Kemal Reis sahifasining manbasini koʻrish

{{Harbiy arbob bilgiqutisi|tugʻilgan_sanasi=1451|tugʻilgan_joyi=[[Manisa]], Onadoʻli eyaleti, [[Usmoniylar imperiyasi]]|vafot_sanasi=1511|vafot_joyi=[[Oʻrta yer dengizi]]|allegiance=[[Usmoniylar imperiyasi]]|branch=Usmoniylar floti|xizmat_yillari={{circa}} 1470–1511|rank=admiral|jang=Karpathos jangi<br />Zonchio jangi<br />Modon jangi<br />Usmoniylarning Balear orollariga yurishi}}
'''Kemal Reis''' ({{circa|1451|1511}}) – [[Usmoniylar imperiyasi]] admirali. Mashhur Usmoniylar admirali [[Piri Reis]]ning amakisi boʻlib, Piri Reis uning koʻplab muhim dengiz ekspeditsiyalarida hamroh boʻlgan.

== Dastlabki faoliyati ==
Kemal Reis taxminan 1451-yilda [[Usmoniylar imperiyasi]]ning [[Egey dengizi|Egey]] sohilidagi [[Manisa]] shahrida tugʻilgan<ref name=Bono>Bono, Salvatore: Corsari nel Mediterraneo (Corsairs in the Mediterranean), Oscar Storia Mondadori. Perugia, 1993.</ref>. Toʻliq ismi ''Ahmad Kemaliddin'' ({{Lang-tr|Ahmet Kemalettin}}). Uning kelib chiqishi borasida turli fikrlar mavjud, ayrim manbalarda uning turk oilasida tugʻilgani aytiladi<ref name="Bono" /><ref name="tokalak">{{cite book |last=Tokalak |first=İsmail Hâmi |url=https://books.google.com/books?id=bZWgAAAAMAAJ |title=Bizans-Osmanlı sentezi Bizans kültür ve kurumlarının Osmanlı üzerinde etkisi |publisher=Gülerboy Yayıncılık |year=2006 |isbn=9789944547208 |page=213 |quote=[[Turkish language|Turkish]]: Izmir körfezi Karaburun kökenli bir Türk ailede doğmuş bulunan Kemal Reis [...] ([[English language|English]]: Kemal Reis, who was born in a Turkish family of Karaburun origin in the Gulf of Izmir [...])}}</ref><ref name="ulkekul">{{cite book |last=Ülkekul |first=Cevat |url=https://books.google.com/books?id=82-AAAAAMAAJ |title=XVI. yüzyılın denizci bir bilim adamı yaşamı ve yapıtarıyla Piri Reis |publisher=Deniz Basımevi |year=2007 |isbn=9789944547208 |page=25 |quote=[[Turkish language|Turkish]]: Kemal ve Piri Reislerin Karaman'dan Gelibolu'ya gelen bir Türk ailesinin [...] ([[English language|English]]: Kemal and Piri Reiss belong to a Turkish family who came to Gallipoli from Karaman [...])}}</ref>, boshqa manbalarda esa uning aslida [[xristian]] dinidan [[islom]]ga oʻtgan [[yunonlar|yunon]] oilasidan chiqqani qayd etiladi<ref>{{Cite book |last=Grinevetsky |first=Sergei R. |url=https://books.google.com/books?id=KFCqBAAAQBAJ&pg=PA610 |title=The Black Sea Encyclopedia |last2=Zonn |first2=Igor S. |last3=Zhiltsov |first3=Sergei S. |last4=Kosarev |first4=Aleksey N. |last5=Kostianoy |first5=Andrey G. |date=2014-09-30 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-55227-4 |pages=610 |language=en |quote=Piri Reis – the real name of Haci Ahmed Muhiddin Piri (between 1465 to 1470—c. 1553). The Turkish Fleet commander, geographer... He is thought to be of the Greek origin.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ülkekul |first=Cevat |url=https://books.google.com/books?id=82-AAAAAMAAJ |title=XVI. yüzyılın denizci bir bilim adamı yaşamı ve yapıtarıyla Piri Reis |date=2007 |publisher=Deniz Basımevi |isbn=978-975-409-442-8 |pages=23 |language=tr |quote=PİRİ MUJYI'L - DİN REIS, Osmanlı denizcisi (navigatör) ve kartograf, muhtemelen Hıristiyan (Yunan) kökenli idi.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ιωάννου 'Αμαντος |first=Κωνσταντίνος |url=https://books.google.com/books?id=4xA7AAAAMAAJ |title=Σχέσεις Ελλήνων & Τούρκων: από του ενδεκάτου αιώνος μέχρι του 1821. οι πόλεμοι των τούρκων προς κατάληψιν των Ελληνικών χωρών 1071-1571 |date=1955 |publisher=Οργανισμός Εκδόσεως Σχολικών Βιβλίων |pages=167 |language=el |quote=Ὑπὸ τὸν Βαρβαρόσσα ὑπηρέτησε καὶ ὁ ἑλληνικῆς πιθανῶς καταγωγῆς ναύαρχος Piri Reis...}}</ref>. U [[Yevropa]]da, ayniqsa, [[Italiya]] va [[Ispaniya]]da ''Camali'' yoki ''Camalicchio'' kabi nomlar bilan tanilgan<ref name=Bono/>.

