{{AT|en|Classical music}} [[File:BJO Konzert Phil MR 098.jpg|thumb|upright=1.35|Yoshlar orkestri aʼzolari chiqishlaridan soʻng olqishlarni qabul qilish uchun oʻrinlaridan turdilar.]] [[Gʻarb]] dunyosining [[badiiy musiqa]]si odatda '''Klassik musiqa''' deb nomlanadi va [[Gʻarb folklori]] yoki [[ommabop musiqa]] anʼanalaridan farqlanadi. Baʼzan „'''Gʻarb klassik musiqasi'''“ deb ham yuritiladi, chunki „klassik musiqa“ atamasi [[Gʻarb]]ga mansub boʻlmagan badiiy musiqalarga ham qoʻllanilishi mumkin. Klassik musiqa koʻpincha oʻzining musiqiy shakli va notalar uygʻunligi tuzilishidagi rasmiylik va murakkablik{{sfn|Owens|2008|loc=§ para. 1}}, xususan, [[polifoniya]] ishlatilishi bilan ajralib turadi{{sfn|Schulenberg|2000|p=99}}. IX asrdan boshlab klassik musiqa asosan yozma anʼana sifatida rivojlanib kelgan{{sfn|Schulenberg|2000|p=99}}. Bu anʼana murakkab [[nota]] tizimi hamda [[analitik]], [[tanqidiy]], [[tarixshunoslik]], [[musiqashunoslik]] va [[falsafiy]] yoʻnalishlarda qoʻshimcha adabiyotlarni yuzaga keltirgan. [[Gʻarb madaniyati]]ning asosiy tarkibiy qismi hisoblangan klassik musiqa koʻpincha [[bastakor]]larning [[solist|solistik]] yoki [[guruh]] sifatida qarashlari nuqtai nazaridan koʻrib chiqiladi. Ularning [[kompozitsiya]]lari, shaxsiyati va qarashlari klassik musiqa tarixini shakllantirishda muhim rol oʻynagan. [[Gʻarbiy Yevropa]]dagi [[cherkov]]lar va qirollik saroylari homiyligiga asoslangan holda, saqlanib qolgan ilk oʻrta asr musiqasi asosan [[diniy]], [[monofonik]] va [[vokal]] boʻlib, [[qadimgi Yunoniston]] va [[Rim]] musiqasi uning gʻoya va nazariyasiga taʼsir qilgan{{sfn|Owens|2008|loc=§ para. 1}}. Eng qadimgi saqlanib qolgan musiqa qoʻlyozmalari [[Carolinglar imperiyasi]] ([[800]]—[[888-yil]]lar){{sfn|Schulenberg|2000|p=100}} davriga tegishlidir. Ushbu davrda Gʻarb ibodat qoʻshiqlari asta-sekin „Grigorian kuylari“{{sfn|Schulenberg|2000|pp=100–101}} deb ataluvchi yagona shaklga birlasha boshlagan. Avliyo Gall, Avliyo Martial va Avliyo Emmeram [[Abbat|abbatlik]]larida musiqiy markazlar faoliyat yuritgan. XI asrda esa nota yozuvi rivojlanib, oʻrta asr [[musiqashunos]]lari tomonidan koʻplab asarlar yaratilgan. XII asr oʻrtalariga kelib, [[Fransiya]] [[Yevropa]]ning asosiy musiqa markaziga aylandi{{sfn|Schulenberg|2000|p=100}}: Notre-Dame diniy maktabi [[ritm]]lar va [[polifoniya]]ni birinchi boʻlib chuqur oʻrgandi, qadimgi musiqa esa shoir-musiqachi zodagonlar boshchiligidagi ''troubadour'' va ''trouvère'' anʼanalari bilan gullab-yashnagan{{sfn|Schulenberg|2000|pp=102–104}}. XV asr boshlaridan boshlab, nufuzli Franko-Flamand maktabi [[uygʻonish davri]] bastakorlari [[inglizlar]]ning ''contenance angloise'' deb nomlanuvchi notalar uygʻunligi tamoyillaridan foydalanib, [[xor]] musiqasini, ayniqsa, [[messa]] va [[motet]]ni yangi darajaga olib chiqdi{{sfn|Schulenberg|2000|pp=102–104}}{{sfn|Schulenberg|2000|pp=104–105}}. Tez orada [[Shimoliy Italiya]] markaziy musiqiy mintaqaga aylandi, bu yerda [[Rim]] maktabi [[madrigal]] kabi janrlarda murakkab [[polifoniya]] usullarini qoʻllagan{{sfn|Schulenberg|2000|pp=104–105}}. Bu esa oʻz navbatida qisqa muddatli Ingliz Madrigal maktabiga ilhom berdi. [[Barokko]] davri ([[1580]]—[[1750]]) umumiy amaliyot tonalligining nisbiy standartlashuvi va sezilarli hajmdagi ansambllar darajasiga koʻtarilgan musiqa asboblarining ahamiyati oshishiga guvoh boʻldi{{sfn|Schulenberg|2000|p=110}}. [[Opera]] vatani [[Italiya]] [[solist]] markazli konsert janri, uyushtirilgan sonata shakli, shuningdek [[oratoriya]] va [[kantata]] kabi keng koʻlamli vokal-markazli janrlarning yaratilishi bilan yetakchilik mavqeyini saqlab qoldi. [[Johann Sebastian Bach]] tomonidan rivojlantirilgan [[fuga]] texnikasi barokko davrining murakkablikka moyilligini namoyon etgan. Bunga javoban, soddaroq va qoʻshiqsimon [[galant]] musiqasi hamda [[empfindsamkeit]] uslublari ishlab chiqildi. Nisbatan qisqa, lekin muhim boʻlgan [[Klassitsim davri musiqasi|Klassik davrda]] ([[1730]]—[[1820]]) [[Wolfgang Amadeus Mozart]], [[Joseph Haydn]] va [[Ludwig van Beethoven]] kabi bastakorlar simfoniya, torli kvartet va konsert kabi janrlarda keng eʼtirof etilgan mutlaq musiqaning namunalarini yaratdilar{{sfn|Schulenberg|2000|p=113}}{{sfn|Owens|2008|loc=§ para. 2}}. Keyingi [[Romantizm davri musiqasi|Romantizm davri]] ([[1800]]—[[1910]]) esa dasturli musiqa tomon yoʻnaldi, bunda badiiy musiqa, simfonik poema va turli pianino janrlari asosiy ifoda vositalari boʻldi. Bu davrda [[virtuoz]]lik qadrlanib, ulkan hajmli asarlar qoʻllab quvvatlandi, [[falsafa]] va milliylik gʻoyalari esa musiqaga singdirildi – bu jihatlar [[Richard Wagner]] operalarida oʻz aksini topdi. XX asrga kelib, uslubiy yaxlitlik asta-sekin yoʻqola boshladi, [[ommabop musiqa]]ning ahamiyati esa sezilarli darajada oshdi. [[Modernizm davri musiqasi|Modernizm]] nuqtayi nazaridan, koʻplab bastakorlar oʻtmishdagi usul va janrlardan ongli ravishda chetlashdilar. Ayrimlari [[tonallik]]ni tark etib, [[serializm]] yoʻlini tanladilar, boshqalari esa folklor yoki [[impressionist]]ik kayfiyatlardan yangi ilhom manbaini kashf etdilar. Ikkinchi jahon urushidan soʻng, ilk bor tinglovchilar zamonaviy asarlardan koʻra eski musiqani afzal koʻrdilar{{sfn|Owens|2008|loc=§ para. 7}}. XX asrning oʻrtalaridan to hozirgi kungacha boʻlgan asosiy yoʻnalishlar qatoriga ''[[Yangi Soddalik]], [[Yangi Murakkablik]], [[Minimalizm]], [[Spektral musiqa]]'' va yaqinda paydo boʻlgan ''[[Postmodernizm]]'' hamda ''[[Postminimalizm]]'' kiradi. Tobora musiqa globallashib borayotgan dunyoda [[Amerika]], [[Afrika]] va [[Osiyo]]lik ijodkorlar muhim oʻrin egalladilar{{sfn|Schulenberg|2000|p=100}}, [[simfonik orkestr]]lar va opera teatrlarini endilikda dunyoning turli burchaklarida uchratish mumkin. == Terminologiya va taʼrifi == === Kelib chiqishi === {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 400 | image1 = Haydn - Beethoven-Haydn-Mozart-Denkmal - Berlin, Germany - DSC09438.JPG | link1 = Joseph Haydn | image2 = Mozart - Beethoven-Haydn-Mozart-Denkmal - Berlin, Germany - DSC09446.JPG | link2 = Wolfgang Amadeus Mozart | image3 = Beethoven - Beethoven-Haydn-Mozart-Denkmal - Berlin, Germany - DSC09442.JPG | link3 = Ludwig van Beethoven | footer = (chapdan o‘ngga) Haydn, Mozaart va Beethoven 1904-yilgi [[Beethoven-Haydn-Mozart xotira yodgorligi]]dan. Bu uchala bastakor [[Birinchi Vena maktabi]]ning vakillari bo‘lib, „Klassik“ deb atalgan dastlabki bastakorlar qatoriga kiradi. }} [[Inglizcha]] „classical“ va [[nemischa]] „Klassik“ atamalarining ikkisi ham [[fransuzcha]] „classique“ soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, bu soʻz oʻz navbatida [[lotincha]] „classicus“ soʻzidan olingan. Ushbu soʻz dastlab [[Qadimgi Rim]] fuqarolarining eng yuqori tabaqasiga nisbatan ishlatilgan{{sfn|Heartz|2001|loc=§ para. 1}}. Rimda bu atama keyinchalik hurmatga sazovor adabiyot arboblarini ajratib koʻrsatish uchun qoʻllanila boshlagan{{sfn|Heartz|2001|loc=§ para. 1}}. Rimlik yozuvchi [[Aulus Gellius]] [[Demosfen]] va [[Vergiliy]] kabi yozuvchilarni „classicus“ deb taʼriflagan{{cite encyclopedia|last=Mignot|first=Claude|author-link=:fr:Claude Mignot|editor-last=Cassin|editor-first=Barbara|editor-link=Barbara Cassin|year=2017|encyclopedia=Dictionary of Untranslatables: A Philosophical Lexicon|title=Classic|publisher=[[Princeton University Press]]|location=Princeton|isbn=978-0-19-068116-6|url-access=subscription|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780190681166.001.0001/acref-9780190681166-e-48|access-date=10 December 2021|archive-date=7 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207002739/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780190681166.001.0001/acref-9780190681166-e-48|url-status=live}}. [[Uygʻonish davri]]ga kelib, bu sifat yanada keng maʼno kasb etdi. [[Randle Cotgrave]]ning [[1611-yil]]dagi „Fransuz va ingliz tillari lugʻati“ asarida keltirilgan taʼrif mavjud eng qadimgi taʼriflardan biri hisoblanadi. Unda „classique“ soʻzi „klassik, rasmiy, tartibli, tegishli yoki munosib darajada; shuningdek, maʼqullangan, ishonchli, asosiy, yetakchi“ deb tarjima qilingan{{sfn|Heartz|2001|loc=§ para. 1}}{{cite book |last=Cotgrave |first=Randle |author-link=Randle Cotgrave |year=1611 |title=A Dictionarie of the French and English Tongues |publisher=Adam Islip |location=London |url={{google books|plainurl=y|id=IOhMAAAAcAAJ}}}}. [[Musiqashunos]] [[Daniel Heartz]] buni ikki taʼrifga umumlashtirgan: 1) „rasmiy intizom“ va 2) „mukammallik