Klassik mexanika tarixi sahifasining manbasini koʻrish

== Klassik mexanikaning kashshoflari ==

=== Antik davrda ===
[[Fayl:Aristotle's_laws_of_motion.svg|thumb| Aristotelning harakat qonunlari. ''[[Fizika (Aristotel)|Fizikada]]'' u jismlar oʻz ogʻirligiga mutanosib va ular botgan suyuqlikning zichligiga teskari proportsional tezlikda tushishini aytadi. Bu havoda yoki suvda harakatlanadigan [[Yer|Yerning]] tortishish maydonidagi ob’ektlar uchun toʻgʻri taxmindir<ref name="Rovelli2015">{{Cite journal|last=Rovelli|first1=Carlo|title=Aristotle's Physics: A Physicist's Look|journal=Journal of the American Philosophical Association|volume=1|issue=1|year=2015|pages=23–40|doi=10.1017/apa.2014.11|arxiv=1312.4057}}</ref>.]]
Qadimgi yunon faylasuflari, xususan [[Arastu|Aristotel]], mavhum tamoyillar tabiatni boshqaradigan birinchilardan boʻlgan. Aristotel ''"Osmonda" asarida'' yer jismlari oʻzining „tabiiy joyi“ga koʻtariladi yoki tushadi, deb taʼkidlagan va jismning tushish tezligi uning ogʻirligiga proportsional va suyuqlik zichligiga teskari proportsional ekanligini qonun sifatida toʻgʻri taxmin qilgan. Aristotel mantiq va mushohadaga ishonar edi, lekin [[Francis Bacon|Frensis Bekon]] birinchi marta ''tabiatning gʻazabi'' deb atagan ilmiy tajriba usulini ishlab chiqishidan oldin oʻn sakkiz yuz yildan koʻproq vaqt oʻtishi kerak edi<ref>{{Cite journal|doi=10.1086/384242|title=Wrestling with Proteus: Francis Bacon and the "Torture" of Nature|url=https://archive.org/details/sim_isis_1999-03_90_1/page/81|last=Peter Pesic|journal=Isis|volume=90|number=1|date=March 1999|pages=81–94|publisher=The University of Chicago Press on behalf of The History of Science Society|jstor=237475}}</ref>.

Aristotel „tabiiy harakat“ va „majburiy harakat“ oʻrtasidagi farqni koʻrdi va u „boʻshliq“, yaʼni [[Vakuum|vakuumda]] tinch holatda boʻlgan jism tinch holatda qoladi va harakatdagi jism bir xil harakatga ega boʻlishda davom etadi, deb ishongan<ref>Aristotle: On the Heavens (de Caelo) book 13, section 295a</ref> <ref>Aristotle:Physics Book 4 On motion in a void</ref>. Shu tariqa Aristotel birinchi boʻlib inersiya qonuniga oʻxshash narsaga yaqinlashdi. Biroq, u vakuumning imkonsiz boʻlishiga ishondi, chunki atrofdagi havo uni darhol toʻldirish uchun shoshiladi. U, shuningdek, qoʻllaniladigan kuchlar olib tashlangandan soʻng, obyekt gʻayritabiiy yoʻnalishda harakat qilishni toʻxtatadi, deb ishongan. Keyinchalik Aristotelchilar nima uchun oʻq kamondan chiqib ketganidan keyin havoda uchishda davom etishini batafsil tushuntirishni ishlab chiqdilar va oʻq oʻz taʼsirida vakuum hosil qiladi va unga havo kirib, uni orqadan itarib yuboradi. Aristotelning eʼtiqodlariga Platonning osmonning aylana bir xildagi harakatlarini mukammallashtirish haqidagi taʼlimoti taʼsir koʻrsatdi. Natijada, u oʻzgaruvchan elementlarning yer yuzidagi dunyosidan farqli oʻlaroq, odamlar paydo boʻlib, oʻtib ketadigan osmonning harakatlari mutlaqo mukammal boʻlgan tabiiy tartibni oʻylab topdi.

