Kira Zvorykina sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Kira_Zvorykina_1957.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Kira_Zvorykina_1957.jpg/220px-Kira_Zvorykina_1957.jpg|thumb| Zvorykina 1957-yilda 1-Ayollar shaxmat olimpiadasida]]
'''Kira Alekseyevna Zvorykina''' ({{lang-ru|Ки́ра Алексе́евна Зворы́кина}}, {{lang-be|Кіра Аляксееўна Зварыкіна}}; 1919-yil 29-sentyabr — 2014-yil 6-sentyabr) Sovet Ittifoqi ayol [[Shaxmat|shaxmatchisi]], koʻp yillar davomida [[Belarus|Belorussiyada]] yashagan. U ayollar oʻrtasidagi Sovet chempionatining uch karra gʻolibi boʻlgan. 2018-yilda u Butunjahon shaxmat shon-sharaf zaliga kiritildi<ref>{{veb manbasi|url=https://worldchesshof.org/hof-inductee/kira-zvorykina|sarlavha=Kira Zvorykina|ish=[[World Chess Hall of Fame]]}}</ref>.

== Yoshlik yillari ==
Kiraning ota-onasi Aleksey Konstantinovich Zworykin (Vladimir Zworykinning ukasi) va Lidiya Terpugova edi. U yetti farzandning biri boʻlib, voyaga yetdi. Uning butun oila aʼzolari hammaligi yoshligidanoq shaxmatga qiziqqan va hatto shaxsiy shaxmat turnirlarini ham oʻtkazishgan. 16 yoshida ushbu musobaqalardan birida erishgan muvaffaqiyatidan xursand boʻlib, u maktab musobaqalarida qatnasha boshladi va barcha oʻyinlarida gʻalaba qozondi.

1927-yilga kelib, oila Leningradga (hozirgi [[Sankt-Peterburg]]) koʻchib oʻtdi. Shunday qilib, yosh Zvorykinaning afsonaviy Yosh kashshoflar shaxmat klubi saroyiga qoʻshilish imkoniyati paydo boʻldi, u yerda oʻsha paytda magistrlikka nomzod boʻlgan mashhur shaxmat ustasi Pyotr Romanovskiy dars berar edi. 17 yoshida u Leningrad maktab oʻquvchilari orasida boʻlib oʻtgan musobaqada chempion boʻldi va Kinematografiya institutida oʻqishni boshladi. Kiraning shaxmatga ajratadigan vaqti asta-sekin kamayib bordi va faqat 1946-yildan keyingina shaxmat turnirlarda yana qatnasha boshladi. U jahon shaxmatining muhim ahamiyatli shaxmatchi ayollaridan biri sifatida oʻyinlarda ishtirok etdi va Leningrad ayollar chempionatida ikkinchi oʻrinni egalladi.

== Shaxmat chempionatlari ==
Zvorykina grossmeyster va shaxmat boʻyicha murabbiy Aleksey Suetinga turmushga chiqdi va 1951-yilda Aleksandr ismli oʻgʻil farzandli boʻlishdi. Keyingi yillardagi faoliyati Zvorykinani rus ayollar shaxmatining choʻqqisiga olib chiqdi, chunki u 1951, 1953 va 1956-yillarda ayollar oʻrtasidagi milliy chempionatda gʻoliblikni qoʻlga kiritdi. 1957-yilda ikkita teng ball bilan birinchi oʻrin marrasiga yetishdi, (u Valentina Borisenko bilan boʻlgan hal qiluvchi taybrekni yutqazib qoʻydi) hamda 1958-yilda (Larisa Volpert bilan teng ball asnosida birinchi oʻringa davogar boʻldi).

Xalqaro shaxmatda 1950-yillarda Zvorykina eng yuqori choʻqqisiga chiqqanida ayollar oʻrtasidagi turnirlar juda kam boʻlgan, ammo u 1952-yilgi [[Moskva]] musobaqasida toʻrtinchi oʻrinni egallagan va [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSSRda]] [[Buyuk Britaniya oroli|Buyuk Britaniyaga]] qarshi 1954-yilgi oʻyinlarda Enn Sunnuksni (+1 =1 −0) magʻlub etgan. Uning eng katta muvaffaqiyati 1959-yilda [[Plovdiv|Plovdivda]] boʻlib oʻtgan ayollar oʻrtasidagi nomzodlar turnirida ayollar oʻrtasidagi amaldagi jahon chempioni [[Yelizavetta Ivanovna|Yelizaveta Bikova]] bilan unvon uchun kurash olib borganida gʻalabaga erishdi. Afsuski, 1960-yilgi oʻyin onasining kasalligi rivojlangan yillariga toʻgʻri keldi va bu, shubhasiz, uning oʻyiniga taʼsir qildi, natijada 4½-8½ farq bilan Zvorykina magʻlubiyatga uchradi.

