Ziyosfera

Kiston Qora sulton

(Kiston qora sultondan yoʻnaltirildi)

Кистин Қора султон (ўзбекча: Кистон Қора султон / Кистин Қаро султон; ХВ аср — 1544) — ўзбек шайбонийлар сулоласи вакили„#Происхождение“ boʻlimiga oʻtish, ХВИ асрнинг 20-йилларида Балх хонлигига асос солган ва унинг биринчи хони (1526—1544)„#Политическая и военная деятельность“ boʻlimiga oʻtish.

Кистин Қора султон дипломатик қадамлар ташлади ва Мўғуллар империяси ва Сафавийлар давлати билан тинч, яхши қўшничилик муносабатларини ўрнатишга ҳаракат қилди„#Внешняя политика“ boʻlimiga oʻtish.

Келиб чиқиши

Кистин Қора султон Шибоний Жонибек султоннинг иккинчи ўғли бўлиб, Ўзбек хонлиги асосчиси Абулхайрхон[1][2] авлодидан эди. Унинг насабномаси шундай эди[3][4][5].

Сиёсий ва ҳарбий фаолияти

Шайбонийлар ва аштархонийларнинг номинал жиҳатдан Бухоро хонлигига қарам бўлган ярим мустақил Балх мероси ўз вақтида Балх хонлиги, Балх подшолиги, Балх давлати сифатида танилган ва нафақат Марказий Ўзбекистон тарихида сезиларли из қолдирган. Осиё, балки унга туташ Шарқ мамлакатлари — Эрон, Афғонистон ва Ҳиндистон[6]. Давлатнинг сиёсий маркази Балх шаҳри бўлиб, ундан олдин Амир Темур ва темурийлар даврида катта мероснинг маркази бўлган[6].

Балх хонлигига ХВИ асрнинг 20-йилларида Кистон Қора султон[2] асос солган. Бунга нафақат аҳоли оммаси, балки маҳаллий феодал зодагонлар орасида ҳам Сафавийлар тузумидан норозиликнинг кучайиши, Сафавийлар давлатининг ўзида ҳам ўзаро низоларнинг кучайиши маълум даражада ёрдам берди. Бу вақтда Балх хонлиги кичик ҳудудни эгаллаган. Балх вилоятидан ташқари унинг таркибига Ахча, Шебирғон, Меймене, Чечекту, Баломурғоб, Хулм, Қундуз ва Тохаристоннинг бошқа туманлари кирган, Бадахшон билан бирга темурийлар тасарруфида қолган: биринчи Ҳумоюн, ва кейин 1527-йилдан Мирзо Сулаймоншоҳ ва унинг авлодлари. Хазаражот ва Гарчистоннинг кенг тоғли ҳудудлари ўз мустақиллигини сақлаб қолишга муваффақ бўлди, бу ерда маҳаллий зодагонлар ҳукмронлик қилди[6].

1526-йил 2-июлда Кистин Қора султон Балх ва унинг вилоятини эгаллаб олди[6]. Бобурга тобе бўлган ҳозирги Шимолий ва Марказий Афғонистоннинг бошқа ҳудудлари ҳам унинг қўлига ўтган. Шу билан бирга Шайбонийлар Ойбак, Хуррам, Сарбаг ва Ғури туманларини ҳам эгаллаб олдилар[6]. Ўша даврдан бошлаб Балх Бухоро хонлиги, Шайбонийлар, сўнгра уларнинг ўрнини босган Аштархонийлар давлати таркибида мустаҳкам ўрнашиб олди. Кейинчалик қўшиб олинган Тохаристон, Бадахшон, ҳозирги Марказий Афғонистоннинг тоғли ҳудудлари ҳамда Қашқадарё ва Кўлоб водийлари билан у ўзига хос тақдирни яратди[6]. Кистин Қора султон 1526-йилдан 1544 йилгача Балхда ўн саккиз йилга яқин ҳукмронлик қилди. Унинг ҳукмронлиги қандай ўтганини, ҳозирги Шимолий Афғонистоннинг қайси ҳудудларида унинг ҳокимияти кенгайганини аниқлаш мумкин эмас. Кистин Қора-Султон даврига оид манбаларда келтирилган арзимас маълумотларга кўра, тарихчилар 1526 йилда Шайбонийлар ҳозирги Шимолий Афғонистоннинг Мурғоб дарёсидан тортиб, Амударёнинг барча қирғоқбўйи ҳудудларида ўз ҳокимиятини ўрнатишга муваффақ бўлган, деб ҳисоблайдилар. ғарбда, шарқда Кўкча дарёсининг оғзигача. Жанубда Кистин Қора-Султон мулкларининг чегаралари тахминан Сурхоб дарёсининг ўрта оқими бўйлаб ўтган. Ўша даврда Қундуз ва Талқон вилоятлари ҳамон Бобурга қарам эди ва уларни бошқариш Қандаҳор ва Бадахшон каби улкан маблағ ва саъй-ҳаракатлар эвазига амалга оширилар эди[6].