namunasi“{{sfn|Heartz|2001|loc=§ para. 1}}. Gellius kabi, lotin tilida yozgan keyingi Uygʻonish davri olimlari ham „classicus“ soʻzini klassik [[antik davr]] yozuvchilariga nisbatan ishlatganlar. Ammo bu maʼno asta-sekin rivojlangan boʻlib, maʼlum vaqt davomida rasmiylik va mukammallikning kengroq klassik gʻoyalariga boʻysungan holda ikkinchi darajali ahamiyatga ega boʻlgan{{sfn|Heartz|2001|loc=§ para. 2}}. Adabiyot va tasviriy sanʼatda Qadimgi Yunon va Rim davriga oid muhim namunalar mavjud boʻlganligi sababli „klassik“ atamasi klassik antik davrga nisbatan qoʻllanila boshlangan. Biroq, Uygʻonish davri musiqachilari uchun oʻsha davrga oid deyarli hech qanday musiqiy asarlar saqlanib qolmagan{{sfn|Heartz|2001|loc=§ para. 2}}. XVIII asrda [[Angliya]]da „klassik“ atamasi birinchi marta „ijrodagi asarlarning maʼlum bir toʻplamini ifodalash uchun“ ishlatila boshlangan{{sfn|Heartz|2001|loc=§ para. 2}}. [[London]] boshqa [[Yevropa]] shaharlarida kuzatilmagan va oʻxshashi boʻlmagan, mashhur ommaviy konsert musiqa sahnasini rivojlantirgan{{sfn|Heartz|2001|loc=§ para. 1}}. Qirollik saroyi asta-sekin musiqadagi oʻz [[monopoliya]]sini yoʻqotib bordi. Bu koʻp jihatdan [[Angliya Hamdoʻstligi]]ning parchalanishi va [[Shonli inqilob]] saroy musiqachilariga taʼsir koʻrsatgani tufayli yuz bergan{{sfn|Heartz|2001|loc=§ para. 1}}. [[1672-yil]]da sobiq saroy musiqachisi [[John Banister]] Londondagi bir qovoqxonada ommaviy konsertlar berishni boshladi; uning tez fursatda oshgan mashhurligi Londonda ommaviy konsertlarning nufuzini yuksaltirdi{{sfn|McVeigh|2001|loc=§ para. 1–4}}. „Klassik“ yoki koʻpincha „qadimgi musiqa“ tushunchasi shakllanib, u hamon rasmiylik va mukammallik tamoyillariga asoslangan. Heartzning taʼkidlashicha, „musiqiy didning bu yangicha shakllanishida fuqarolik marosimlari, din va axloqiy faollik muhim ahamiyat kasb etgan“{{sfn|Heartz|2001|loc=§ para. 2}}. Bunday musiqa ijrosi [[Qadimgi musiqa akademiyasi]] va keyinchalik [[Qadimgi musiqa konsertlari]] turkumida ixtisoslashtirilgan boʻlib, unda asosan XVI va XVII asr taniqli [[bastakor]]larining asarlari{{sfn|Weber|1999|p=345}}, ayniqsa [[George Frideric Handel]]ning ijodi namoyish etilgan{{sfn|Heartz|2001|loc=§ para. 2}}. [[Fransiya]]da [[Lyudovik XIV]] hukmronligi davrida ([[1638]]—[[1715]]) madaniy uygʻonish roʻy bergan. Bu davrning oxiriga kelib, [[Molière]], [[Jean de La Fontaine]] va [[Jean Racine]] kabi adiblar oʻz asarlari bilan qadimgi antik davr yutuqlaridan ham oʻzib ketganligi eʼtirof etilgan{{sfn|Heartz|2001|loc="2. Earlier 'classicisms'": § para. 1}}. Shunday qilib, [[Jean-Baptiste Lully]] (va keyinchalik Christoph Willibald Gluck)ning musiqasi „klassik“ deb tavsiflangan boʻlib, ular „l’opéra française classique“ (fransuz klassik operasi) deb nomlangan{{sfn|Heartz|2001|loc="2. Earlier 'classicisms'": § para. 1}}. Qitʼaviy Yevropaning qolgan qismida „klassik“ tushunchasini yunon-rim dunyosiga oʻxshash deb belgilashdan voz kechish jarayoni sekinroq kechgan. Buning asosiy sababi shundaki, kanonlashgan repertuarlarning yoki juda kam, yoki faqat yuqori tabaqalarga xos boʻlganidir{{sfn|Heartz|2001|loc=§ para. 2}}. XIX asr boshlaridagi koʻplab [[Yevropa]] sharhlovchilari klassik musiqaning taʼrifida yangi bir yondashuv topdilar. Ular [[bastakor]]lar [[Wolfgang Amadeus Mozart]], [[Joseph Haydn]] va (uning soʻnggi asarlarining baʼzilarini hisobga olmaganda) [[Ludwig van Beethoven]]ni „klassik“ deb atab, ularni paydo boʻlayotgan Romantizm davri musiqasi uslubiga qarama-qarshi qoʻydilar{{sfn|Heartz|2001|loc="1. The Viennese 'Classical' idiom": § para. 1}}{{sfn|Schulenberg|2000|pp=110–111}}{{cite encyclopedia|title=classical (adj.)|encyclopedia=[[Online Etymology Dictionary]]|url=https://www.etymonline.com/word/classical#etymonline_v_28167|access-date=1 December 2021|archive-date=17 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117015901/https://www.etymonline.com/word/classical#etymonline_v_28167|url-status=live}}. Xususan, bu uch bastakor Birinchi Vena maktabiga, baʼzan „Vena klassiklari“ deb ataladigan guruhga birlashtirilgan{{Kitob manbasi |title=Musiqa tarixi (Chet el musiqasi tarixi) |page=64 |author=Bahrom Madrimov |location=Toshkent |publisher=Noshir |date=2019 |isbn=978-9943-5485-7-2 |language=o‘zbekcha}}. Biroq, bu birlashtirishning oʻzi muammoli hisoblanadi, chunki uchala bastakorning hech biri [[Vena]]da tugʻilmagan va Haydn bilan Mozart bu shaharda juda kam vaqt oʻtkazgan{{sfn|Pauly|1988|p=[https://archive.org/details/musicinclassicpe0000paul_u2j5/page/6/mode/2up 6]}}. Bu tez-tez ifoda etilgan taʼrif boʻlsa-da, u mutlaq qatʼiy emas. [[1879-yil]]da bastakor [[Charles Kensington Salaman]] quyidagi bastakorlarni klassik deb belgilagan: Bach, Handel, Haydn, Mozart, Beethoven, Waber, Spohr va Mendelssohn{{cite journal|last=Salaman|first=Charles K.|author-link=Charles Kensington Salaman|date=1 April 1879|title=Classical Music|journal=[[The Musical Times and Singing Class Circular]]|volume=20|issue=434|pages=200–203|jstor=3355606|doi=10.2307/3355606|url=https://zenodo.org/record/2388440|access-date=7 February 2022|archive-date=17 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217100801/https://zenodo.org/record/2388440|url-status=live}}. Keng maʼnoda, ayrim ijodkorlar „klassik“ atamasini turli bastakorlarning, ayniqsa, maʼlum bir janrda koʻplab asarlar yaratganlarning qimmatli ijodini umumiy ravishda maqtash uchun qoʻllaganlar{{sfn|Heartz|2001|loc=§ para. 1}}. === Zamonaviy talqini === „Klassik musiqa“ atamasining zamonaviy tushunchasi hamon noaniq va koʻp qirraligicha qolmoqda{{cite encyclopedia|last=Kennedy|first=Michael|author-link=Michael Kennedy (music critic)|year=1994|entry=classical|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Music|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford and New York|edition=New|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000kenn|url-access=subscription|page=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000kenn/page/178/mode/2up 178]|isbn=978-0-19-869162-4}}{{sfn|Pauly|1988|p=[https://archive.org/details/musicinclassicpe0000paul_u2j5/page/2/mode/2up 2]}}. „[[Badiiy musiqa]]“, „[[kanonik musiqa]]“, „[[sayqallangan musiqa]]“ va „[[jiddiy musiqa]]“ kabi boshqa atamalar koʻp jihatdan bir-biriga [[sinonim]] hisoblanadi{{cite book |last=Nettl |first=Bruno |author-link=Bruno Nettl |year=1995 |title=Heartland Excursions: Ethnomusicological Reflections on Schools of Music |publisher=[[University of Illinois Press]] |location=Champaign |isbn=978-0-252-06468-5 |page=[https://books.google.com/books?id=wZZ1_pQJnKEC&pg=PA3 3] |url={{google books|plainurl=y|id=wZZ1_pQJnKEC}}}}. „Klassik musiqa“ atamasi koʻpincha faqat [[Gʻarb]] dunyosiga taalluqli deb tushuniladi yoki shunday maʼno nazarda tutiladi{{sfn|Locke|2012|pp=320–322}}. Buning aksi oʻlaroq, koʻplab akademik tarix kitoblarida „Gʻarb musiqasi“ atamasi klassik boʻlmagan Gʻarb musiqasini oʻz ichiga olmaydi{{sfn|Taruskin|2005|loc="Introduction: The History of What?"}}. Shu tarzda, XX asrning ikkinchi yarmida „Gʻarb klassik musiqasi“ va „Gʻarb badiiy musiqasi“ kabi atamalar bu tushunchani ifodalash uchun qoʻllanila boshlandi{{sfn|Locke|2012|pp=320–322}}. [[Musiqashunos]] [[Ralph P. Locke]]ning taʼkidlashicha, bu atamalarning hech biri [[ideal]] emas, chunki ular „Gʻarb badiiy musiqasi janrlarini ijro etadigan, biroq gʻarbiy boʻlmagan madaniyatlardan kelib chiqqan ayrim ijrochilar“ haqida mulohaza yuritganda „qiziqarli murakkablik“ni keltirib chiqaradi{{sfn|Locke|2012|p=321}}. Klassik musiqaning oʻziga xos xususiyatlari qatoriga musiqiy shaklning murakkabligi va notalar uygʻunligi tuzilishning serqirraligi kiradi{{sfn|Owens|2008|loc=§ para. 1}}. Oxford ingliz tili lugʻati (OED) musiqaga nisbatan „klassik“ soʻzini uch xil maʼnoda izohlaydi: # „tan olingan mukammallik“; # „ommaviy musiqa yoki folklordan farqlanib, klassik musiqiy anʼanaga oid, unga xos yoki uni ifodalovchi“ # „yoki XVIII asr oxiri va XIX asr boshlaridagi asosan rasmiy Yevropa musiqasiga oid boʻlib, uygʻunlik, muvozanat va belgilangan kompozitsion shakllarga rioya qilish bilan tavsiflanadi“. Oxirgi taʼrif hozirda klassitsizm davri deb ataladigan, XVIII asrning ikkinchi yarmidan XIX asr boshlarigacha boʻlgan [[Yevropa]] musiqasining oʻziga xos uslubiy davrini ifodalaydi. Bu davr Yevropa musiqa sanʼatining alohida uslubiy yoʻnalishini oʻz ichiga oladi{{sfn|Pauly|1988|pp=[https://archive.org/details/musicinclassicpe0000paul_u2j5/page/2/mode/2up 