Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Elektromagnit toʻlqinlar quyidagi differensial tenglamalarga boʻysunadi:

divA+1c∂φ∂t=0;(1){\displaystyle \textrm{div}\textbf{A}+\frac{1}{c}\dfrac{\partial\varphi}{\partial t}=0;\ \ \ \ \ \ (1)}
ΔA−1c2∂2A∂t2=−4π1c;(2){\displaystyle \Delta\textbf{A}-\frac{1}{c^{2}}\dfrac{\partial^{2}\textbf{A}}{\partial t^{2}}=-4\pi\frac{1}{c};\ \ \ \ \ \ (2)}
Δφ−1c2∂2φ∂t2=−4πρ;(3){\displaystyle \Delta\varphi-\frac{1}{c^{2}}\dfrac{\partial^{2}\varphi}{\partial t^{2}}=-4\pi\rho;\ \ \ \ \ \ \ (3)}

Koʻrinib turibdiki, xususiy hosilalardan iborat chiziqli differensial tenglamalar sistemasi bilan amal qilishga toʻgʻri keladi.

Cheksiz kichik hajmdagi zaryad δe=ρdV{\displaystyle \delta e=\rho dV} boʻladi. Koordinatalar boshini shu zaryadda joylashgan deb hisoblaymiz. U vaqtda, dV{\displaystyle dV} hajmdan tashqaridagi (R≠0){\displaystyle (R\ne 0)} nuqtalarda zaryad yoʻq, demak (2 — 3) ga muvofiq

divA+1c∂φ∂t=0;(4){\displaystyle \textrm{div}\textbf{A}+\frac{1}{c}\dfrac{\partial\varphi}{\partial t}=0;\ \ \ \ \ \ (4)}
ΔA−1c2∂2A∂t2=0;(5){\displaystyle \Delta \textbf{A}-\frac{1}{c^{2}}\dfrac{\partial^{2}\textbf{A}}{\partial t^{2}}=0;\ \ \ \ \ \ (5)}
Δφ−1c∂2φ∂t2=0;(6){\displaystyle \Delta\varphi-\frac{1}{c}\dfrac{\partial^{2}\varphi}{\partial t^{2}}=0;\ \ \ \ \ \ (6)}

δe{\displaystyle \delta e} zaryadning dv{\displaystyle dv} hajmdan tashqaridagi nuqtalarda hosil qilgan maydoni koordinatalar boshigacha boʻlgan masofa va vaqtgagina bogʻliq, yaʼni maydon sferik simmetriyaga ega. Endi Laplas operatorini sferik koordinatalarda yozib koʻrsak, (6) ga muvofiq

1R2∂∂R(R2∂φ∂R)−1c2∂2φ∂t2=0;(7){\displaystyle \frac{1}{R^{2}}\dfrac{\partial}{\partial R}\left(R^{2}\frac{\partial\varphi}{\partial R}\right)-\frac{1}{c^{2}}\dfrac{\partial^{2}\varphi}{\partial t^{2}}=0;\ \ \ \ \ \ (7)}

Quyidagi koʻrinishda yangi funksiya kiritamiz:

φ(t)=ψ(R,t)R;(8){\displaystyle \varphi(t)=\frac{\psi(R,t)}{R};\ \ \ \ \ \ (8)}

Koʻrinib turibdiki,

∂φ∂R=1R∂ψ∂R−ψR2,{\displaystyle \frac{\partial\varphi}{\partial R}=\frac{1}{R}\frac{\partial\psi}{\partial R}-\frac{\psi}{R^{2}},}
R2∂φ∂R=R∂ψ∂R−ψ,{\displaystyle R^{2}\frac{\partial\varphi}{\partial R}=R\frac{\partial\psi}{\partial R}-\psi,}
∂∂R(R2∂φ∂R)=R∂2ψ∂R2+∂ψR−∂ψR=R∂2ψ∂R2,{\displaystyle \dfrac{\partial}{\partial R}\left(R^{2}\frac{\partial\varphi}{\partial R}\right)=R\frac{\partial^{2}\psi}{\partial R^{2}}+\frac{\partial\psi}{R}-\frac{\partial\psi}{R}=R\frac{\partial^{2}\psi}{\partial R^{2}},}
1R2∂∂R(R2∂φ∂R)=1R∂2ψ∂R2{\displaystyle \frac{1}{R^{2}}\dfrac{\partial}{\partial R}\left(R^{2}\frac{\partial\varphi}{\partial R}\right)=\frac{1}{R}\frac{\partial^{2}\psi}{\partial R^{2}}}
1c2∂2φ∂t2=1c2∂2ψ∂t2{\displaystyle \frac{1}{c^{2}}\dfrac{\partial^{2}\varphi}{\partial t^{2}}=\frac{1}{c^{2}}\frac{\partial^{2}\psi}{\partial t^{2}}}

Demak, (7) ga muvofiq

∂2ψ∂R2−1c∂2ψ∂t2=0;(9){\displaystyle \dfrac{\partial^{2}\psi}{\partial R^{2}}-\frac{1}{c}\dfrac{\partial^{2}\psi}{\partial t^{2}}=0;\ \ \ \ \ \ (9)}

boʻladi. Bu yassi elektromagnit to'lqin tenglamasidir. Shunday qilib,

ψ=ψ1(t+Rc)+ψ2(t−Rc).(10){\displaystyle \psi=\psi_{1}\left(t+\frac{R}{c}\right)+\psi_{2}\left(t-\frac{R}{c}\right).\ \ \ \ \ \ \ (10)}

