Ziyosfera

Kepakxon ibn Duvaxon

(Kebekxondan yoʻnaltirildi)

Кепакхон ибн Дувахон, Кабакхон, Кебекхон, Кебек (1325/1326-йилда ўлдирилган) — 1309-1310-йиллар ҳамда 1318-йилдан вафотигача Чиғатой улуси хони бўлган.

Кепакхон
Чиғатой улуси хони
Мансаб даври
1318-йилда – 1326-йилда
(Кепакхон ибн Дувахон исми остида)
Ўтмишдоши Эсенбугахон
Вориси Элчигедейхон
Тож кийдириш маросими 1318-йилда
Шахсий маълумотлари
Таваллуди ХИИИ асрда (санаси аниқ эмас)
Вафоти 1326-йилда
Болалари Дулайтемур[1]
Отаси Дувахон
Мансублиги чиғатойлардан
Асосий мақола: Кебек_(Чиғатой)

Кебекхон 1282-1307-йилларда улус хони бўлган Дувахоннинг ўғли эди. Дувахон Ҳиндистоннинг Деҳли султонлигига бир неча марта юришлар олиб борди. Шулардан 1306-йилги юришда Деҳли сарой аъёни Амир Хусравнинг қайдномаларида турлича аталган “Кебек” ёки “Кепак” сифатида кўрсатилган саркарда бошчилик қилган[2]. Франсуз тарихчиси Рене Гроуссет бу саркарда Дувахоннинг ўғли Кепакхон эканлигини аниқлади[3]. Бироқ Кишори Саран Лал бу генерал бошқа шахс бўлган бўлса керак деб ҳисоблайди, чунки ҳинд йилномаларида у Ҳиндистонда 1306-йилги экспедиция пайтида қўлга олинган ва ўлдирилгани айтилади[4].

1307-йилда Дувахон вафотидан кейин Чиғатой улусидаги вазият беқарор бўлиб қолди, унинг икки ворислари бир йил ичида ҳукмронлик қилишди ва Хайду авлодлари ҳамон хонлар устидан назоратни тиклашга ҳаракат қилиб келишди. 1308-йилга келиб Талику улусни бошқарган, аммо унинг ҳукмронлиги тезда барҳам топади. Унинг душманлари Кебекхон атрофида тўпланиб, 1308 ёки 1309-йилларда Таликуни мағлуб этиб, ағдариб ташладилар. Натижада Кебекхон улус хони бўлди[5].

Бу вақтда Хайду ўғиллари чиғатойларга қарши ҳаракат қилишга қарор қилишди. Яқинда Талику билан урушдан қайтган Кебек Янгичар, Ўрус, Чопар ва Тугмеларнинг қаршилигига дуч келди. Икки томон Олмалиқ[6] яқинида тўқнашдилар. Кебекхон қўшинлари пировардида кескин жангда ғалаба қозонишди. Шундан сўнг Чопар Юан императори Хайисан (Вузонг)га таслим бўлишга қарор қилиб, Хайду ўғилларининг чиғатойларга қарши таҳдидини бутунлай тўхтатди[7][8].

Янгичар ва унинг акалари мағлубиятга учрагач, Кебекхон улуснинг келажаги ҳақида қарор қабул қилиш учун қурултой ўтказди. Қурултойда мўғул шаҳзодалари Кебекхоннинг акаси Эсен Буқани хон деб тан олишга келишиб олдилар. Эсан Буқа Чиғатой улусини ўз қўлига олишга чақирилди ва Кебекхон унинг фойдасига ҳокимиятдан кетди[9].

1314-йилда Эсан Буқа Кебекхонни Элхонийлар давлатига бостириб кириши керак бўлган қўшин бош қилиб қўйди. Январ ойида Кебек иттифоқчи некудерий қўшинлари билан биргаликда Амударё орқали Элхонийлар ҳудудига ўтиб, Мурғобда душман қўшинини мағлуб этди. Кейин Чиғатой улуси қўшини Ҳиротгача юрди, аммо кейин Кебекхон Эсан Буқадан зудлик билан ортга қайтиш тўғрисида чақирув олди. Ўша чақирувда шарқдан келаётган Юан империяси босқинини қайтаришда ёрдамга келиши кераклиги айтилганди. Кўп ўтмай, Чиғатой улуси шаҳзодаси Ясовур Кебекхонни қўллаш ўрнига, элхонийларга чиғатойлар устидан ғалаба қозонишида ёрдам беради. Мукофот сифатида Ясовурга элхон Улжайту томонидан Афғонистондаги ерлар берилади[10].

Эсан Буқа тахминан 1320-йилда вафот этади ва унинг ўрнига Кебекхон хон бўлади. Унинг биринчи ҳаракатларидан бири элхонийларга қарши муваффақияциз исён кўтарган ва шунинг учун заиф ҳолатда бўлган Ясовурга қарши ҳаракат қилиш эди; Кебекхон қўшинлари 1320-йил июнида уни мағлуб этиб қатл этадилар. Кебекхон хоқон саройидан икки маликага уйлангани тарихдан ма’лум[11]. Шунингдек, у 1323-йилдан бошлаб ҳар йили империяга ўлпон юбориб турди. Кебекхон акаси Эсан Буқадан фарқли ўлароқ, хоқон билан ҳар қандай тўқнашувдан қочиб, 1323-йилда чегара тўқнашуви бошланганда Юан императори Йингзонг Гегенхонга таслим бўлди. Ушбу дастлабки тўқнашувни ҳисобга олмаганда, Кебекхоннинг иккинчи ҳукмронлиги асосан тинчликда ўтди[12].