=== Ispaniyaga uyushtirilgan dengiz ekspeditsiyasi ===
{{see|Nosiriylar-Usmoniylar munosabatlari}}
[[Image:Göke (1495) the flagship of Kemal Reis.jpg|thumb|''Göke'' (1495) – Kemal Reisning flagmani]]
[[File:Map of Granada by Piri Reis 15th century.jpg|thumb|upright=2|Kemal Reisning jiyani, Usmoniylar kartografi [[Piri Reis]] tomonidan chizilgan [[Granada]] xaritasi, XV asr.]] Kemal Reis oʻz faoliyatini Eğriboz (hozirgi [[Euboea]]) ''sanjakbeyi'' (viloyat hokimi)ga tegishli boʻlgan dengiz floti qoʻmondoni sifatida boshlagan. Bu hudud oʻsha paytda [[Usmoniylar imperiyasi|Usmoniylar]] nazorati ostida boʻlgan. 1487-yilda Usmoniylar sultoni [[Boyazid II]] Kemal Reisga [[Ispaniya]]dagi oxirgi [[musulmon]] davlatlaridan biri boʻlgan [[Granada]] hukmdori amir Abu Abdullohning yerlarini himoya qilish vazifasini topshirdi. Kemal Reis Ispaniyaga suzib bordi va [[Málaga]] shahriga Usmoniylar qoʻshinlaridan iborat ekspeditsion kuchlarini joylashtirdi. U shaharni va atrofdagi qishloqlarni egallab, koʻpchilikni asir oldi. Shundan soʻng Kemal Reis [[Balear orollari]] va [[Korsika]]ga suzib borib, qirgʻoqdagi aholi punktlariga hujumlar uyushtirdi, keyin esa qoʻshinlarini [[Italiya|Italiyaning]] [[Piza]] hududi yaqiniga joylashtirdi. Pizadan u yana [[Andalusiya]]ga yoʻl oldi va 1490–1492-yillar oraligʻida bir necha bor Ispaniyadan qochishni istagan [[musulmonlar]] va [[yahudiylar]]ni Usmoniylar imperiyasi hududlariga olib oʻtdi. Usmoniylar imperiyasi ularni mamnuniyat bilan qabul qildi. Ispaniyalik musulmon va yahudiylar yangi gʻoyalar, usullar va hunarmandchilikni olib kirib, imperiyaning kuchayishiga katta hissa qoʻshgan. Kemal Reis Andalusiyaga qoʻshin tushirishda davom etdi va [[Elche]], [[Almeria]] va [[Málaga]] portlarini oʻqqa tutish orqali ispanlarning oldinga harakatlanishiga toʻsqinliklik qilishga urindi.