To'lqin tenglamaning xususiy yechimigina bizni qiziqtiradi. Shu sababli ψ2{\displaystyle \psi_{2}} bilan cheklanamiz:

ψ=ψ(t−Rc).(11){\displaystyle \psi=\psi\left(t-\frac{R}{c}\right).\ \ \ \ \ \ (11)}

U holda, (8) ga muvofiq

φ(t)=ψ(t−Rc)R.(12){\displaystyle \varphi (t)=\frac{\psi\left(t-\frac{R}{c}\right)}{R}.\ \ \ \ \ \ (12)}

boʻladi. Koʻrinib turibdiki, vaqt oʻtishi bilan (t>0{\displaystyle t>0}) toʻlqin radiusning orta borish tomoniga qarab tarqaladi. Nomaʼlum ψ(t−Rc){\displaystyle \psi\left(t-\frac{R}{c}\right)} funksiyani aniqlash lozim.

Zaryadga cheksiz yaqin turgan nuqtalar uchun Rc{\displaystyle \frac{R}{c}} cheksiz kichik. Demak, φ(t)=ψ(t)R{\displaystyle \varphi(t)=\frac{\psi(t)}{R}}. Maʼlumki, zaryadning Kulon potensiali:

φ(t)=δe(t)R=ρ(t)dVR{\displaystyle \varphi(t)=\frac{\delta e(t)}{R}=\frac{\rho(t)dV}{R}}

Demak, ψ(t)=ρ(t)dV{\displaystyle \psi(t)=\rho(t)dV}, bu yerdan ψ(t−Rc)=ρ(t−Rc)dV{\displaystyle \psi\left(t-\frac{R}{c}\right)=\rho\left(t-\frac{R}{c}\right)dV}, u vaqtda (12) ga muvofiq

φ(t)=ρ(t−Rc)dVR.(13){\displaystyle \varphi(t)=\frac{\rho\left(t-\frac{R}{c}\right)dV}{R}.\ \ \ \ \ \ (13)}

Koʻramizki, (13) ga asosan, kuzatish nuqtasida vaqtning t{\displaystyle t} momentidagi potensial vaqtning oldingi t′=t−Rc{\displaystyle t^{\prime}=t-\frac{R}{c}} momentidagi zaryad zichligi bilan aniqlanadi. Zaryad turgan joyda vaqtning t′=t−Rc{\displaystyle t^{\prime}=t-\frac{R}{c}} momentida paydo boʻlgan potensial R{\displaystyle R} masofani Rc{\displaystyle \frac{\textbf{R}}{c}} vaqtda oʻtib, kuzatish nuqtasiga Rc{\displaystyle \frac{R}{c}} vaqt kechikish bilan yetib keladi. Shuning uchun (13) bilan ifodalangan potensial kechikuvchi potensial deb yuritiladi.

Zaryadlar sistemasining potensiali

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Zaryadlar sistemasining potensialini aniqlash uchun (13) formulani sistemaning barcha zaryadlari joylashgan hajm boʻyicha integrallash lozim:

φ(t)=∫ρ(t−Rc)RdV;(14){\displaystyle \varphi(t)=\int \frac{\rho\left(t-\frac{R}{c}\right)}{R}\,dV;\ \ \ \ \ \ (14)}

Xuddi shuningdek,

A(t)=1c∫j(t−Rc)RdV;(15){\displaystyle \textbf{A}(t)=\frac{1}{c}\int \frac{\textbf{j}\left(t-\frac{R}{c}\right)}{R}\,dV;\ \ \ \ \ \ (15)}

Ushbu tenglamalarda zaryad turgan nuqtani koordinatalar boshi sifatida olingan. Agar koordinatalar boshini sistemaning ichidagi boshqa biror nuqtaga koʻchirilsa, yangi koordinatalar boshiga nisbatan zaryad turgan nuqtaning radius-vektori r′{\displaystyle \textbf{r}^{\prime}} va kuzatish nuqtasining radius-vektori r{\displaystyle \textbf{r}} bilan belgilanadi. Demak,

R=r−r′;(16){\displaystyle \textbf{R}=\textbf{r}-\textbf{r}^{\prime};\ \ \ \ \ \ (16)}

boʻladi. Yangi koordinatalar boshiga nisbatan kechikuvchi potensiallar quyidagicha yoziladi:

φ(r,t)=∫ρ(r′,t−|r−r′|c)|r−r′|dV;(17){\displaystyle \varphi(\textbf{r},t)=\int \frac{\rho\left(\textbf{r}^{\prime},\ t-\frac{|\textbf{r}-\textbf{r}^{\prime}|}{c}\right)}{|\textbf{r}-\textbf{r}^{\prime}|}\,dV;\ \ \ \ \ \ (17)}
A(r,t)=1c∫j′(r′,t−|r−r′|c)|r−r′|dV;(18){\displaystyle \textbf{A}(\textbf{r},t)=\frac{1}{c}\int \frac{\textbf{j}^{\prime}\left(\textbf{r}^{\prime},\ t-\frac{|\textbf{r}-\textbf{r}^{\prime}|}{c}\right)}{|\textbf{r}-\textbf{r}^{\prime}|}\,dV;\ \ \ \ \ \ (18)}
  • R.X.Mallin, Klassik elektrodinamika, Toshkent, 1974