3]–[https://archive.org/details/musicinclassicpe0000paul_u2j5/page/4/mode/2up 4]}}. == Tarixi == {{See|Musiqa tarixi|Davr bo‘yicha klassik musiqa bastakorlari ro‘yxati|Klassik musiqa davrlari vaqti}} === Kelib chiqishi === {{See|Qadimiy musiqa|Qadimgi Yunoniston musiqasi|Qadimgi Rim musiqasi}}{{Gʻarb badiiy musiqasi tarixi}} Gʻarb klassik anʼanasi rasman dastlab ilk [[katolik cherkovi]] uchun yaratilgan musiqa bilan boshlangan{{sfn|Grout|1973|p=2}}. Ilk cherkov oʻzini qadimgi [[Yunoniston]] va [[Rim]]ning hukmron musiqasidan ajratishni xohlagan boʻlishi mumkin, chunki bu musiqa cherkov taʼqib qilgan va oʻzi ham taʼqibga uchragan [[butparast]] dinni eslatgan{{sfn|Grout|1973|p=2}}. Shu sababli, [[katolik cherkovi]] musiqasi, va shu tariqa Gʻarb klassik musiqasi umuman olganda qanchalik qadimgi musiqa taʼsirida boʻlgani aniq emas{{sfn|Grout|1973|p=11}}. Musiqaga nisbatan umumiy munosabat qadimgi yunon va rim musiqashunoslari hamda sharhlovchilarining qarashlaridan oʻzlashtirilgan{{sfn|Yudkin|1989|p=20}}. Xuddi qadimgi yunon-rim jamiyatida boʻlgani kabi, musiqaga taʼlimning markaziy qismi sifatida qaralgan; [[arifmetika]], [[geometriya]] va [[astronomiya]] bilan bir qatorda musiqa ham [[O‘rta asr]]larda standart erkin sanʼat taʼlimining yuqori bosqichi boʻlgan [[quadrivium]] tarkibiga kiritilgan{{sfn|Yudkin|1989|pp=27–28}}. Musiqaga boʻlgan bunday yuksak eʼtibor dastlab [[Kassiodorus]], Sevilyalik [[Isidor]]{{sfn|Yudkin|1989|pp=28–29}} va ayniqsa [[Boetius]]{{sfn|Yudkin|1989|p=25}} kabi olimlar tomonidan targʻib qilingan. Bu olimlarning xizmati [[Pifagor]], [[Aristotel]] va [[Platon]]ning musiqa boʻyicha gʻoyalarini nafaqat saqlash, balki yanada boyitishda namoyon boʻldi, bu esa keyinchalik oʻrta asr musiqa nazariyasining shakllanishiga poydevor boʻlgan{{sfn|Fassler|2014|p=28}}. Biroq, olimlar, oʻrta asr musiqashunoslari va [[bastakor]]lari koʻpincha oʻzlarining [[yunon]] va [[rim]]lik ajdodlari yozgan asarlarni notoʻgʻri talqin qilganlar yoki tushunmaganlar{{sfn|Reese|1940|p=4}}. Bu holat oʻrta asr musiqachilari uchun saqlanib qolgan yunon-rim musiqiy asarlarining butunlay yoʻqligi bilan bogʻliq boʻlgan{{sfn|Reese|1940|p=4}}. Vaziyat shunchalik jiddiy ediki, Sevilyalik Isidor (taxminan [[559]]—[[636-yil]]lar) „Agar tovushlar inson xotirasida saqlanib qolmasa, ular yoʻq boʻlib ketadi, chunki ularni yozib boʻlmaydi“ deb taʼkidlagan. Biroq Isidor bundan bir necha asr oldin [[Qadimgi Yunoniston]]da mavjud boʻlgan tizimli nota yozish amaliyotidan bexabar boʻlgan{{sfn|Fassler|2014|p=20}}. Musiqashunos [[Gustave Reese]]ning taʼkidlashicha, oʻrta asr musiqachilari yunon-rim matnlarini muntazam ravishda oʻqiganlari bois, bu matnlarni toʻgʻri tushungan-tushunmaganlaridan qatʼi nazar, koʻplab ushbu asarlar hamon Gʻarb klassik musiqasiga taʼsir koʻrsatgan manba sifatida eʼtirof etilishi mumkin{{sfn|Reese|1940|p=4}}. Biroq, qadimgi dunyodan kelib chiqqan va inkor qilib boʻlmaydigan musiqiy davomiyliklar ham mavjud{{sfn|Grout|1973|p=4}}. [[Monofoniya]], [[improvizatsiya]] va musiqiy kompozitsiyalarda matnning ustuvorligi kabi asosiy jihatlar qadimgi [[sivilizatsiya]]lar musiqasida ham, ilk oʻrta asr musiqasida ham yaqqol koʻzga tashlanadi{{sfn|Grout|1973|p=4}}. Xususan, yunon taʼsiri cherkov moduslarida ([[Aristoksen]] va [[Pifagor]] tomonidan rivojlantirilgan tushunchalar avlodlari{{sfn|Grout|1973|p=28}}), [[Pifagor]] sozlashidan olingan asosiy akustik nazariyani{{sfn|Grout|1973|p=11}}, shuningdek tetraxordlarning markaziy vazifasini oʻz ichiga oladi{{sfn|Grout|1973|pp=11, 22}}. [[Aulos]] (qamishli puflab chalinadigan cholgʻu asbobi) va lira (kichik arfaga oʻxshash torli cholgʻu asbobi) singari qadimgi yunon musiqa asboblari vaqt oʻtishi bilan hozirgi simfonik orkestrning bir qator zamonaviy cholgʻu asboblariga asos boʻlgan{{sfn|Grout|1973|p=24}}. Biroq, [[Donald Jey Graut]] qadimgi musiqadan ilk oʻrta asr musiqasigacha boʻlgan toʻgʻridan-toʻgʻri evolyutsion bogʻliqlikni yaratishga urinish asossiz ekanligini taʼkidlaydi. Chunki ilk oʻrta asr musiqasi ijro yoki amaliyotdan emas, balki deyarli faqat yunon-rim musiqa nazariyasidan taʼsirlangan{{sfn|Grout|1973|p=5}}. === Ilk musiqa === {{See|Ilk musiqa}} ==== Oʻrta asr ==== {{See|Oʻrta asr musiqasi}}{{Yana qarang|O‘rta asr bastakorlari ro‘yxati|O‘rta asr musiqashunoslari ro‘yxati|O‘rta asr cholg‘u asboblari ro‘yxati}}[[File:Vielle.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vielle.jpg|thumb|XIV asr oʻrta asr qoʻlyozmasida viyel chalayotgan musiqachi tasviri]] Oʻrta asr musiqasi Gʻarbiy Rim imperiyasi qulaganidan soʻng, milodiy [[476-yil]]dan taxminan [[1400-yil]]gacha boʻlgan davrni qamrab olgan [[Gʻarbiy Yevropa]] musiqasini oʻz ichiga oladi. [[Monotonik]] kuylash, shuningdek, oddiy qoʻshiq yoki „Grigorian kuylari“ deb ham ataladigan uslub, taxminan [[1100-yil]]gacha asosiy shakl boʻlib kelgan{{sfn|Grout|1973|p=75}}. Yevropa musiqiy yozuvining ilk shakllarini xristian rohiblari butun cherkov boʻylab cherkov [[liturgiya]]sini standartlashtirish uchun ishlab chiqdilar{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=3fExcE3ouRYC&q=catholic%20monks%20classical%20music&pg=PA173 |title=Making Music and Having a Blast!: A Guide for All Music Students |first1=Bonnie |last1=Blanchard |first2=Cynthia |last2=Blanchard Acree |publisher=Indiana University Press |date=2009 |isbn=978-0-253-00335-5 |page=173 |access-date=9 November 2020 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217100801/https://books.google.com/books?id=3fExcE3ouRYC&q=catholic+monks+classical+music&pg=PA173 |url-status=live}}{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Fnu0BgAAQBAJ&q=catholic+monks+classical+music&pg=PA256 |title=The Rough Guide to Classical Music |first=Rough |last=Guides |date=3 May 2010 |publisher=Rough Guides UK |access-date=21 June 2018 |via=Google Books |isbn=978-1-84836-677-0 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217100802/https://books.google.com/books?id=Fnu0BgAAQBAJ&q=catholic+monks+classical+music&pg=PA256 |url-status=live}}. [[Polifonik]] (koʻp ovozli) musiqa soʻnggi oʻrta asrlarda va [[Uygʻonish davri]]gacha monofonik cherkov musiqasidan, shu jumladan motetlarning murakkabroq ovozlarini oʻz ichiga olgan holda rivojlangan. Ilk oʻrta asrlar davrida [[liturgik]] janrga mansub vokal musiqa, asosan Gregorian kuylari, yakka ovozli boʻlib, joʻrsiz ijro etiladigan yagona ohang chizigʻidan iborat boʻlgan{{sfn|Hoppin|1978|p=57}}. Bir-biridan mustaqil bir nechta vokal kuylardan iborat boʻlgan polifonik vokal janrlari oʻrta asrlarning gullab-yashnagan davrida rivojlana boshladi va XIII asr oxiri va XIV asr boshlarida keng tarqaldi. Oʻrta asrning mashhur bastakorlari orasida [[Hildegard of Bingen]], [[Léonin]], [[Pérotin]], [[Philippe de Vitry]], [[Guillaume de Machaut]], [[Francesco Landini]] va [[Johannes Ciconia]] bor. Koʻpgina oʻrta asr musiqa asboblari hozirgi kunda ham mavjud, biroq ular turli shakllarda saqlanib qolgan. Oʻrta asr cholgʻu asboblariga [[nay]], [[blokfleyta]] va [[luta]] kabi torli cholgʻular kirgan. Shuningdek, [[organ]] va [[skripka]] (yoki [[viyel]] deb ataluvchi cholgʻu)ning dastlabki koʻrinishlari ham mavjud. Oʻrta asrlarda Yevropadagi cholgʻu asboblari asosan yakka tartibda ishlatilgan boʻlib, koʻpincha bir xil balandlikdagi tovush bilan oʻziga joʻr boʻlgan yoki baʼzan koʻp ovozli tarzda ijro etilgan. XIII asrdan XV asrgacha boʻlgan davrda cholgʻu asboblari kamida ikki turga boʻlingan: „haut“ (baland, oʻtkir ovozli, ochiq havoda chalinadigan asboblar) va „bas“ (pastroq, mayin ovozli, xonaki sharoitda ijro etiladigan asboblar){{sfn|Bowles|1954|loc=119 et passim}}. Bu boʻlinish uzoq vaqt davomida saqlanib qolgan. Bir qator cholgʻu asboblarining kelib chiqishi oʻrta asrlar [[islom]] dunyosidan oʻzlashtirilgan sharqiy namunalarga borib taqaladi{{citation |last=Sachs |first=Curt |title=The History of Musical Instruments |page=260 |year=1940 |publisher=Dover Publications |isbn=978-0-486-45265-4}}. Misol uchun, arabcha [[rebab]] [[Yevropa]]dagi barcha kamonli torli cholgʻu asboblarining, jumladan lira, rebek va skripkaning ajdodi hisoblanadi{{cite web |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/487848/rabab |title=rabab (musical instrument) |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=17 August 2013 |archive-date=17 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217231213/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/487848/rabab |url-status=live}}{{citation |last=Encyclopædia Britannica |title=lira |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/343204/lira |year=2009 |access-date=20 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090801000612/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/343204/lira |url-status=live |publisher=[[Encyclopædia Britannica Online]] |archive-date=1 August 2009}}. ==== Uygʻonish davri ==== {{Asosiy|Uygʻonish davri musiqasi}} {{Yana qarang|Uyg‘onish davri bastakorlari ro‘yxati}} Uygʻonish davri musiqasi [[1400-yil]]dan [[1600-yil]]gacha boʻlgan davrni oʻz ichiga olgan. Bu davr cholgʻu asboblaridan keng foydalanish, bir necha melodik chiziqlarning oʻzaro uygʻunlashuvi hamda bas cholgʻularining ilk shakllarini qoʻllash bilan tavsiflanardi. Jamiyatda raqslar tobora keng tarqala boshlashi natijasida raqsga joʻrlik qilishga mos musiqiy shakllar ham asta-sekin oʻz meʼyorlarini shakllantira boshladi. Aynan shu davrda musiqani nota chiziqlarida yozish va musiqiy [[notatsiya]]ning boshqa elementlari rivojlana boshlagan{{sfn|Grout|1973|p=61}}. Bu ixtiro musiqiy asarning tarkibini uning ijrosidan ajratish imkonini berdi; yozma musiqa boʻlmaganda, asar ogʻzaki tarzda uzatilar va har safar yangi ijroda oʻzgarishlarga uchrar edi{{sfn|Grout|1973|pp=75–76}}. Musiqiy [[partitura]] tufayli bastakorning ishtirokisiz ham musiqa asarini ijro etish mumkin boʻldi. XV asrda ixtiro qilingan harakatlanuvchi bosma dastgoh musiqaning saqlanishi va uzatilishida katta taʼsir koʻrsatgan{{sfn|Grout|1973|pp=175–176}}. [[File:Chigi_codex.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chigi_codex.jpg|thumb]] Koʻplab cholgʻu asboblari Uygʻonish davrida vujudga kelgan; boshqalari esa ilgari mavjud boʻlgan asboblarning oʻzgartirilgan yoki takomillashtirilgan shakllari hisoblanadi. Baʼzilari bugungi kungacha saqlanib qolgan boʻlsa, boshqalari oʻsha davr musiqasini ijro etish uchun qayta tiklangan. Hozirgi kabi, bu davrda ham asboblar misli (brass), torli, zarbli va yogʻoch puflama toifalariga boʻlingan. Uygʻonish davriga oid mis cholgʻu asboblarini odatda Gildiya aʼzosi boʻlgan professional musiqachilar chalgan. Bular orasida sirgʻaluvchan karnay, yogʻoch kornet, klapansiz [[truba]] va sackbut kabi asboblar bor boʻlgan. Torli cholgʻu asboblari qatoriga [[viol]], [[rebek]], [[arfasimon lira]], [[gʻildirakli lira]], [[luta]], [[gitara]], [[sittern]], [[bandora]] va [[orfarion]] kirgan. Torli klavishli asboblarga esa [[klavesin]] va [[klavikord]] misol boʻla oladi. Zarbli cholgʻu asboblariga uchburchak, [[arfa]], [[doira]], [[qoʻngʻiroq]], [[doʻmbira]] va turli xil [[nogʻora]]lar kiradi. Yogʻoch puflama cholgʻular qatoriga qoʻsh tilchali shaum (goboy oilasining dastlabki vakili), qamishli nay, xalta nay, koʻndalang nay, blokfleyta, dulsiyan va sixnay kirgan{{sfn|Grout|1973|pp=72–74}}. Bosib yozish usuli cholgʻu asboblarining tavsifi va xususiyatlarini, shuningdek ulardan foydalanish boʻyicha yoʻriqnomalarni standartlashtirish imkoniyatini yaratdi{{sfn|Grout|1973|p=222–225}}. Uygʻonish davrida vokal musiqa tobora murakkablashib borayotgan polifonik uslubning rivojlanishi bilan ajralib turadi. Butun Uygʻonish davri mobaynida asosiy liturgik shakllar [[messa]]lar va [[motet]]lar boʻlib qolgan. Davrning oxirlariga kelib boshqa oʻzgarishlar ham yuz berdi, xususan, diniy musiqa bastakorlari oʻz asarlarida dunyoviy shakllarni (masalan, [[madrigal]]ni) qoʻllay boshladilar. Davrning oxiriga kelib, operaning ilk dramatik xabarchilari boʻlmish [[monodiya]], [[madrigal]] komediyasi va [[intermediya]] kabi janrlar paydo boʻlgam. [[1597-yil]] atrofida [[italiyalik]] bastakor [[Jacopo Peri]] bugungi kunda birinchi opera deb eʼtirof etiladigan „[[Dafne]]“ asarini yaratdi. U, shuningdek, hozirgi kungacha yetib kelgan birinchi opera – „[[Evridika]]“ni ham bastalagan. Uygʻonish davridagi mashhur bastakorlar qatoriga [[Josquin des Prez]], [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]], [[John Dunstaple]], [[Johannes Ockeghem]], [[Orlande de Lassus]], [[Guillaume Du Fay]], [[Gilles Binchois]], [[Thomas Tallis]], [[William Byrd]], [[Giovanni Gabrieli]], [[Carlo Gesualdo]], [[John Dowland]], [[Jacob Obrecht]], [[Adrian Willaert]], [[Jacques Arcadelt]] va [[Cipriano de Rore]] kabi ijodkorlar kiradi. === Umumiy amaliyot davri === Umumiy amaliyot davri odatda umumiy amaliyot tonalligining shakllanishi va yoʻqolishi oraligʻidagi davr sifatida taʼriflanadi. Ushbu atama taxminan ikki yarim asrni oʻz ichiga oladi va [[Barokko davri musiqasi|barokko]], [[Klassitsizm davri musiqasi|klassik]] hamda [[Romantizm davri musiqasi|romantik]] davrlarni qamrab oladi. ==== Barokko davri ==== {{Asosiy|Barokko davri musiqasi}}{{Yana qarang|Barokko davri bastakorlari ro‘yxati}}[[File:Baschenis_-_Musical_Instruments.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baschenis_-_Musical_Instruments.jpg|thumb|Barokko davriga oid cholgʻu asboblari]] Barokko davri musiqasi murakkab [[tonal kontrpunkt]] va [[basso kontinuo]] deb ataluvchi uzluksiz bas chizigʻidan foydalanishi bilan ajralib turadi. Bu davrda oldingi barcha davrlarning oddiy qoʻshiqlariga nisbatan musiqa ancha murakkablashib ketdi{{cite book |last=Kirgiss |first=Crystal |title=Classical Music |url=https://archive.org/details/classicalmusic0000kirg_g5k9 |year=2004 |page=6 |publisher=Black Rabbit Books |isbn=978-1-58340-674-8}}. Ushbu davr musiqasi oʻzining kompozitsion murakkabligi bilan oldingi davrlardan farq qilardi. Musiqada dissonans va xromatizmni boshqarish vositasi sifatida major va minor tonalliklar tizimi oʻzining toʻliq ifodasini topgan{{sfn|Grout|1973|pp=300–32}}. Barokko davrida [[klavesin]] va [[truba]] organida ijro etiladigan klavishli musiqa tobora ommalasha boshladi, shuningdek, torli cholgʻular oilasiga mansub [[skripka]] bugungi kunda koʻp uchraydigan shaklini oldi. [[Opera]] sahnalashtirilgan musiqiy drama sifatida ilgarigi musiqiy va dramatik shakllardan oʻzini farqlay boshladi, [[kantata]] va [[oratoriya]] kabi [[vokal]] shakllari esa yanada keng tarqala boshladi{{sfn|Grout|1973|pp=341–355}}. Ilk bor vokalchilar musiqaga [[ornament]]lar qoʻshishni boshladilar{{cite book |last=Kirgiss |first=Crystal |title=Classical Music |url=https://archive.org/details/classicalmusic0000kirg_g5k9 |year=2004 |page=6 |publisher=Black Rabbit Books |isbn=978-1-58340-674-8}}. Bu sozlash murakkab boʻlgan klavishli cholgʻularda xromatik imkoniyatlarning keng koʻlamini taʼminlagan vaqtda teng temperament nazariyalari amaliyotda keng qoʻllanila boshlandi. J. S. Bach teng temperamentdan foydalanmagan boʻlsa-da, oʻsha davrdagi keng tarqalgan [[meanton]] tizimidan barcha tonalliklar orasidagi oʻtishni musiqiy jihatdan qabul qilinadigan turli temperamentlarga oʻzgarishi uning „Yaxshi temperatsiya qilingan klavir“ asarini yaratishga imkon bergan{{sfn|Grout|1973|p=378}}{{Kitob manbasi |title=Jahon musiqa tarixi |pages=68 |location=Toshkent |date=2017 |isbn=978-9943-978-65-2 |publisher=Voris-nashriyoti |author=R.Tursunova, G.Tursunova |language=o‘zbekcha}}. Barokko davri cholgʻulari oʻzida oldingi davrlarning ayrim asboblarini (masalan, [[gʻildirakli lira]] va [[blokfleyta]]) hamda bir qator yangi cholgʻularni (masalan, [[goboy]], [[fagot]], [[violonchel]], [[kontrabas]] va [[fortepiano]]) mujassam etgan. Oldingi davrlarning ayrim cholgʻu asboblari, jumladan shawm, sittern, raketka va yogʻoch kornet isteʼmoldan chiqib ketgan. Barokko davrining asosiy torli asboblariga [[skripka]], [[viol]], [[viola]], [[viol d’amur]], [[violonchel]], [[kontrabas]], [[lyutnya]], [[teorba]] (koʻpincha [[basso continuo]] qismlarini ijro etuvchi), [[mandolina]], barokko [[gitara]]si, [[arfa]] va [[gʻildirakli lira]] kirgan. Bu asboblar oʻsha davr musiqasida muhim oʻrin tutgan. Yogʻoch puflama cholgʻular barokko fleytasi, barokko goboyi, blokfleyta va fagotni oʻz ichiga olgan. Mis puflama cholgʻular [[kornett]], [[Sur (karnay)|sur]], tabiiy [[truba]], [[serpent]] va [[trombon]]ni oʻz ichiga olgan. Klavishli cholgʻular [[klavikord]], [[Tangentenflyugel]], [[klavesin]], trubali [[organ]] va davr oxirida [[fortepiano]] (pianinoning ilk koʻrinishi)ni oʻz ichiga olgan. Zarbli cholgʻularga [[litavra]], kichik [[baraban]], [[childirma]] va [[kastanetlar]] kirgan. Barokko musiqasi va undan keyingi klassik davr oʻrtasidagi asosiy farqlardan biri shundaki, barokko ansambllarida qoʻllanilgan cholgʻu asboblarining turlari yetarlicha standartlashtirilmagan. Barokko ansambli bir nechta turli xil klavishli cholgʻulardan birini (masalan, [[truba organi]] yoki [[klavesin]]){{Cite web |url=https://www.bbc.com/bitesize/guides/z2mv34j/revision/2 |title=Baroque orchestral music |website=BBC |access-date=6 June 2019 |archive-date=7 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607011803/https://www.bbc.com/bitesize/guides/z2mv34j/revision/2 |url-status=live}}, qoʻshimcha torli [[akkord]]li cholgʻularni (masalan, [[lyutnya]]), kamonli torli cholgʻularni, yogʻoch-damli va mis-damli cholgʻularni, hamda basso kontinuoni ijro etuvchi aniq boʻlmagan miqdordagi bas cholgʻularini (masalan, [[violonchel]], [[kontrabas]], [[viola]], [[fagot]], [[serpent]] va boshqalarni) oʻz ichiga olishi mumkin boʻlgan. Barokko davrining vokal asarlari [[oratoriya]] va [[kantata]]lar kabi turkumlarni oʻz ichiga olgan{{cite web |title=Cantata |url=https://www.britannica.com/art/cantata-music |website=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 November 2017 |archive-date=7 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507153049/https://www.britannica.com/art/cantata-music |url-status=live}}{{cite web |title=Oratorio |url=https://www.britannica.com/art/oratorio |website=Encyclopædia Britannica |access-date=4 November 2017 |archive-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603170947/https://www.britannica.com/art/oratorio |url-status=live}}. Dunyoviy musiqa kamroq uchrab, asosan cholgʻu asarlari bilan ifodalangan. Barokko sanʼatiga oʻxshab{{cite web |title=TheSacredBaroqueintheCatholicWorld |url=https://smarthistory.org/reframing-art-history/sacred-baroque-catholic-world/ |access-date=18 May 2023 |website=[[smarthistory]] }}{{Oʻlikhavola|date=aprel 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, asarlarning mavzulari aksariyat hollarda diniy xususiyatga ega boʻlib, [[katolik]] muhiti uchun yaratilgan. Bu davrning ahamiyatli bastakorlari qatoriga [[Johann Sebastian Bach]], [[Antonio Vivaldi]], [[George Frideric Handel]], [[Johann Pachelbel]], [[Henry Purcell]], [[Claudio Monteverdi]], [[Barbara Strozzi]], [[Domenico Scarlatti]], [[Georg Philipp Telemann]], [[Arcangelo Corelli]], [[Alessandro Scarlatti]], [[Jean-Philippe Rameau]], [[Jean-Baptiste Lully]] va [[Heinrich Schütz]] kabi ijodkorlar kiradi. ==== Klassitsizm davri ==== {{Asosiy|Klassitsizm davri musiqasi}} {{Yana qarang|Klassitsizm davri bastakorlari ro‘yxati}}[[File:Haydn_portrait_by_Thomas_Hardy_(small).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haydn_portrait_by_Thomas_Hardy_(small).jpg|left|thumb|[[Joseph Haydn]] (1732–1809), [[Thomas Hardy]] (1791) tomonidan tasvirlangan]] „Klassik musiqa“ atamasi [[oʻrta asr]]lardan [[2010-yil]]larning boshlarigacha boʻlgan barcha Gʻarb badiiy musiqasini oʻz ichiga olsa-da, [[Klassitsizm davri musiqasi|Klassitsizm davri]] [[1750-yil]]lardan [[1820-yil]]larning{{Cite web |date=1 January 1750 |title=Classical Time Period timeline. |url=https://www.timetoast.com/timelines/classical-time-period |access-date=10 November 2023 |website=Timetoast timelines |language=en}} boshlarigacha boʻlgan Gʻarb badiiy musiqasi davrini anglatadi. Bu davr [[Wolfgang Amadeus Mozart]], [[Joseph Haydn]] va [[Ludwig van Beethoven]] kabi buyuk [[bastakor]]lar ijod qilgan davr. Klassitsizm davri [[kompozitsiya]], taqdimot va uslub boʻyicha koʻplab meʼyorlarni oʻrnatdi, shuningdek, [[fortepiano]] asosiy klavishli cholgʻuga aylangan davrni ham oʻz ichiga oldi. [[Orkestr]] uchun zarur boʻlgan asosiy vositalar maʼlum darajada standartlashdi (keng qamrovli cholgʻu asboblarining imkoniyatlari rivojlanishi bilan ular ham kengayib bordi). Kamer{{Kitob manbasi |title=Muzika lugʻati |year=1987 |date=1987 |author=I.A.Akbarov |publisher=G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti |location=Toshkent |editor=To‘xtasin G‘ofurbekov |language=o‘zbekcha |pages=139}} musiqasi rivojlanib, [[serenada]]lar uchun 8—10 nafargacha ijrochidan iborat [[ansambl]]larni oʻz ichiga ola boshlagan. [[Opera]] [[Italiya]], [[Fransiya]] va nemis tilida soʻzlashuvchi hududlarda oʻziga xos mintaqaviy uslublar bilan taraqqiy etishda davom etdi. [[Komik opera]]ning bir turi hisoblangan [[buff opera]] tobora ommalashib bordi. [[Simfoniya]] mustaqil musiqiy janr sifatida oʻz oʻrnini topdi, [[konsert]] esa [[virtuoz]] ijro mahoratini namoyish etish vositasi sifatida rivojlandi. [[Orkestr]]lar endi [[klavesin]]dan foydalanishni toʻxtatdi va koʻpincha birinchi skripkachi (hozirgi kunda konsertmaster deb ataluvchi) rahbarligida ijro etadigan boʻlgan{{sfn|Grout|1973|p=463}}. Klassitsizm davri musiqachilari barokko davrining koʻplab cholgʻu asboblaridan foydalanishni davom ettirdilar. Bular qatoriga [[violonchel]], [[kontrabas]], [[blokfleyta]], [[trombon]], [[litavra]], [[fortepiano]] (zamonaviy pianinoning oʻtmishdoshi) va [[organ]] kiradi. Baʼzi barokko cholgʻu asboblari, masalan [[teorbo]] va [[raketka]], qoʻllanilmay qolgan boʻlsa-da, koʻplab barokko asboblari bugungi kunda ham ishlatiladigan turlariga almashtirildi. Jumladan, barokko skripkasi oddiy skripkaga, barokko goboyi hozirgi goboy [[Urugʻ (zoologiya)|turiga]] va barokko karnay esa oddiy klapanli karnayga oʻzgarib bordi. Bu oʻzgarishlar natijasida hozirgi kunda qoʻllaniladigan asboblar paydo boʻlgan. Klassitsizm davri davomida [[orkestr]] va [[kamer]] musiqasida, jumladan torli [[kvartet]]larda ishlatiladigan torli cholgʻular orkestrning torli boʻlimini tashkil etuvchi toʻrtta asbob sifatida meʼyorlashtirildi: [[skripka]], [[viola]], [[violonchel]] va [[kontrabas]]dan iborat boʻldi. Barokko davriga xos boʻlgan parda qoʻyilgan va yoyli viol kabi torli cholgʻular asta-sekin qoʻllanishdan chiqib ketdi. Yogʻochli puflama cholgʻularga [[basset klarnet]], [[basset karnay]], [[klarnet d’amur]], [[klassik klarnet]], [[shalumey]], [[fleyta]], [[goboy]] va [[fagot]] kirardi. Klavishli cholgʻular orasida esa [[klavikord]] va [[fortepiano]] mavjud. [[1750]] va [[1760-yil]]larda [[klavesin]] basso continuo joʻrligida hamon qoʻllanilgan boʻlsa-da, asr oxiriga kelganda u butunlay istifodadan chiqqan. Mis puflama cholgʻular orasida [[buksin]], [[ofikleid]] ([[tuba]]ning ajdodi hisoblangan bass serpentning oʻrnini egallagan asbob) hamda [[Sur (karnay)|sur]] bor boʻlgan. Klassistism davrida puflama cholgʻular yanada takomillashdi. Barokko davrida [[oboy]] va [[fagot]] kabi qoʻsh tilchali cholgʻular maʼlum darajada standartlashgan boʻlsa-da, yakka tilchali klarnetlar oilasi Mozart uni orkestr, kamer va konsert ijrolarida keng qoʻllanishini rivojlantirmaguncha yetarlicha ommalashmagan boʻlgan{{cite journal|last1=Ward Kingdon|first1=Martha|title=Mozart and the clarinet|issue=2|pages=126–153|url=https://academic.oup.com/ml/article-abstract/XXVIII/2/126/1375956?redirectedFrom=PDF|journal=[[Music & Letters]]|volume=XXVIII|access-date=5 November 2017|doi=10.1093/ml/XXVIII.2.126|date=1 April 1947|archive-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224195107/https://academic.oup.com/ml/article-abstract/XXVIII/2/126/1375956?redirectedFrom=PDF|url-status=live}}. ==== Romantizm davri ==== {{Asosiy|Romatizm davri musiqasi}} {{Yana qarang|Romantizm davri bastakorlari ro‘yxati}}[[File:Josef_Danhauser_Liszt_am_Flügel_1840_01.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Josef_Danhauser_Liszt_am_Fl%C3%BCgel_1840_01.jpg|thumb|[[Josef Danhauser]] tomonidan 1840-yilda chizilgan rasmda bastakor va pianinochi ''[[Franz Liszt]]'' pianino yonida tasvirlangan. Unga atrofida quyidagi mashhur shaxslar hamroh bo‘lgan (chapdan o‘ngga): yozuvchi ''[[Alexandre Dumas]]'', bastakor ''[[Hector Berlioz]]'', yozuvchi ''[[George Sand]]'', skripkachi ''[[Niccolò Paganini]]'', bastakor ''[[Gioacchino Rossini|Gioachino Rossini]]'', va ''[[Marie d'Agoult]]''. Pianino ustida esa bastakor ''[[Ludwig van Beethoven]]''ning byusti joylashgan.]] [[Romantizm davri musiqasi]], taxminan XIX asrning birinchi oʻn yilligidan XX asrning boshlariga qadar, kengaytirilgan melodik chiziqqa, shuningdek, ifodali va emotsional elementlarga koʻproq eʼtibor qaratilishi bilan ajralib turgan. Ushbu xususiyatlar boshqa sanʼat turlaridagi [[romantizm]] yoʻnalishiga uygʻun boʻlgan. Musiqiy shakllar [[Klassitsizm davri musiqasi|Klassitsizm davri]] shakllaridan (hatto ular kodifikatsiya qilinayotgan boʻlsa ham) ajralib, [[nocturnes]], [[fantaziya]]lar va [[prelyudiya]]lar kabi erkin shakldagi asarlar yozila boshlandi{{sfn|Swafford|1992|p=200}}. Musiqa xromatik, dissonansli va tonalli rang-barang boʻlib, eski shakllarning qabul qilingan meʼyorlariga nisbatan kuchaygan kelishmovchiliklar bilan ajralib turgan{{harvnb|Swafford|1992|p=201}}. Badiiy