== Dengiz floti admirali ==
1495-yilda sulton [[Boyazid II]] Kemal Reisni Usmoniylar dengiz flotining admirali lavozimiga tayinladi va uning uchun ''Göke'' deb nomlanuvchi ulkan ''flagman kema'' qurishni buyurdi. Bu kema 700 askarni tashiy olar, oʻsha davrning eng kuchli toʻplari bilan jihozlangan edi. Bunday turdagi ikki yirik ''galera'' (harbiy kema) qurildi, ularning biri Kemal Reisga, ikkinchisi esa Burak Reisga moʻljallangan edi. 1496-yil oktyabrida 5 ta ''galera'', 5 ta ''fusta'', 1 ta ''bark'' va kichikroq kemadan iborat flot bilan Kemal Reis [[Konstantinopol]]dan suzib chiqib, [[Taranto koʻrfazi]]ga reyd uyushtirdi. 1497-yil yanvarida u [[Methoni|Modon]]ga qoʻshin tushirdi va keyinchalik [[Ioni dengizi]]da bir necha Venetsiya kemalarni qoʻlga kiritib, ularni yuki bilan birga [[Euboea]]ga olib bordi. 1497-yil mart oyida sulton Boyazid II unga oʻsha davrda [[Rodos]] orolida joylashgan Avliyo Ioann ritsarlari tomonidan tez-tez uyushtiriladigan hujumlardan [[Makka]] va [[Madina]]dagi diniy fondlarga tegishli qimmatbaho mahsulotlarni tashuvchi kemalarni himoya qilish vazifasini topshirdi (1522-yilda Usmoniylar Rodosni zabt etdi va ritsarlarga orolni tinchgina tark etishga ruxsat berdi, ular bazalarini avval [[Sitsiliya]]ga, 1530-yilda esa [[Malta]]ga koʻchirgan). Kemal Reis 2 ta ''bark'' va 3 ta ''fustadan'' iborat kuch bilan [[Rodos]]ga yoʻl oldi va Montestrato yaqinida ritsarlarga tegishli bir ''barkni'' qoʻlga oldi. Keyinchalik Stalimene ([[Lemnos]])ga qoʻshin tushirib, u yerdan [[Tenedos]]ga (Bozcaada) suzdi, soʻngra [[Konstantinopol]]ga qaytdi. 1497-yil iyunida unga yana ikki yirik ''galera'' berildi. 1497-yil iyulida [[Chios]] orolini [[Egey dengizi]]da [[Venetsiya Respublikasi|venetsiyaliklarga]] va Avliyo Ioann ritsarlariga qarshi operatsiyalar uchun asosiy bazasiga aylantirdi. 1498-yil aprelida u 6 ta ''galera'', katta toʻplar bilan qurollangan 12 ta ''fusta'', 4 ta ''bark'' va 4 ta kichik tipdagi kemadan iborat flotga qoʻmondonlik qilib, Dardaneldan suzib chiqdi va Venetsiya nazoratidagi Egey orollariga yoʻl oldi. 1498-yil iyunida u [[Paros]] oroliga keldi, keyin esa [[Krit]]ga suzib borib, [[Sitia]]ga qoʻshin tushirdi va shaharni hamda yaqin qishloqlarni egallab oldi. Shundan soʻng Kemal Reis razvedka kuchlarini yaqin atrofdagi venetsiyaliklarning qal’asi holatini oʻrganish uchun yubordi. 1498-yil iyulida u 5 ta ''galera'', 6 ta ''fusta'' va 2 ta ''bark'' bilan [[Misr]]ning [[Rozetta]] (Rashid) portiga suzdi. Bundan maqsad [[Makka]]ga borayotgan 300 musulmon hojilarini manziliga yetkazib qoʻyish edi. Hojilar bilan birga 400 000 oltin [[dukat]] ham bor edi. Bu mablagʻni sulton [[Boyazid II]] [[Mamluk]] sultoniga yuborgan edi. Abu Kabir porti yaqinida 2 kun davom etgan qattiq jangdan soʻng u 2 ta [[Portugaliya|portugal]] kemasini (1 ta ''gallion'' va 1 ta ''bark'') qoʻlga kiritdi. Keyin [[Santorini]]ga yoʻl olib, venetsiyaliklarning 1 ''barkini'' qoʻlga oldi, undan soʻng esa Egey dengizida yana bir portugal kemasini egallashga muvaffaq boʻldi.