Qadimgi yunonlarga borib taqaladigan yana bir anʼana mavjud boʻlib, u yerda matematika tinchlikdagi yoki harakatdagi jismlarni tahlil qilish uchun ishlatiladi, bu baʼzi [[Pifagoreizm|Pifagorchilarning]] ishidayoq topilgan boʻlishi mumkin. Ushbu anʼananing boshqa misollariga [[Yevklid|Evklid]] (''Muvozanatda''), [[Arximed]] (''Samolyotlar muvozanati toʻgʻrisida'', ''Suzuvchi jismlar haqida'') va [[Geron|Qahramon]] (''Mechanica'') kiradi. Keyinchalik Islom va Vizantiya olimlari bu asarlar asosida qurdilar va ular oxir-oqibat 12-asrda va Uygʻonish davrida qayta tiklandi yoki Gʻarbga taqdim etildi.

=== Oʻrta asrda ===
Fors islom polimati [[Abu Ali ibn Sino|Ibn Sino]] oʻzining harakat nazariyasini ''"Shifo kitobi"'' da (1020) nashr etgan. Uning soʻzlariga koʻra, raketaga otuvchi tomonidan turtki beriladi va uni yoʻqotish uchun havo qarshiligi kabi tashqi kuchlar kerak boʻlgan doimiy deb hisobladi <ref name="Espinoza">{{Cite journal|last=Espinoza|first1=Fernando|date=2005|title=An analysis of the historical development of ideas about motion and its implications for teaching|journal=Physics Education|volume=40|issue=2|page=141|doi=10.1088/0031-9120/40/2/002|bibcode=2005PhyEd..40..139E}}</ref> <ref name="Nasr">{{Kitob manbasi |title=The Islamic intellectual tradition in Persia |last=[[Seyyed Hossein Nasr]] & Mehdi Amin Razavi |publisher=[[Routledge]] |date=1996 |isbn=978-0-7007-0314-2 |page=72}}</ref> <ref name="Sayili">{{Cite journal|doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37219.x|last=[[Aydin Sayili]]|date=1987|title=Ibn Sīnā and Buridan on the Motion of the Projectile|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|volume=500|issue=1|pages=477–482|bibcode=1987NYASA.500..477S}}</ref>. Ibn Sino „kuch“ va „mayl“ („mayl“ deb ataladi) oʻrtasidagi farqni koʻrsatib, jism oʻzining tabiiy harakatiga qarama-qarshi boʻlganida mayl oladi, deb taʼkidlagan. Demak, u harakatning davom etishi predmetga oʻtgan maylga bogʻliq boʻlib, mayl sarflanmaguncha bu narsa harakatda boʻladi, degan xulosaga keldi. Shuningdek, u vakuumdagi snaryadga harakat qilinmaguncha toʻxtab qolmasligini taʼkidladi. Harakat haqidagi bu tushuncha Nyutonning birinchi harakat qonuni — inersiyaga mos keladi. Harakatdagi jismga tashqi kuch taʼsir qilmasa, harakatda qolishini bildiradi<ref>Espinoza, Fernando. „An Analysis of the Historical Development of Ideas About Motion and its Implications for Teaching“. Physics Education. Vol. 40(2).</ref>. Aristotelchilarning fikriga zid boʻlgan bu gʻoya keyinchalik Ibn Sinoning ''"Shifo kitobi'' " taʼsirida boʻlgan Jon Buridan tomonidan „turtki“ deb taʼriflangan<ref name="ibn sina and buridan">Sayili, Aydin. „Ibn Sina and Buridan on the Motion the Projectile“. Annals of the New York Academy of Sciences vol. 500(1). p.477-482.</ref>.

12-asrda Hibatulloh Abul-Barakat al-Bagʻdodiy Avitsennaning [[Burchak ostida otilgan jismning harakati|snaryadlar harakati]] haqidagi nazariyasini qabul qildi va oʻzgartirdi. Abul-Barakot oʻzining ''"Kitob al-moʻtabar"'' asarida harakatlanuvchi harakatlanuvchiga zoʻravon mayl (''mayl qasri'') berishini va harakatlanuvchi jism harakatlanuvchidan uzoqlashgani sari bu mayl pasayib borishini taʼkidlagan<ref name="Gutman">{{Kitob manbasi |title=Pseudo-Avicenna, Liber Celi Et Mundi: A Critical Edition |first=Oliver |last=Gutman |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2003 |isbn=90-04-13228-7 |page=193}}</ref>. Shlomo Pinesning fikriga koʻra, al-Bagʻdodiyning [[Mexanik harakat|harakat]] nazariyasi „ [[Arastu|Aristotelning]] asosiy dinamik qonunining eng qadimgi inkori [yaʼni, doimiy kuch bir tekis harakatni keltirib chiqaradi] va [shuning uchun] asosiy harakatni noaniq tarzda kutishdir. [[Klassik mexanika]] qonuni [yaʼni, uzluksiz qoʻllaniladigan kuch tezlanishni keltirib chiqaradi.