Кистин Қора-Султон ҳукмронлигининг дастлабки йиллари ўша пайтда Бобурнинг Қобул мулкида ўтирган Ҳумоюн ва Бадахшон ҳукмдори Сулаймоншоҳ билан курашда ўтди[2]. Ҳумоюн чегара беклари Балх вилоятларини тез-тез талон-тарож қилганлар, бу эса тез-тез қуролли тўқнашувларга сабаб бўлган[6].

Ҳумоюннинг Балхга босқинлари

Шайбонийлар қизилбошлар томонидан мағлубиятга учраган Жом жангидан сўнг Ҳумоюн катта қўшин билан Амударё қирғоқларига юриш қилди, бу ҳақда Бобур 1529-йил 13-февралда хабар қилади. Улар Термиз, Ҳисор ва Қубодиённи эгаллашга муваффақ бўлдилар. Ушбу кампаниянинг кейинги тақдири номаълум. Б. А. Аҳмедовнинг фикрича, " у муваффақиятга эриша олмади, бошқа натижада Бобур, албатта, Кучкунжихон ва Кистин Қора-Султон элчилари билан маросимда турмас эди "[7].

1529 йил март ойида Ҳумоюн яна Амударёнинг ўнг қирғоғига бостириб кирди. Улар Шайбонийлар ва Бобурийлар ўртасида урушга олиб келиши мумкин бўлган Термиз ҳукмдори Шайбоний Меҳди-султон Турсун Муҳаммад-султоннинг ўғли Қубодиённи эгаллаб олдилар. Б. А. Аҳмедовнинг фикрича, " эҳтимол, Бобурнинг Ҳумоюнни Кобулдан рад этиши ва уни суверен мерос деб эълон қилиши шу билан изоҳланса керак "[6][6].

Убайдуллахоннинг Хуросонга қилган юришларида қатнашиши

Кистин Қора-Султон ва Балх қўшини Убайдуллахоннинг 1528 ва 1531 йилларда Хуросонга қарши бешинчи ва олтинчи юришларида қатнашди[2]. Охирги юришда Убайдуллахон ва Кистин Қора-Султон Ҳиротни қамал қилиб, бошқа султон ва амирларни бошқа ҳудудларга — Машҳад, Себзевар, Бистомга юбордилар. Шоҳ Таҳмасп И (1524-1576) ўшанда Озарбайжонда бўлиб, Хуросон беглербейи Баҳром Мирзога ёрдам бера олмади. Шайбонийлар бундан унумли фойдаланиб, юқорида тилга олинган ҳудудларни эгаллаб олишди, аммо Ҳиротни эгаллашга улгурмадилар. Қамалда қолган ўн саккиз ой очлик ва маҳрумликка қарамай, Шайбонийлар ҳужумига қарши курашди. Убайдуллахон ва бошқалардан яширинча уларни Кистин Қора-Султон қўллаб-қувватлаб, тунда қўй ва от жўнатиб турди. Кистин Қора-Султон, тарихчиларнинг фикрига кўра, эҳтимол Убайдуллахоннинг кучайишидан қўрқиб, унинг мероси мустақиллигини ҳимоя қилишга интилган[6].

Балх меросини Сулаймоншоҳдан ҳимоя қилиш

Сулаймоншоҳ айниқса Балхни жиддий ташвишга солди. 1536 йил август ойи ўрталарида у Балх меросига бостириб кирди ва шу йилнинг 5 сентябрида Балхнинг ўзини эгаллаб олди. Кистин Қора-Султон Амударёнинг ўнг қирғоғига ҳайдаб чиқарилди. Бироқ Сулаймоншоҳ узоқ вақт чидай олмади ва тарихчиларнинг ёзишича, икки-уч ой ичида Убайдуллахон[6] ёрдамида Кистин Қора-Султон томонидан у ердан ҳайдаб юборилади.