musiqa (yoki Lied) bu davrda rivojlanish bosqichiga yetdi, shuningdek, buyuk operaning ulkan koʻlamlari ham rivojlangan. Bu jarayonni [[Richard Wagner]]ning „Ring“ turkumi yakuniga yetkazdi va yangi choʻqqilarga olib chiqqan{{sfn|Grout|1973|pp=595–612}}. Bastakor va musiqachilar [[zodagonlar]]ga qaram boʻlmagan holda mustaqil hayot kechira boshlaganligi sababli XIX asrda musiqa muassasalari zodagonlar nazoratidan ozod boʻlgan. [[Gʻarbiy Yevropa]] boʻylab oʻsib borayotgan oʻrta sinflarda musiqaga boʻlgan qiziqishning ortishi musiqani oʻrgatish, ijro etish va saqlash uchun tashkilotlar yaratishga turtki boʻlgan. Bu davrda oʻzining zamonaviy koʻrinishiga erishgan [[fortepiano]] (qisman metallurgiyadagi sanoat yutuqlari tufayli) oʻrta sinf orasida keng tarqaldi. Oʻrta sinf vakillarining bu cholgʻu asbobiga boʻlgan talabi koʻplab fortepiano ustalarini ruhlantirdi. Koʻpgina simfonik orkestrlar ushbu davrga asoslangan{{harvnb|Swafford|1992|p=201}}. Baʼzi musiqachilar va bastakorlar oʻsha davrning mashhur siymolari hisoblangan; [[Franz Liszt]] va [[Niccolò Paganini]] singari ijodkorlar esa ham ijrochi, ham bastakor sifatida tanilgan edilar{{sfn|Grout|1973|p=543}}{{Kitob manbasi |title=Xorijiy musiqa adabiyoti |pages=153 |location=Toshkent |publisher=ILM ZIYO |date=2009 |isbn=978-9943-303-96-6 |authorlink= |language=o‘zbekcha |author=A.X.Trigulova}}. Yevropa madaniy qarashlari va sohalari dunyoning boshqa qismlariga mustamlaka kengayishi bilan birga tarqala boshlagan. Shuningdek, ayniqsa davrning oxiriga kelib, musiqada milliylik ruhi ham oʻsib bordi (baʼzi hollarda oʻsha davrning siyosiy holatini aks ettirib). [[Edvard Grieg]], [[Nikolay Rimskiy-Korsakov|Nikolai Rimsky-Korsakov]] va [[Antonín Dvořák]] kabi bastakorlar oʻz asarlarida vatanlarining anʼanaviy musiqasini aks ettira boshladilar{{sfn|Grout|1973|pp=634, 641–642}}. Orkestrda mavjud klassik cholgʻular va boʻlimlar (torli asboblar boʻlimi, yogʻoch puflamalar, mis puflamalar va zarbli cholgʻular) saqlab qolingan, biroq bu boʻlimlar odatda toʻliqroq va kuchliroq ovoz hosil qilish maqsadida kengaytirilgan. Misol uchun, barokko orkestrida ikkita [[kontrabas]]chi boʻlgan boʻlsa, romantik orkestrda oʻntagacha kontrabaschi boʻlishi mumkin edi. Musiqa yanada ifodalilik kasb etgan sari, standart orkestr [[palitra]]si koʻplab romantik [[bastakor]]lar uchun yetarlicha boy manba boʻlmay qoldi{{cite web |url=https://www.classicfm.com/discover/periods/romantic/romantic-music-beginners-guide/#FaXJhIVlfVSph9bq.97 |title=Romantic music: a beginner's guide – Music Periods |publisher=Classic FM |access-date=27 November 2015 |archive-date=30 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130041816/http://www.classicfm.com/discover/periods/romantic/romantic-music-beginners-guide/#FaXJhIVlfVSph9bq.97 |url-status=live}}. Ayniqsa orkestrlarda qoʻllaniladigan cholgʻu asboblari oilasi tobora kengayib bordi; bu jarayon XX asr boshlarida soʻnggi romantizm va modernizm davrining bastakorlari tomonidan juda katta orkestrlardan foydalanish bilan oʻzining choʻqqisiga yetdi. Aylanma klapanlarning joriy etilishi mis cholgʻu asboblariga keng koʻlamli notalarni ijro etish imkoniyatini berdi, bu esa ularning musiqadagi ahamiyatini oshirdi. Orkestrning hajmi (odatda klassitsizm davrida 40 ta atrofida boʻlgan) 100 dan oshib ketgan{{harvnb|Swafford|1992|p=201}}. Misol uchun [[Maler Gustav|Gustav Mahler]]ning [[1906-yil]]dagi 8-sonli simfoniyasi 150 dan ortiq cholgʻuchi va 400 dan koʻproq xonandadan iborat [[xor]] bilan ijro etilgan{{cite journal|last=Pitcher|first=John|date=January 2013|title=Nashville Symphony|url=https://archive.org/details/sim_american-record-guide_january-february-2013_76_1/page/8|journal=[[American Record Guide]]|volume=76|number=1|pages=8–10}}. Yangi yogʻoch-puflama cholgʻular safiga [[kontrafagot]], [[bas-klarnet]] va [[Fleyta-pikkolo|pikkolo]] kabi asboblar qoʻshildi. Shuningdek, [[ksilofon]], [[kichik baraban]], [[chelesta]] (qoʻngʻiroqsimon klavishli asbob), qoʻngʻiroq va [[Uchburchak (musiqa asbobi)|uchburchak]]{{cite web |url=https://www.classicfm.com/discover/periods/romantic/romantic-music-beginners-guide/#FaXJhIVlfVSph9bq.97 |title=Romantic music: a beginner's guide – Music Periods |publisher=Classic FM |access-date=27 November 2015 |archive-date=30 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151130041816/http://www.classicfm.com/discover/periods/romantic/romantic-music-beginners-guide/#FaXJhIVlfVSph9bq.97 |url-status=live}} singari yangi zarbli cholgʻular ham kiritilgan. Bundan tashqari, katta orkestr arfalari va hatto ovoz effektlari uchun elofon ham qoʻllanila boshlandi. [[Saksofon]]lar XIX asrning oxiridan boshlab baʼzi musiqa asarlarida koʻzga tashlanadi, biroq ular odatda orkestrning ajralmas qismi sifatida emas, balki yakkaxon tarzda ham foydalanadigan cholgʻu sifatida namoyon boʻladi. [[Sur (karnay)|Sur]] oilasining oʻzgartirilgan aʼzosi boʻlgan Vagner tuba Richard Wagnerning Der Ring des Nibelungen siklida paydo boʻlgan. [[Vagner tubasi]] [[Anton Bruckner]]ning 7-simfoniya (Mi major) asarida ham muhim rol oʻynaydi va [[Richard Strauss]], [[Béla Bartók]] va boshqa bastakorlarning{{cite web |url=https://www.wagner-tuba.com/ |title=The Wagner Tuba |publisher=The Wagner Tuba |access-date=4 June 2014 |archive-date=10 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210182632/http://www.wagner-tuba.com/ |url-status=live}} bir qancha kechki romantik hamda modernistik asarlarida ham qoʻllanilgan. XIX asr partituralarida kornetlar muntazam ravishda uchraydi, ular trubalar bilan bir qatorda ishlatilgan. Trubalar esa asr oxirigacha koʻproq foydalanilgan cholgʻu asbobi sifatida qaralgan. Bu davrning taniqli bastakorlari orasida [[Ludwig van Beethoven]], [[Pyotr Ilich Chaykovskiy]], [[Frédéric Chopin]], [[Hector Berlioz]], [[Franz Schubert]], [[Robert Schumann]], [[Felix Mendelssohn]], [[Franz Liszt]], [[Giuseppe Verdi]], [[Richard Wagner]], [[Brams Iogannes|Johannes Brahms]], [[Aleksandr Skryabin|Alexander Scriabin]], [[Nikolai Medtner]], [[Edvard Grieg]] va [[Johann Strauss II]] bor. [[Maler Gustav|Gustav Mahler]] va [[Richard Strauss]] odatda oʻtish davri bastakorlari sifatida qaraladi, chunki ularning musiqasi kechki romantizm va ilk modernizm unsurlarini oʻzida mujassamlashtirgan. === XX—XXI asrlar === {{Asosiy|Yangi musiqa|XX asr klassik musiqasi|XXI asr klassik musiqasi}} [[File:Roerich_Rite_of_Spring.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Roerich_Rite_of_Spring.jpg|thumb|1913-yilda sahnalashtirilgan Igor Stravinskiyning ''„Bahor marosimi“'' (The Rite of Spring) baletiga tayyorlangan konseptual san’at asari. Ushbu asar avangard xarakterga ega bo‘lib, zamonaviy musiqada tub burilish yasagan.]] Asrning boshlarida musiqa kechki romantizm uslubiga xos boʻlib, oʻzining ifodali kuylari, murakkab uygʻunligi va keng qamrovli shakllari bilan ajralib turgan. Bu davr postromantik simfonizm yoʻnalishini yanada rivojlantirgan bir qancha bastakorlar ijodi bilan belgilandi. [[Maler Gustav|Gustav Mahler]] va [[Richard Strauss]] Gʻarb klassik musiqasi anʼanalarini keng qamrovli simfoniya va operalar orqali davom ettirdilar. [[Sibelius Yan|Jean Sibelius]] va [[Vaughan Williams]] esa oʻz asarlariga milliylik unsurlari va xalq qoʻshiqlaridan ilhomlangan ohanglarni singdirdilar. [[Sergey Prokofyev]] dastlab ushbu anʼanaga amal qilgan, ammo koʻp oʻtmay modernizm yoʻnalishiga qadam qoʻygan. Shu bilan bir vaqtda Fransiyada [[Claude Debussy]] boshchiligida impressionistik harakat rivojlanib borar, [[Maurice Ravel]] esa ushbu harakatning yana bir mashhur namoyandasi boʻlganRobert P. Morgan (1991). Twentieth-century Music: A History of Musical Style in Modern Europe and America. Norton. ISBN 9780393952728.. ==== Modernizm ==== {{Asosiy|Modernizm davri musiqasi}} Zamonaviy klassik musiqa post-romantik, impressionist, ekspressionist va neoklassik deb tavsiflanishi mumkin boʻlgan koʻplab kompozitsiya uslublarini oʻz ichiga oladi. Bu uslublar asosan romantizmdan keyingi davrga xosdir. Modernizm davri – bu koʻplab bastakorlar anʼanaviy tonallik, melodiya, instrumentatsiya va strukturaga oid baʼzi qadriyatlarni rad etgan davrEero Tarasti, 1979. Myth and Music: A Semiotic Approach to the Aesthetics of Myth in Music. Mouton, The Hague.. Baʼzi musiqa tarixchilari musiqiy modernizmni taxminan [[1890-yil]]dan [[1930-yil]]gacha davom etgan davr sifatida qarashadi{{harvnb|Károlyi|1994|p=135}}{{harvnb|Meyer|1994|pp=331–332}}. Boshqalar