14-asrda fransuz ruhoniysi Jan Buridan Ibn Sinoning mumkin boʻlgan taʼsiri bilan impuls nazariyasini ishlab chiqdi<ref name="ibn sina and buridan" />. Xalbershtadt episkopi Albert nazariyani yanada rivojlantirdi.

== Klassik mexanikaning shakllanishi ==
[[Fayl:Table_of_Mechanicks,_Cyclopaedia,_Volume_2.jpg|right|thumb|387x387px| Mexanikalar jadvali, 1728 yilgi ''siklopediyadan'']]
[[Galileo Galilei|Galileo Galileyning]] teleskopni yaratishi va uning kuzatishlari osmon mukammal, oʻzgarmas substansiyadan yaratilgan degan fikrni yanada shubha ostiga qoʻydi. [[Nicolaus Copernicus|Kopernikning]] geliosentrik gipotezasini qabul qilgan Galiley Yerni boshqa sayyoralar bilan bir xil deb hisobladi. Mashhur Piza minorasi tajribasining haqiqati bahsli boʻlsa-da, u qiya tekislikda toʻplarni aylantirib, miqdoriy tajribalar oʻtkazdi; uning tezlashtirilgan harakatning toʻgʻri nazariyasi tajribalar natijalaridan olingan boʻlsa kerak<ref>{{Cite journal|last=Palmieri|first1=Paolo|date=2003-06-01|title=Mental models in Galileo's early mathematization of nature|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0039368103000256|journal=Studies in History and Philosophy of Science Part A|language=en|volume=34|issue=2|pages=229–264|doi=10.1016/S0039-3681(03)00025-6|bibcode=2003SHPSA..34..229P|issn=0039-3681}}</ref>. Galiley shuningdek, vertikal ravishda tushirilgan jism gorizontal proyeksiyalangan jism bilan bir vaqtda yerga urilishini aniqladi, shuning uchun Yer bir tekis aylanayotganda ham tortishish taʼsirida yerga tushadigan jismlar boʻladi. Eng muhimi shundaki, u bir tekis harakatni [[Galilei invariantligi|dam olishdan ajratib boʻlmaydi]] va shuning uchun nisbiylik nazariyasining asosini tashkil qiladi. Kopernik astronomiyasini qabul qilishdan tashqari, Galileyning 17-asrda Italiyadan tashqarida fanga bevosita taʼsiri unchalik katta boʻlmagan. Uning Italiyada va xorijda oʻqimishli oddiy odamlarga taʼsiri sezilarli boʻlsa-da, universitet professorlari orasida, oʻz shogirdlari boʻlgan bir nechtasini hisobga olmaganda, unchalik ahamiyatsiz edi<ref>“Galilei, Galileo." ''Complete Dictionary of Scientific Biography.'' Retrieved April 06, 2021 from Encyclopedia.com: https://www.encyclopedia.com/science/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/galilei-galileo</ref> <ref>{{ArXiv manbasi|last=Blåsjö|first1=Viktor|date=2021-02-12|title=Galileo, Ignoramus: Mathematics versus Philosophy in the Scientific Revolution|class=math.HO|eprint=2102.06595}}</ref>.

