий Европа муаллифлари ҳам бу сўзни тез-тез ишлатишган (масалан, …) инглизча: кеиф, реже кеф, от туркча: кейиф, франсузча: кифф) описивая любов турок к „приятному безделю“[2]. Масалан, Бурса шаҳридаги турк ҳаммомларини тасвирлаб, Ёзеф фон Хаммер-Пургштал верандадаги диванларга э’тибор қаратади[3],
…, U yerda hammomga tushganlar cho‘zilib dam oladilar, tamaki chekishadi, qahva va sherbet ichishadi va «italiyaliklar dolce far niente deb ataydigan», ya’ni barcha tashvishlardan xoli bo‘lib, rohatlanish holatiga oʻzlarini topshiradilar; turklar esa buni bitta ifodali so‘z bilan – “Keif” – deb atashadi.
…Улар чўзилиб ётадиган жойларда, ҳаммомга келганлар тамаки чекишади, қаҳва ва шербет ичишади ва “италияликлар долcе фар ниэнте деб атайдиган”, я’ни роҳатли ва бепарво бўш вақт ҳолатига ўзларини топширадилар; турклар эса буни битта ифодали сўз билан – “кайф” – деб аташади.
Оригиналний текст (англ.)[показатскрит]…, У ерда ҳаммомга тушганлар чўзилиб дам оладилар, тамаки чекишади, қаҳва ва шербет ичишади ва “италияликлар долcе фар ниэнте деб атайдиган”, я’ни роҳатли ва бепарво бўш вақт ҳолатига ўзларини топширадилар; турклар эса буни битта ифодали сўз билан – “Кеиф” – деб аташади.
Ғарб ёзувчилари кўпинча туркларнинг „кеиф“ини „прогрессив“ европаликларнинг меҳнат фаолияти ёки фаол дам олишига қарама-қарши қўйишган.Турк тилидан “кайф” сўзи собиқ Усмонли империяси ҳудудидаги бошқа тилларга ҳам кириб келган. Масалан, болғар тилида у “кеф” шаклида мавжуд (яқин қариндош македон тилида – “ќэф”) ва ХИХ асрда ёзиб олинган халқ эртакларида ҳам учраб туради. Масалан…[4]:
Сувемир ишлашга киришди-да, битта жойни қазиб чиқарди, унга фақат кайф учун қазиш ёқарди.
U suvemirni (krot) urg‘utdi va bitta joyni qazdi — qazishi faqat zavq uchun edi.
Сувемир ишга киришди-да, битта жойни қазди, унга бу ишни қилиш шунчаки завқ учун ёқарди.
Оригиналний текст (макед.)[показатскрит]Сувемир (крот) ишлашга киришди ва битта жойни қазди — бу ишни у фақат роҳат учун қиларди.
Албан тилида худди шу сўз албанча: қежф шаклида олинган.
Манбалар
- ↑ Х. К. Баранов, Арабско-русский словар, 2007.
- ↑ Сравнително поздняя ситата: „Бут перҳапс wҳат гивес море тҳан анйтҳинг элсе тҳе импрессион тҳат тҳе Турк ис фундаменталлй индолент ис тҳе фаcт тҳат алл ҳис реcреатион cонсисц оф репосе… Ҳис [тҳе номад’с] идеа оф блисс — wҳат ҳе cаллс кеиф — ис то реcлине ин тҳе шаде, смокинг анд листенинг то тҳе соотҳинг мурмур оф руннинг wатер“. Элиот, Сир Чарлес (1908), Туркей ин Эуропе (2-нашр), Э. Арнолд, 96–97-бет.
- ↑ вон Ҳаммер, Жосепҳ (6-март 1819-йил), „Травелс ин Асиатиc Туркей“, Тҳе Лондон Литерарй Газетте, анд Жоурнал оф Беллес Леттрес, Арц, Сcиэнcес, этc, Ҳ. Cолбурн, № 111, 150-бет
{{cитатион}}: CС1 маинт: дате анд еар () CС1 маинт: дате формат () Wайбаcк Мачинедаги асл нусхадан архивланган архив нусхаси. (25-январ 2021-йил). Оригиналний немеский текст, в: вон Ҳаммер-Пургсталл, Фреиҳерр Жосепҳ (1818), Умблиcк ауф эинер Реисе вон Cонстантинопел нач Брусса унд дем Олймпос унд вон да зурücк üбер Ниcäа унд Ниcомедиэн, Ҳартлебен, 22-бет. - ↑ В сказке „Лисица, ёж и крот“ („Лисицата, эжот и кртот (Wайбаcк Мачине сайтида 8-декабр 2022-йил санасида архивланган)“), записанной Марко Цепенковим.