Бухоро хонлиги пойтахтини эгаллашга уриниш

Сулаймоншоҳ ҳужумларидан аччиқ сабоқ олган Кистин Қора-Султон Балх шаҳар истеҳкомларини тиклашга киришди. 1539-1540 йилларда шаҳарнинг ички қал’асини тиклади. Кўп ўтмай Кистин Қора-Султоннинг мавқеи шу қадар кучайдики, 1541-йил ёзида Убайдуллахон 1540-йил 17-мартда вафот этганидан кейин Мовероннаҳрда юзага келган сиёсий нотинчликдан фойдаланиб, у ҳатто Бухорони Бурхон-Султондан тортиб олишга ҳам уринди. . Бироқ, иш тинчлик билан тугади ва 1541 йилда Мўғул-хонимни ўзига хотини қилиб, Кистин Қора-Султон ўз меросига қайтди[6][2]..

Балхдаги қўзғолоннинг бостирилиши

1543-йилда Балхда шаҳарнинг қуйи табақалари ўртасида ғалаён кўтарилиб, уларга ҳарбийлар — сипоҳийлар ҳам қўшилди[6][2]. Бу ерда эса аҳоли ҳаракатига сарой элитасининг вакиллари: Мавлоно Ҳусайн, Абдарраҳим ва Мавлоно Абулхайрлар бошчилик қилганлар. Аноним тарихчи ва Саид Ракимнинг ёзишича, исёнчилар шаҳардаги бир қанча биноларни, бойлар ва муҳтарамларнинг уйларини вайрон қилган, шаҳарнинг ўзида ҳам, унинг атрофидаги қишлоқларда ҳам талон-тарож қилган. Бу қўзғолон бошқа жойларда деҳқонлар томонидан қўллаб-қувватланмади ва тез орада бостирилди, раҳбарлар жазоланди. Қўзғолонга нима сабаб бўлган, уни мавжуд манбалардан аниқлаш мумкин эмас[6].

Оиласи

1543-йилда Балхда шаҳарнинг қуйи табақалари ўртасида ғалаён кўтарилиб, уларга ҳарбийлар — сипоҳийлар ҳам қўшилди [6] [8] . Бу ерда эса аҳоли ҳаракатига сарой элитасининг вакиллари: Мавлоно Ҳусайн, Абдарраҳим ва Мавлоно Абулхайрлар бошчилик қилганлар. Аноним тарихчи ва Саид Ракимнинг ёзишича, исёнчилар шаҳардаги бир қанча биноларни, бойлар ва муҳтарамларнинг уйларини вайрон қилган, шаҳарнинг ўзида ҳам, унинг атрофидаги қишлоқларда ҳам талон-тарож қилган. Бу қўзғолон бошқа жойларда деҳқонлар томонидан қўллаб-қувватланмади ва тез орада бостирилди, раҳбарлар жазоланди. Қўзғолонга нима сабаб бўлган, уни мавжуд манбалардан аниқлаш мумкин эмас[2].

Кистан-Қора-Султоннинг икки ўғли бор эди: Қилич Қора-Султон ва Жони Қора-Султон[6].

Қилич Қора-Султон 1544-1545 йилларда отаси вафотидан кейин Балх меросини бошқарган ва 1552-1555 йилларда Қарши ҳокими лавозимида ишлаган[6].

Ўлими

Кистин Қора султон 1544-йил 8-октабрда вафот этгач, Балхдаги ҳокимият унинг вояга етмаган ўғли ва вориси Қилич Қора султон қўлига ўтди ва у икки йилга яқин ҳукмронлик қилди[9][10]

Манбалар

  1. ↑ Ахмедов 1982, с. 79.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 НЭУ: Кистон Қора султон & 2000—2005, с. 417—418.
  3. ↑ „Потомки Ибрагима. Абу-л-Хайр“. Ҳроно.ру. 2019-йил 10-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 22-август.
  4. ↑ „Потомоки Шейбана“. Ҳроно.ру. 2019-йил 1-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 22-август.
  5. ↑ „Род Чингисхана (таблица И)“. Ҳроно.ру. 2019-йил 24-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 22-август.
  6. ↑ 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 6,16 6,17 Ахмедов 1982.
  7. ↑ Ахмедов 1982, с. 183.
  8. ↑ НЭУ: Кистон Қора султон & 2000—2005.
  9. ↑ Ахмедов 1982, с. 81.
  10. ↑ Давидович 1992, с. 121.

Адабиётлар

  • Ахмедов Б. А., История Балха, Т., 1982.[1]



  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Kiston_Qora_sulton" dan olindi