Galiley va Nyuton davrida [[Christiaan Huygens|Kristian Gyuygens]] Gʻarbiy Yevropadagi eng yirik matematik va fizik boʻlgan. U elastik toʻqnashuvlar uchun saqlanish qonunini ishlab chiqdi, markazga tortish kuchining birinchi teoremalarini yaratdi va tebranuvchi tizimlarning dinamik nazariyasini ishlab chiqdi. Shuningdek, u teleskopni yaxshilagan, Saturnning yoʻldoshi Titanni kashf etgan va mayatnikli soatni ixtiro qilgan<ref>{{Cite journal|last=Cohen|first1=H. Floris|date=1991|editor-last=Yoder|editor-first=Joella G.|title=How Christiaan Huygens Mathematized Nature|jstor=4027017|journal=The British Journal for the History of Science|volume=24|issue=1|pages=79–84|doi=10.1017/S0007087400028466|issn=0007-0874|url=https://research.utwente.nl/en/publications/how-christiaan-huygens-mathematized-nature(b5f84142-a700-4797-9768-271f55f52c84).html}}</ref> <ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Christiaan Huygens - Biography |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Huygens/ |qaralgan sana=2021-04-06 |ish=Maths History |til=en}}</ref>. Uning ''Traite de la Lumiere'' jurnalida nashr etilgan yorugʻlikning toʻlqin nazariyasi keyinchalik [[Augustin-Jean Fresnel|Fresnel]] tomonidan [[Gyuygens–Frenel tamoyili|Gyuygens-Fresnel prinsipi]] shaklida qabul qilindi<ref>{{Kitob manbasi |last=Dijksterhuis |first=Fokko Jan |url=https://www.springer.com/gp/book/9781402026973 |title=Lenses and Waves: Christiaan Huygens and the Mathematical Science of Optics in the Seventeenth Century |date=2004 |publisher=Springer Netherlands |isbn=978-1-4020-2697-3 |series=Archimedes |language=en}}</ref>.

[[Isaac Newton|Ser Isaak Nyuton]] birinchi boʻlib harakatning uchta qonunini (inersiya qonuni, uning yuqorida aytib oʻtilgan ikkinchi qonuni hamda harakat va reaksiya qonuni) birlashtirib, bu qonunlar yer va osmon jismlarini boshqarishini isbotladi. Nyuton va uning koʻpgina zamondoshlari [[klassik mexanika]] barcha mavjudotlarni, shu jumladan (geometrik optika shaklida) yorugʻlikni tushuntira olishiga umid qilishgan. Nyutonning [[Nyuton halqalari]] haqidagi tushuntirishi toʻlqin tamoyillaridan qochdi va yorugʻlik zarralari shisha tomonidan oʻzgargan yoki qoʻzgʻatilgan va rezonanslashgan deb taxmin qildi.

Nyuton klassik mexanikada matematik hisob-kitoblarni bajarish uchun zarur boʻlgan hisob-kitoblarni ham ishlab chiqdi. Biroq, Nyutondan mustaqil ravishda, hozirgi kungacha qoʻllaniladigan [[Differensial|hosila]] va [[integral]] yozuvlari bilan hisob-kitoblarni ishlab chiqqan [[Gottfried Leibniz|Gotfrid Leybnits]] edi. Klassik mexanika vaqt hosilalari uchun Nyutonning nuqta belgilarini saqlab qoladi.

[[Leonhard Euler|Leonhard Eyler]] Nyutonning harakat qonunlarini zarrachalardan qattiq jismlarga ikkita qoʻshimcha qonun bilan kengaytirdi. Kuchlar ostida qattiq materiallar bilan ishlash miqdoriy aniqlanishi mumkin boʻlgan [[Deformatsiya|deformatsiyalarga]] olib keladi. Bu gʻoya Eyler (1727) tomonidan ifodalangan va 1782 yilda Giordano Riccati baʼzi materiallarning elastikligini aniqlashga kirishgan, keyin esa [[Thomas Yung|Tomas Yang]] . [[Puasson Simeon Deni|Simeon Poisson]] oʻrganishni Puasson nisbati bilan uchinchi oʻlchovga kengaytirdi. Gabriel Lame tuzilmalarning barqarorligini taʼminlash boʻyicha tadqiqotga asoslanib, Lame parametrlarini kiritdi<ref>[[Gabriel Lamé]] (1852) [[iarchive:leonssurlathori03lamgoog| Leçons sur la théorie mathématique de l'élasticité des corps solides]] (Bachelier)</ref>. Ushbu koeffitsientlar [[Elastiklik nazariyasi|chiziqli elastiklik]] nazariyasini yaratdi va [[Uzluksizlik mexanikasi|doimiy mexanika]] sohasini boshladi.