== Usmoniylar–Venetsiya urushlari ==
[[Image:Battle of Zonchio 1499.jpg|thumb|Zonchio jangi]]
1499-yil yanvar oyida Kemal Reis Konstantinopolidan 10 ta ''galera'' va 4 turdagi boshqa kemalardan iborat kuch bilan suzib chiqdi. Kemal Reis 1499-yil iyulda Dovud posho tomonidan unga yuborilgan ulkan Usmoniy floti bilan uchrashdi. Kemal Reis bu flotning qoʻmondonligini oʻz zimmasiga olib, Venetsiyaga qarshi keng koʻlamli urush boshladi. Usmoniy flotida 67 ta ''galera'', 20 ta ''galiot'' va taxminan 200 ta kichikroq kema mavjud edi. 1499-yil avgust oyida Kemal Reis [[Antonio Grimani]] qoʻmondonligi ostidagi Venetsiya flotini Zonchio jangida magʻlub etdi. Bu jang 1499-yilgi ''Sapienza jangi'' yoki ''Birinchi Lepanto jangi'' nomi bilan ham tanilgan boʻlib, 1499–1503-yillardagi Usmoniy-Venetsiya urushlarining bir qismi edi. Bu jang tarixda kemalarda toʻplardan foydalanilgan birinchi dengiz jangi boʻlib, 1499-yilning 12, 20, 22 va 25-avgust kunlarida 4 alohida kunda boʻlib oʻtgan. Kemal Reis katta Usmoniy floti bilan [[Ioni dengizi]]ga yetib borgach, [[Cape Zonchio]] yaqinida [[Antonio Grimani]] qoʻmondonligi ostidagi 47 ta ''galera'', 17 ta ''galiot'' va taxminan 100 ta kichikroq kemadan iborat Venetsiya flotiga duch keldi va ularga qarshi muhim gʻalabaga erishdi. Jang davomida Kemal Reis Venetsiyaning nufuzli Loredan oilasiga mansub Andrea Loredanning galerasini choʻktirishga muvaffaq boʻldi. Antonio Grimani 29-sentyabrda hibsga olindi, ammo keyinchalik ozod qilindi. 1521-yilda Venetsiya Dogesi lavozimiga Grimani nomzod boʻldi. Usmoniylar sultoni [[Boyazid II]] Kemal Reishga qoʻlga olingan 10 ta Venetsiya ''galerasini'' sovgʻa qildi, Kemal Reis esa flotini 1499-yilning oktyabr va dekabr oylarida [[Kefaliniya]] oroliga joylashtirdi.

1499-yil dekabrda venetsiyaliklar [[Napfaktos|Lepantoni]] zabt etishga harakat qilishdi, ular Ioni dengizidagi yoʻqotilgan hududlarini qaytarib olishga umid qilgan edilar. Kemal Reis Kefaliniyadan suzib chiqib, Lepantoni venetsiyaliklardan qaytarib oldi. 1500-yil aprel va may oylarida Lepantoda qolib, kemalarini 15 000 nafar Usmoniy hunarmandlari tomonidan taʼmirlatdi. Shundan soʻng Kemal Reis u yerdan suzib chiqib, [[Korfu]] orolidagi venetsiyalik portlarni bombardimon qildi. 1500-yil avgustda ''Modon jangi'' yaʼni ''Ikkinchi Lepanto jangida'' yana venetsiyaliklarni magʻlub etdi. Kemal Reis Modon qal’asini dengizdan oʻqqa tutib, shaharni zabt etdi. Keyinchalik [[Koroni]] qirgʻogʻida venetsiyaliklar bilan jang qilib, shaharni qoʻlga kiritdi. Shundan soʻng Kemal Reis [[Sapientza]] (Sapienza) oroliga yoʻl olib, venetsiyaliklarning ''Lezza'' ''galerasini'' choʻktirdi. 1500-yil sentyabrda u Voiussaga hujum qildi, oktyabr oyida [[Lefkada]] orolidagi Santa Maria burnida yurishni yakunlab, noyabrda [[Istanbul]]ga qaytdi. Modon jangidan keyin Usmoniylar floti va armiyasi [[Gretsiya]]dagi koʻpgina Venetsiya hududlarni egallab oldi. Modon va Koroni, yaʼni „Respublikaning ikki koʻzi“ qoʻldan boy berildi. Usmoniylarning otliq hujumlari Venetsiyaning Shimoliy Italiyadagi hududlariga yetib bordi va 1503-yilda Venetsiya yana sulh tuzishga va Usmoniylar egallagan hududlarda ularning hukmronligini tan olishga majbur boʻldi.