modernizm birinchi yoki ikkinchi jahon urushidan birining yakunida tugagan deb hisoblaydilar{{sfn|Albright|2004|p=13}}. Yana boshqa mutaxassislar esa, modernizm hech qanday tarixiy davr bilan bogʻliq emasligini, aksincha u „bastakorning munosabati; zamon bilan birga rivojlanishi mumkin boʻlgan jonli tuzilma“ ekanligini taʼkidlaydilar{{sfn|McHard|2008|p=14}}. XX asrning oxirgi uchdan bir qismida modernizm inqirozga uchragan boʻlsa-da, asr soʻngida uning gʻoyalari va shakllarini rivojlantirishda davom etgan faol bastakorlar guruhi saqlanib qoldi. Ular safida [[Pierre Boulez]], [[Pauline Oliveros]], [[Toru Takemitsu]], [[George Benjamin]], [[Jacob Druckman]], [[Brian Ferneyhough]], [[George Perle]], [[Wolfgang Rihm]], [[Richard Wernick]], [[Richard Wilson]] va [[Ralph Shapey]] kabi ijodkorlar bor boʻlgan{{sfn|Botstein|2001|loc=§9}}. Bu davrda ikki asosiy musiqiy yoʻnalish hukmronlik qilgan: [[1890-yil]]lar atrofida paydo boʻlgan impressionizm va [[1908-yil]]lar atrofida boshlangan ekspressionizm{{Kitob manbasi |title=Musiqa tarixi |page=169 |author=O. A. Ibrohimov, G‘. M. Xudoyev |location=Toshkent |isbn=978-9943-5517-9-4 |date=2018 |publisher=Barkamol fayz media |language=o‘zbekcha}}. Bu davr musiqaning eski toifalarini sinovdan oʻtkazish va qayta talqin qilishga boʻlgan turli xil munosabatlar, notalar uygʻunligi, melodiyasi, tovushi va ritmini tashkil etish hamda ularga yondashishning yangi usullariga olib kelgan [[innovatsiya]]lar, shuningdek, oʻsha davrdagi sanʼatda keng tarqalgan modernizm yoʻnalishi bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan estetik dunyoqarashdagi oʻzgarishlar bilan tavsiflanadi. Bu davrni eng koʻp ifodalovchi soʻz „innovatsiya“dir{{sfn|Metzer|2009|p=3}}. Uning asosiy xususiyati esa „lingvistik xilma-xillik“ boʻlib, yaʼni hech qanday musiqiy janr hech qachon hukmron holatni egallamagan{{sfn|Morgan|1984|p=443}}. Orkestr modernizm davrining dastlabki yillarida rivojlanishni davom ettirdi va XX asrning birinchi yigirma yilligida oʻzining eng yuqori choʻqqisiga erishdi. XIX asrda juda kam uchraydigan saksofonlar keyinchalik qoʻshimcha cholgʻu sifatida koʻproq ishlatila boshlandi, ammo ular hech qachon orkestrning asosiy tarkibiy qismiga kirmagan. Saksofon baʼzi asarlarda, masalan, [[Maurice Ravel]] tomonidan orkestrlashtirgan [[Modest Musorgskiy]]ning „Koʻrgazmadagi suratlar“ va [[Sergey Raxmaninov]]ning „Simfonik raqslar“da faqat yakkaxon cholgʻu sifatida namoyish etilsa-da, u [[Sergey Prokofyev]]ning „[[Romeo va Juliet|Romeo va Julyetta]]“ syuitalarining 1 va 2-qismlarida hamda boshqa koʻplab asarlarda orkestr ansambli tarkibining bir qismi sifatida foydalanilgan. Ravelning „Bolero“ singari baʼzi musiqiy asarlarda orkestrning boshqa boʻlimlari kabi butun bir boʻlim yaratish uchun turli oʻlchamdagi ikki yoki undan ortiq saksofonlardan foydalaniladi. Yufoniya esa baʼzi kech romantik va XX asr asarlarida, odatda „tenor tuba“ deb belgilangan qismlarda, masalan, [[Gustav Holst]]ning „The Planets“ va [[Richard Strauss]]ning „Ein Heldenleben“ asarlarida namoyon boʻladi. XX asr boshlarining mashhur bastakorlari qatoriga [[Igor Stravinskiy]], [[Claude Debussy]], [[Sergey Raxmaninov]], [[Sergey Prokofyev]], [[Arnold Schönberg]], [[Nikos Skalkottas]], [[Heitor Villa-Lobos]], [[Karol Shimanovskiy|Karol Szymanowski]], [[Vebern Anton|Anton Webern]], [[Berg Alban|Alban Berg]], [[Cécile Chaminade]], [[Paul Hindemith]], [[Aram Xachaturyan|Aram Khachaturian]], [[George Gershwin]], [[Amy Beach]], [[Béla Bartók]] va [[Dmitriy Shostakovich]] kiradi. Shuningdek, yuqorida tilga olingan Mahler va Strauss XIX asrdan XX asrga oʻtish davrining namoyondalari sifatida qaraladi. ==== Postmodernizm/zamonaviy ==== {{Asosiy|Postmodernizm musiqasi|Zamonaviy klassik musiqa}} {{Yana qarang|Yuqori modernizm|XX asr klassik bastakorlar ro‘yxati|XXI asr klassik bastakorlar ro‘yxati}} Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, postmodern musiqa [[1930-yil]]da boshlangan musiqa davri hisoblanadi. Bu davr postmodernistik sanʼat bilan oʻxshash xususiyatlarga ega boʻlib, modernizmdan keyin paydo boʻlgan va unga qarshi munosabatda boʻlgan sanʼat yoʻnalishidir{{harvnb|Károlyi|1994|p=135}}{{harvnb|Meyer|1994|pp=331–332}}. Baʼzi boshqa mutaxassislar postmodern musiqani [[1930-yil]]dan ancha keyingi davrda, XX asrning oxirlaridan XXI asrning boshlarigacha boʻlgan vaqt oraligʻida yaratilgan „zamonaviy musiqa“ bilan deyarli bir xil deb hisoblaydilar{{sfn|Sullivan|1995|p=217}}{{sfn|Beard|Gloag|2005|p=142}}. Postmodern yoki zamonaviy davrning xilma-xil oqimlariga neoromantizm, neomedievalizm, minimalizm va postminimalizm kabi yoʻnalishlar kiradi. XXI asr boshlarida zamonaviy klassik musiqa koʻpincha [[1945-yil]]dan keyingi barcha musiqiy shakllarni oʻz ichiga oladi deb hisoblangan"Contemporary" in {{harvnb|Du Noyer|2003|p=272}}. Bir avlod oʻtgach, bu atama endilikda hozirgi kunda hayot boʻlgan bastakorlar tomonidan yaratilayotgan zamonaviy musiqani anglatadi. Bu yoʻnalish [[1970-yil]]larning oʻrtalarida ommalashgan boʻlib, oʻz ichiga modernistik, postmodernistik, neoromantik va plyuralistik musiqaning turli koʻrinishlarini qamrab oladi{{sfn|Botstein|2001|loc=§9}}. == Ijro sanʼati == [[File:Altes_AKH_Vienna_June_2006_583_cropped.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Altes_AKH_Vienna_June_2006_583_cropped.jpg|thumb|2006-yilda Vena shahrida ''Mozart yili'' tadbirlari doirasida kvartet ijro etayotgan torli cholg‘u ansambli.]] Klassik musiqani chuqur oʻrgangan ijrochilar „klassik tayyorlangan“ deb taʼriflanadi. Bu taʼlim cholgʻu yoki [[vokal]] oʻqituvchilari bilan individual mashgʻulotlardan yoki [[konservatoriya]], [[kollej]] yoki [[universitet]] taklif etadigan rasmiy dasturni tugatishdan, masalan, musiqa boʻyicha [[bakalavr]] yoki [[magistr]] darajasini ([[professor]] bilan individual darslarni oʻz ichiga olgan holda) olishdan iborat boʻlishi mumkin. Klassik musiqada koʻpincha magistratura darajasigacha boʻlgan keng qamrovli rasmiy musiqiy taʼlim va tayyorgarlik talab etiladi{{cite web |url=https://www.inputyouth.co.uk/jobguides/job-classicalmusician.html |title=Job Guide – Classical Musician |publisher=Inputyouth.co.uk |access-date=27 November 2015 |archive-date=1 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001211945/http://www.inputyouth.co.uk/jobguides/job-classicalmusician.html |url-status=live}}. Klassik musiqa repertuarini ijro etish uchun quyidagi koʻnikmalar talab etiladi: [[nota]] boʻyicha tez oʻqish va [[ansambl]]da chalish mahorati, notalar uygʻunligi qonuniyatlarini bilish, kuchli eshitish qobiliyati (ohanglarni quloq bilan aniqlab toʻgʻrilash uchun), ijro anʼanalaridan xabardorlik hamda maʼlum bir [[bastakor]] yoki musiqiy asar uchun xos boʻlgan uslub va musiqiy tilni yaxshi tushunish (masalan, Brahmsning simfoniyasi yoki Mozartning konserti uchun). Yevropa klassik musiqasini [[ommabop musiqa]], [[folklor]] va [[hind klassik musiqasi]] kabi boshqa anʼanaviy musiqa turlaridan farqlovchi asosiy xususiyat shundaki, bu musiqiy repertuar odatda nota yozuvida qayd etiladi va bu jarayonda musiqiy partiya yoki partitura yaratiladi. Ushbu nota odatda ritmning tafsilotlarini, ovoz balandligini va ikki yoki undan ortiq musiqachilar (xonandalar yoki cholgʻuchilar) ishtirok etganda, turli qismlarning qanday muvofiqlashtirilishini belgilaydi. Musiqaning yozma shaklda saqlanishi undagi yuqori darajadagi murakkablikni taʼminlagan: masalan, [[fuga]]larda dadil va oʻziga xos melodik chiziqlar murakkab [[kontrapunkt]]da bir-biri bilan bogʻlanib, shu bilan birga mantiqiy va yaxlit notalar uygʻunligi hosil qiladi. Yozma nota tizimi musiqaning yozib olinishi va saqlanishini taʼminlaydi, shu sababli klassik musiqachilar bir necha asr avval yaratilgan asarlarni ijro etish imkoniga ega boʻladilar. [[2000-yil]]larga kelib, klassik musiqa oʻzining [[improvizatsiya]] anʼanalarining koʻp qismini yoʻqotgan boʻlsa ham, barokko davridan romantizm davrigacha boʻlgan vaqtda oʻz zamonasining uslubida improvizatsiya qila olgan ijrochilar misollari mavjud. Barokko davrida [[organ]]chilar [[preludiya]]larni [[improvizatsiya]] qilgan, klavishli cholgʻu asboblari ijrochilari (masalan, [[klavesin]] chaluvchilar) basso continuo partiyasining ostidagi figurali bas belgilaridan [[akkord]]larni improvizatsiya qilishgan, ham vokal, ham cholgʻu ijrochilari esa improvizatsion musiqa bezaklarini qoʻshishganGabriel Solis, [[Bruno Nettl]]. ''Musical Improvisation: Art, Education, and Society.'' University of Illinois Press, 2009. p. 150. [[Johann Sebastian Bach]] murakkab improvizatsiyalari bilan alohida eʼtirof etilgan{{cite web |url=https://community.middlebury.edu/~harris/MusicPapers/baroque.html |title=On Baroque Improvisation |publisher=Community.middlebury.edu |access-date=27 November 2015 |archive-date=27 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151127221717/http://community.middlebury.edu/~harris/MusicPapers/baroque.html |url-status=live}}. Klassitsizm davrida bastakor va ijrochi [[Wolfgang Amadeus Mozart]] turli uslublarda [[melodiya]]larni improvizatsiya qilish qobiliyati bilan tanilganDavid Grayson. Mozart: Piano Concertos Nos. 20 and 21. Cambridge University Press, 1998. p. 95. Shu davrda ayrim [[virtuoz]] yakkaxon ijrochilar konsertlarning [[kadensiya]] qismlarini [[improvizatsiya]] qilishgan. Romantik davrda esa [[Ludwig van Beethoven]] [[pianino]]da [[improvizatsiya]] qilganTilman Skowronek. ''Beethoven the Pianist''. Cambridge University Press, 2010. p. 160. == Klassik musiqada ayollar == {{Asosiy|Klassik musiqada ayollar}} {{Yana qarang|Musiqada ayollar}}[[File:Martha_Argerich_concierto.