1960-yillarda u oz sonli xalqaro turnirlarda qatnashib, muvaffaqiyat qozona olmadi. Oʻsha paytda kuchli shaxmat oʻyinchilarning yangi toʻlqini, ayniqsa, ozarbayjonliklar, Tatyana Zatulovskaya va gruzinlar, [[Nona Gaprindashvili]] va [[Nana Alexandria|Nana Aleksandriya]] ustunlik qilishdi. Jahon chempionatiga nomzodlar turnirlarida u 1950-yillar va 1960-yillar davomida barqaror va hurmatli oʻyinchiboʻlib qoldi va afsuski eng yaxshi beshtalikka hech bir musobaqada kira olmadi.

== Jamoaviy shaxmat ==
[[Fayl:Finale_wereldschaaktournooi_voor_dames_landenteams-517813.ogv|thumbtime=1:22|thumb|Zvorykina (oʻrtada, Emmen, 1957-yil)]]
1957 (Emmen) va 1963 (Split)-yillardagi ayollar [[Shaxmat Olimpiadasi|shaxmat olimpiadalarida]] Sovet Ittifoqi nufuzini himoya qilgan Zvorykina ikkita yorqin, medalli chiqishlarini namoyish etdi. Birinchisi, 12/14 ball bilan 2-oʻrinni egalladi, bu musobaqada u ham individual, ham jamoaviy oltin medalni qoʻlga kiritdi va hatto 1-oʻrindagi Jahon chempioni [[Olga Rubtsova|Olga Rubtsovaning]] muvaffaqiyatiga soya soldi. Uning ikkinchi chiqishida ham xuddi shunday taʼsirchan tarzda kechib, 5½/6 ball qayd etdi hamda jamoaga yana bir oltin medalni qoʻlga kiritishga yordam berdi. Biroq, jamoaviy zaxiradan joy olganligi sababli, individual medal qoʻlga kiritilmadi.

== Keyingi yillar ==
Zvorykina bir muncha vaqt Moskvada yashadi, eri Moskvada shaxmat boʻyicha bosh murabbiy etib tayinlangan edi. Keyinchalik u [[Minsk|Minskda]] yashab, u yerda shaxmat maktabini boshqargan, garchi uning mutaxassisligi muhandislik boʻyicha boʻlgan boʻlsa ham, Zvorykina bolalarga shaxmatdan saboq berishni yoqtirar edi.

U Shaxmat boʻyicha Belarus chempionatida ham bir necha bor ishtiroketdi hamda uch marta chempionlikni qoʻlga kiritdi, jumladan: 1960, 1973 va 1975-yillarda u oltin medal bilan taqdirlandi.

Keyingi yillar davomida u Bolgariyada bir muncha vaqt yashagan va [[FIDE]] roʻyxatidan oʻtgan. Oradan koʻp yillar oʻtganiga qaramay, u 2007-yilgacha reyting turnirlarida shaxmat oʻynadi. 1998-yilda, sakson yoshga toʻlishi arafasida, uning Elo reytingi hali ham ajoyib koʻrsatkich 2245 ball edi. 2000-yilda Rowy-da boʻlib oʻtgan World Seniors musobaqasida u oʻrtamiyona marraga erishdi. Keyinchalik uning jadvaliga kattalar oʻrtasidagi Yevropa chempionati va kattalar oʻrtasidagi Rossiya chempionati kiritilgan.

Zvorykinaga 1952-yilda ayol xalqaro usta unvoni va 1977-yilda ayol grossmeyster unvoni berilgan. 1977-yilda u xalqaro hakam boʻldi<ref name="Gaige">{{Citation|last=Gaige|first1=Jeremy|author-link=Jeremy Gaige|year=1987|title=Chess Personalia, A Biobibliography|publisher=McFarland|isbn=0-7864-2353-6|page=482|oclc=61261448}}</ref>

== Vafoti ==
Kira Alekseyevna Zvorykina 2014-yilda 94 yoshida vafot etdi<ref>[http://ruchess.ru/news/all/ushla_iz_zhizni_kira_zvorykina/ Ushla iz jizni Kira Alekseevna Zvorikina (1919-2014)]</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==

* {{Citation|last=Sunnucks|first1=Anne|author-link=Anne Sunnucks|year=1970|title=The Encyclopaedia of Chess|publisher=Hale|isbn=0-7091-1030-8|page=549|oclc=99666}}
* [https://web.archive.org/web/20080516033044/http://familytreemaker.genealogy.com/users/l/i/a/Dimitri-Liakhovitski/WEBSITE-0001/UHP-0560.html Genealogy records — Mother]
* [https://web.archive.org/web/20080516012934/http://familytreemaker.genealogy.com/users/l/i/a/Dimitri-Liakhovitski/WEBSITE-0001/UHP-0601.html Genealogy records — Zvorykina]
* [http://www.olimpbase.org Olimpbase — Olympiads and other Team event information]
* [http://www.olimpbase.org/1957w/1957in.html 1st Womenʼs Chess Olympiad: Emmen 1957]
* [http://www.olimpbase.org/1963w/1963in.html 2nd Womenʼs Chess Olympiad: Split 1963]
* [http://www.365chess.com/players/Kira_Zvorykina Kira Zvorykina] shaxmat oʻyinlari 365Chess.com saytida

{{DEFAULTSORT:Zvorykina, Kira}}
[[Turkum:2014-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:1919-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Shaxmatchilar]]
[[Turkum:Shaxmatchi ayollar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha sportchilar]]