1501-yil yanvarida Kemal Reis Konstantinopoldan 36 ta ''galera'' va ''fustalardan'' iborat flot bilan suzib chiqdi. 1501-yil fevral oyida u Euboea oroliga va [[Nafplio]]ga yetib keldi, mart oyida esa Korfuga yoʻl oldi. Shundan soʻng Tirren dengiziga suzib, [[Pianosa]] orolini egalladi, koʻpchilikni asir oldi. 1501-yil aprel oyida 60 ta kemadan iborat flot bilan Kemal Reis Nafplio va [[Monemvasia]]ga keldi. 1501-yil may oyida 8 ta ''galiot'' va 13 ta ''fusta'' bilan u [[Chios]] va [[Tinos]] orollaridagi Usmoniy qal’alarini mustahkamlash uchun qurilish materiallarini olib borayotgan yuk kemalarini kuzatib bordi. Bu yerda Kemal Reis mahalliy venetsiyalik qoʻmondon Girolamo Pisaniga tegishli ''galera'', San Marco bayrogʻi hamda ''Basadonna'' nomli boshqa venetsiyalik galerasini qoʻlga kiritdi. Shundan soʻng Reis 5 ta ''galiot'' va 14 ta ''fusta'' bilan [[Zonchio]] portiga, Navarino yaqiniga suzdi. Usmoniy kuchlari quruqlikka tushib, 10 soatdan kam vaqt davomida qal’a hamda yaqin atrofdagi joylarni zabt etdi. Kemal Reis, shuningdek, 3 ta Venetsiya ''galerasi'', ''karavella'' va Zonchio portidagi boshqa mahalliy kemalarni ham qoʻlga oldi. Bu kemalarni avval Modonga, keyin [[Aegina]] oroliga olib bordi, soʻngra Euboeaga tomon suzdi. Keyinchalik Kemal Reis venetsiyaliklardan Navarinoni ham tortib olib, Usmoniylar imperiyasi uchun yana bir muhim portni qoʻlga kiritdi. 1501-yil iyun oyida Kemal Reis [[Adriatika dengizi]]ga suzib, Voiussa va [[Vlora]]dagi Usmoniy mudofaa kuchlarini mustahkamladi.

== Gʻarbiy Oʻrta yer dengizi va Atlantika okeanidagi amaliyotlar ==
1501-yil iyul oyida Kemal Reis jiyani [[Piri Reis]] bilan birga Modon portidan 3 ta ''galera'' va 16 ta ''fusta'' bilan suzib chiqdi va [[Tirren dengizi]]ga yoʻl oldi. U yerda [[Piombino]] hukmdori Jacopo d’Appiano va [[Cesare Borgia]] qoʻmondonligi ostidagi Papal kuchlari oʻrtasida kechayotgan urushdan foydalandi. Usmoniylar qoʻshinlari [[Pianosa]] oroliga tushib, hududni tezda egallab oldi va koʻplab kishilarni asir oldi. Shundan soʻng Kemal Reis Piombino kanali tomon yoʻl oldi, Usmoniylar bu hududdagi qirgʻoq aholisiga hujum qildi. 1501-yil avgust oyida Kemal Reis va uning qoʻshinlari [[Sardiniya]]ga tushib, bir nechta qirgʻoq punktlarini egalladi, mahalliy qoʻshinlar bilan kechgan janglar davomida taxminan 1050 nafar mahbusni qoʻlga oldi. Reis Sardiniya qirgʻogʻida genoaliklarning bir nechta harbiy kemalari bilan toʻqnashdi, Usmoniylar ularga toʻp oʻqi orqali shikast yetkazgach, shimolga qochdi. Shu oyda Kemal Reis [[Balear orollari]]ga suzib, Majorcaga keldi va u yerda mahalliy [[Ispaniya|ispan]] qoʻshinlariga qarshi shiddatli janglar boʻldi. Shundan soʻng Ispaniya qirgʻogʻiga suzib, Valensiya sohilida 7 ta ispan kemasini qoʻlga oldi. Ushbu kemalarda Reis gʻayrioddiy patli bosh kiyim va qora tosh topdi. Mahbuslardan biri unga bu narsalar Atlantika okeanidan gʻarbda yangi kashf etilgan yerlardan keltirilganini aytdi. Mahbus bu yerlarga 3 marta, [[Christopher Columbus|Kolumb]] ismli odam qoʻmondonligi ostida borganini va u yerda Kolumb tomonidan chizilgan xarita mavjudligini aytdi. Ushbu xarita keyinchalik Kemal Reising jiyani, mashhur Usmoniy admirali [[Piri Reis]] tomonidan 1513-yilda chizilgan mashhur [[Piri Reis xaritasi]]ning asosiy manbalaridan biri boʻldi.