У доимий равишда ўтроқ турмуш тарзига ўтиш йўлидан борди. У кўчманчилик одатларига риоя этмай, Мовароуннаҳрга кўчиб ўтди. Мамлакатни ҳарбий-маъмурий жиҳатдан туманларга бўлиб идора этиш тартибини жорий қилган. Кебекхон 1321-йилда пул ислоҳоти ҳам ўтказиб, муомаладаги ҳар хил пулларнинг ўрнига Олтин Ўрданики сингари кумуш тангаларни зарб эттирган. У бутун давлат учун ўз номи билан битта танга зарб қилган биринчи хон бўлди. Улар кепакий деб юритилган. Зарбхоналар Самарқанд, Бухоро, Термизда жойлашган.

Кебекхон шаҳар ҳаётини тиклашга, деҳқончилик ва савдо-сотиқни йўлга қўйишга ҳаракат қилди. Кебекхон кўчманчилар ан’аналарини бузган ҳолда Қашқадарё водийси — Насафдан 2 фарсах (12—14 км) нарида сарой қурдирган. Кепакхоннинг ислоҳотлари кўчманчи зодагонлар томонидан душманлик билан кутиб олинди. Кейинчалик бу сарой ёнида шаҳар барпо этилиб, Қарши (муғулча — сарой) деб аталган. Пойтахт Насафдан Қаршига кўчирилган. Мирзо Улуғбекнинг ёзишича, Чингизхон давридан буён ҳаробага, қамишзорга айланган Қуббат–ул-ислом — Балх яна қайта тикланган.

Араб саёҳатчиси Ибн Баттута Чиғатой улусининг ҳукмдори Кебекхон (1318-1326) ҳақидаги маълумотларга асосланиб, унинг туркий тилда гапиргани ҳақида маълумот беради: Хон (Кебекхон) ҳайрон бўлиб: „Яхши“ деб айтган[13]. Бу далиллар шуни кўрсатадики, Чиғатой улусининг чингизийлари ХИВ аср бошларидаёқ туркий тилининг маҳаллий қарлуқ шевасига ўтишган.

1326-йилда Кебекхон фитна натижасида ўлдирилди. Қарши шаҳрида қабри устига гумбазли мақбара қурилган. Кебекхондан кейин ҳокимият унинг укаси Элчигедейхон қўлига ўтади.


Адабиёт

  • Мирзо Улуғбек, Тўрт улус тарихи, Т., 1994.[14]

Манбалар

  1. ↑ Хитой биографик маълумотлар базаси
  2. ↑ Кишори Саран Лал (1950). Ҳисторй оф тҳе Кҳалжис (1290-1320). Аллаҳабад: Тҳе Индиан Пресс. ОCЛC 685167335.
  3. ↑ Ренé Гроуссет (1970). Тҳе Эмпире оф тҳе Степпес: А Ҳисторй оф Cентрал Асиа. Рутгерс Университй Пресс. ИСБН 978-0-8135-1304-1.
  4. ↑ Кишори Саран Лал (1950). Ҳисторй оф тҳе Кҳалжис (1290-1320). Аллаҳабад: Тҳе Индиан Пресс. ОCЛC 685167335.
  5. ↑ Мичал Биран (1997). Қаиду анд тҳе Рисе оф тҳе Индепендент Монгол Стате ин Cентрал Асиа. Cурзон. ИСБН 978-0-7007-0631-0.
  6. ↑ Олмалиқ – Балхаш кўлига қуйиладиган Или дарёси қирғогидаги Ғулжа шаҳрига яқин бир шаҳар бўлиб, бугунги кунда Хитойнинг Тяншан ўлкасида жойлашган.
  7. ↑ Ренé Гроуссет (1970). Тҳе Эмпире оф тҳе Степпес: А Ҳисторй оф Cентрал Асиа. Рутгерс Университй Пресс. ИСБН 978-0-8135-1304-1.
  8. ↑ Мичал Биран (1997). Қаиду анд тҳе Рисе оф тҳе Индепендент Монгол Стате ин Cентрал Асиа. Cурзон. ИСБН 978-0-7007-0631-0.
  9. ↑ Ренé Гроуссет (1970). Тҳе Эмпире оф тҳе Степпес: А Ҳисторй оф Cентрал Асиа. Рутгерс Университй Пресс. П. 338.
  10. ↑ Ж. А. Бойле (1968). "Дйнастиc анд Политиcал Ҳисторй оф тҳе Ил-Кҳанс". Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Иран. 5: Тҳе Салжуқ анд Монгол Периодс. Cамбридге Университй Пресс. ИСБН 978-0-521-06936-6.
  11. ↑ Реувен Амитаи, Мичал Биран - Монголс, Туркс, анд отҳерс: Эурасиан номадс анд тҳе седентарй wорлд, п.353
  12. ↑ Мичал Биран (1997). Қаиду анд тҳе Рисе оф тҳе Индепендент Монгол Стате ин Cентрал Асиа. Cурзон, п. 101.
  13. ↑ Ибрагимов Н. Ибн Баттута и его путешествия по Средней Азии. — Москва: Наука, 1988. — С. 99—100. — 128 с.
  14. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Kepakxon_ibn_Duvaxon" dan olindi