Nyutondan soʻng, qayta formulalar tobora koʻproq muammolarni hal qilishga imkon berdi. Birinchisi 1788 yilda [[Italiya|italyan]] — [[Fransiya|fransuz]] [[Matematik|matematiki]] [[Joseph-Louis Lagrange|Jozef Lui Lagranj]] tomonidan qurilgan. Lagranj mexanikasida yechim eng kam harakat yoʻlidan foydalanadi va oʻzgarishlar hisobiga amal qiladi. Uilyam Rouen Gamilton 1833 yilda Lagranj mexanikasini qayta ishlab chiqdi. [[Gamilton mexanikasi|Gamilton mexanikasining]] afzalligi shundaki, uning ramkasi asosiy printsiplarni chuqurroq koʻrib chiqishga imkon berdi. Gamilton mexanikasining koʻp qismini [[Kvant mexanika|kvant]] mexanikasida koʻrish mumkin, ammo atamalarning aniq maʼnolari kvant effektlari tufayli farqlanadi.

Klassik mexanika klassik [[Elektromagnetizm|elektrodinamika]] va [[termodinamika]] kabi boshqa " klassik fizika " nazariyalari bilan koʻp jihatdan mos boʻlsa-da, 19-asr oxirida baʼzi qiyinchiliklarni faqat zamonaviy fizika hal qilishi mumkin edi. Klassik termodinamika bilan birlashganda, klassik mexanika [[Gibbs paradoksi|Gibbs paradoksiga]] olib keladi, bunda [[entropiya]] aniq belgilangan miqdor emas. Tajribalar atom darajasiga yetganda, klassik mexanika atomlarning energiya darajalari va oʻlchamlari kabi asosiy narsalarni hatto taxminan tushuntira olmadi. Ushbu muammolarni hal qilish boʻyicha harakatlar kvant mexanikasining rivojlanishiga olib keldi. Xuddi shunday, tezlik oʻzgarishi ostida klassik [[elektromagnetizm]] va klassik mexanikaning turli xil xatti-harakatlari [[Nisbiylik nazariyasi|nisbiylik nazariyasiga]] olib keldi.

== Zamonaviy davrdagi klassik mexanika ==
20-asrning oxiriga kelib, [[Fizika|fizikada]] klassik mexanika mustaqil nazariya emas edi. Klassik [[elektromagnetizm]] bilan bir qatorda, relativistik kvant mexanikasi yoki [[Maydon kvant nazariyasi|kvant maydon nazariyasiga]] singib ketgan. U massiv zarralar uchun relativistik boʻlmagan, kvant mexanik chegarasini belgilaydi.

Klassik mexanika matematiklar uchun ham ilhom manbai boʻlgan. Klassik mexanikada faza fazosi tabiiy tavsifni simplektik manifold (koʻpchilik jismoniy qiziqishda kotangens toʻplami) va Gamilton mexanikasining global muammolarini oʻrganish sifatida koʻrib chiqilishi mumkin boʻlgan simplektik topologiya sifatida qabul qilishini anglash, 1980-yillardan beri matematika tadqiqotining unumdor sohasi boʻlgan.

== Shuningdek qarang ==

* [[Mexanika]]
* Klassik mexanikaning xronologiyasi

== Manbalar ==
{{reflist}}

== Adabiyotlar ==
* {{cite book|last1=Truesdell|first1=C.|title=Essays in the History of Mechanics|url=https://archive.org/details/essaysinhistoryo0000true|date=1968|publisher=[[Springer Berlin Heidelberg]]|location=Berlin, Heidelberg|isbn=9783642866470}}
* {{cite book|last1=Maddox|first1=René Dugas ; foreword by Louis de Broglie ; translated into English by J.R.|title=A history of mechanics|url=https://archive.org/details/historyofmechani0000duga_i9m2|date=1988|publisher=[[Dover Publications]]|location=New York|isbn=0-486-65632-2|edition=Dover}}
* {{cite book|editor-last1=Buchwald|editor-first1=Jed Z.|editor-last2=Fox|editor-first2=Robert|last3=Caparrini|first3=Sandro|last4=Fraser|first4=Craig|title=The Oxford handbook of the history of physics|url=https://archive.org/details/isbn_9780199696253|date=2013|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|isbn=9780199696253|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780199696253/page/358 358]&ndash;405|edition=First}}

[[Turkum:Fizika tarixi]]
[[Turkum:Mexanika]]