Valensiyani tark etgach, 1501-yil avgust oyida Kemal Reis janubga yoʻl olib, [[Andalusiya]] qirgʻoq mudofaasini bombardimon qildi, uning qoʻshinlari bir nechta port va shaharlarni bosib oldi. Keyinchalik Kemal Reis gʻarbga suzib, [[Gibraltar bo‘g‘ozi]]dan oʻtib, [[Atlantika okeani]]ga chiqdi va u yerda [[Pireney yarim oroli]]ning Atlantika qirgʻoqlariga hujum qildi. Shundan soʻng u janubi gʻarbga suzib,[[Kanar orollari]]ga keldi, bu yerda Usmoniylarga ispan qoʻshinlari oʻrtacha qarshilikka duch keldi. [[Piri Reis]] bu safarda jiyani bilan boshqa safarlardagi kabi mashhur xaritalar chizdi, ular keyinchalik mashhur ''Kitab-ı Bahriye'' (''Navigatsiya kitobi'')ning bir qismiga aylandi. Soʻngra Kemal Reis sharqqa yoʻl olib, [[Marokash]]dagi Atlantika qirgʻoqlarini kuzatdi, [[Gibraltar bo‘g‘ozi]] orqali yana [[Oʻrta yer dengizi]]ga chiqdi, yoʻl davomida [[Marokash]] va [[Jazoir]]dagi bir nechta portlarni egalladi. Shundan soʻng sharqqa qarab suzib, Tripoli sohilida bir nechta Genoa kemalarini qoʻlga oldi. Shuningdek, Kemal Reis ushbu hududda bir nechta Venetsiya ''galerasiga'' qarshilik koʻrsatib, Konstantiniopolga qaytdi.

== Soʻnggi yurishi va oʻlimi ==
1509-yilda Kemal Reis [[Tirren dengizi]] tomon suzib bordi va [[Ligurya]] sohillariga qoʻshinini joylashtirdi. Bir muddat Gʻarbiy [[Oʻrta yer dengizi]]da harakatlarini davom ettirdi, soʻngra [[Gallipoli]]ga qaytdi. 1510-yil sentyabrida u Gallipoliden 2 ''galera'', 1 ''galliot'' va bir nechta ''fustadan'' iborat kuch bilan suzib chiqdi va Konstantinopoldan [[Iskandariya]]ga yoʻl olayotgan, kemasozlik uchun yogʻoch, eshkaklar toʻplami hamda [[Mamluklar]]ga [[Portugal|portugallar]]ga qarshi [[Hind okeani]]dagi kurashlarida yordam berish maqsadida yuborilgan toʻplarni ortib ketayotgan Usmoniylarning yuk ortilgan flotiga qoʻshildi. Kemal Reis kuzatib borishi lozim boʻlgan ushbu yuk floti jami 40 kemadan iborat boʻlib, shundan 8 tasi ''galera'' edi.

1511-yil boshlarida Usmoniylarning yuk ortilgan flotining 27 ta kemasi Oʻrta yer dengizida kuchli boʻron oqibatida halokatga uchradi. Halokatga uchragan kemalar orasida Kemal Reisning kemasi ham bor edi va u oʻz odamlari bilan birga halok boʻldi. Venetsiyalik Marino Sanudo bergan maʼlumotlarga koʻra (I Diarii, jild 11, 663), uning oʻlimi haqidagi xabar [[Edirne]]ga 1511-yil 8-noyabrda yetib kelgan.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:1511-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Usmoniylar imperiyasi admirallari]]
[[Turkum:15-asr Venetsiya Respublikasida]]
[[Turkum:Usmoniylar imperiyasidan boʻlgan yunonlar]]
[[Turkum:16-asr Usmoniylar imperiyasidan boʻlgan shaxslar]]
[[Turkum:15-asr Usmoniylar imperiyasi harbiy shaxslari]]
[[Turkum:Usmoniylar imperiyasidan boʻlgan turklar]]
[[Turkum:Piri Reis]]
[[Turkum:Fransiyaning harbiy tarixi]]
[[Turkum:Ispaniyaning harbiy tarixi]]
[[Turkum:16-asr Ispaniyada]]
[[Turkum:15-asr al-Andalusdan boʻlgan shaxslar]]
[[Turkum:1499-yil Yevropada]]