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Martha_Argerich_concierto.jpg|thumb|[[Martha Argerich]] Buenos-Ayresdagi Kirchner madaniyat markazida]] Klassik musiqa darsliklarida tasvirlangan va asarlari standart konsert dasturlarining bir qismi sifatida keng ijro etiladigan deyarli barcha [[bastakor]]lar erkaklar hisoblanadi. Biroq, klassik musiqa tarixida koʻplab ayol bastakorlar ham faoliyat koʻrsatgan boʻlishiga qaramay, ularning ijodi yetarlicha eʼtirof etilmagan. Musiqashunos [[Marcia Citron]] „nega ayollar tomonidan yozilgan musiqa standart 'klassik' repertuarga juda kam kiradi?“ degan savolni qoʻygan{{cite book |last=Citron |first=Marcia J. |author-link=Marcia Citron |title=Gender and the Musical Canon |publisher=[[CUP Archive]] |year=1993 |isbn=978-0-521-39292-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gendermusicalcan00citr}}.{{page needed|date=August 2019}}. Citron ijro etiladigan musiqiy asarlarning qabul qilingan „qonun“idan ayol bastakorlarni chetlashtirishga olib kelgan amaliyotlar va munosabatlarni tahlil qilgan. Uning taʼkidlashicha, [[1800-yil]]larda ayol bastakorlar koʻpincha katta zallarda [[orkestr]] bilan ijro etilishi moʻljallangan [[simfoniya]]lar oʻrniga, kichik [[konsert]]larda ijro etish uchun badiiy qoʻshiqlar yaratganlar. [[Simfoniya]]lar [[bastakor]]lar uchun eng muhim janr deb hisoblangan, biroq ayol bastakorlar koʻp simfoniyalar yozmaganligi sababli, ular eʼtiborga loyiq bastakorlar sifatida tan olinmagan{{cite book |last=Citron |first=Marcia J. |author-link=Marcia Citron |title=Gender and the Musical Canon |publisher=[[CUP Archive]] |year=1993 |isbn=978-0-521-39292-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gendermusicalcan00citr}}.{{page needed|date=August 2019}}. „Oxfordning qisqacha musiqa tarixi“ kitobida [[Clara Schumann]] tilga olingan yagona ayol bastakorlardan biridir{{cite web |author=Abbey Philips |url=https://rvanews.com/features/spacebomb-truth-lies-somewhere-in-between/49992 |title=The history of women and gender roles in music |publisher=Rvanews.com |date=1 September 2011 |access-date=27 November 2015 |archive-date=1 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001212614/http://rvanews.com/features/spacebomb-truth-lies-somewhere-in-between/49992 |url-status=live}}. [[Abbey Philips]]ning taʼkidlashicha, XX asrda ijod qilgan va musiqa chalgan ayollar oʻzlarining erkak hamkasblariga nisbatan ancha kamroq eʼtibor qozonganlar{{cite web |author=Abbey Philips |url=https://rvanews.com/features/spacebomb-truth-lies-somewhere-in-between/49992 |title=The history of women and gender roles in music |publisher=Rvanews.com |date=1 September 2011 |access-date=27 November 2015 |archive-date=1 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001212614/http://rvanews.com/features/spacebomb-truth-lies-somewhere-in-between/49992 |url-status=live}}. Tarixdan maʼlumki, yirik professional orkestrlar asosan yoki toʻliq erkak musiqachilardan tashkil topgan. Professional orkestrlarga ayollarning yollanishi dastlab [[arfa]]chi lavozimida kuzatilgan. Masalan, [[Vena filarmoniya orkestri]] [[2008-yil]]da „[[Gramophone]]“ jurnalining dunyoning eng yaxshi besh orkestri qatoriga kiritilgan orkestrlar ichida ancha kech ayollarni doimiy aʼzolikka qabul qilgan orkestr hisoblangan{{cite web |url=https://www.gramophone.co.uk/editorial/the-world%E2%80%99s-greatest-orchestras |title=The world's greatest orchestras |work=gramophone.co.uk |date=24 October 2012 |access-date=29 April 2013 |archive-date=4 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204191751/https://www.gramophone.co.uk/editorial/the-world%E2%80%99s-greatest-orchestras |url-status=live}}[[James R. Oestreich]], [https://artsbeat.blogs.nytimes.com/2007/11/16/berlin-in-lights-the-woman-question/ "Berlin in Lights: The Woman Question"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071119104822/http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2007/11/16/berlin-in-lights-the-woman-question/|date=19 November 2007}}, Arts Beat, ''The New York Times'', 16 November 2007. Vena filarmoniya orkestri [[1997-yil]]dagina ayollarni doimiy aʼzolikka qabul qilgan. [[1996-yil]] [[fevral]] oyigacha Vena filarmoniyasining bosh [[fleyta]]chisi [[Dieter Flury]] [[Westdeutscher Rundfunk]]ka shunday degan: „Ayollarni qabul qilish bu orkestrning hozirgi hissiy uygʻunligini (emotionelle Geschlossenheit) xavf ostiga qoʻyish boʻladi“[[WDR 5]], "Musikalische Misogynie", 13 February 1996, [https://www.osborne-conant.org/wdrgerm.htm transcribed by Regina Himmelbauer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222075311/https://www.osborne-conant.org/wdrgerm.htm|date=22 December 2019}}; [https://www.osborne-conant.org/wdr.htm translation by William Osborne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210718055425/http://www.osborne-conant.org/wdr.htm|date=18 July 2021}}. [[1996-yil]] [[aprel]] oyida orkestr matbuot kotibi homiladorlik taʼtiliga chiqishning „kutilayotgan boʻshliqlarini toʻldirish“ muammoli boʻlishini yozgan{{cite web |url=https://www.osborne-conant.org/posts/schuster.htm |title=The Vienna Philharmonic's Letter of Response to the Gen-Mus List |work=Osborne-conant.org |date=25 February 1996 |access-date=5 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022051001/https://www.osborne-conant.org/posts/schuster.htm |archive-date=22 October 2018 |url-status=dead}}. [[2013-yil]]da „Mother Jones“ jurnalida chop etilgan maqolada taʼkidlanishicha, „koʻplab nufuzli orkestrlarda ayollar sezilarli darajada ishtirok etadi – [[New York]] filarmoniyasining [[skripka]] boʻlimida ayollar soni erkaklarnikidan ortiq, shuningdek, Milliy simfonik orkestr, Detroyt simfoniyasi va Minnesota orkestri kabi bir qator mashhur ansambllar ayol skripkachilar rahbarligida faoliyat yuritadi. Biroq, yirik orkestrlarning [[kontrabas]], mis damli va zarbli cholgʻular boʻlimlari hamon asosan erkaklar tomonidan egallangan“{{cite web |author=Hannah Levintova |url=https://www.motherjones.com/media/2013/09/women-conductors-gap-charts-marin-alsop-proms |title=Here's Why You Seldom See Women Leading a Symphony |publisher=Mother Jones |access-date=27 November 2015 |archive-date=24 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124021929/http://www.motherjones.com/media/2013/09/women-conductors-gap-charts-marin-alsop-proms |url-status=live}}. [[2014-yil]]gi BBC maqolasida shunday deyiladi: „…anʼanaviy tarzda erkaklar ustun boʻlgan simfonik orkestrlardagi gender muvozanati asta-sekin oʻzgarib bormoqda. Buning sababi shundaki, nomzodlar endi „yashirin“ tinglovlarda, yaʼni hakamlar hay’ati ularning jinsiy yoki irqiy mansubligini bilmaydigan sharoitda, parda ortida ijro etishadi. Shundan soʻng hakamlar hay’ati [[gender]] yoki irqiy tarafkashlikka yoʻl qoʻya olmaydi“{{cite web |last=Burton |first=Clemency |url=https://www.bbc.com/culture/story/20130821-why-so-few-women-conductors |title=Culture – Why aren't there more women conductors? |publisher=BBC |date=21 October 2014 |access-date=27 November 2015 |archive-date=23 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151123122422/http://www.bbc.com/culture/story/20130821-why-so-few-women-conductors |url-status=live}}. == Boshqa musiqa anʼanalariga munosabat == === Ommabop musiqa === Klassik musiqa koʻpincha oʻz davrining [[ommabop musiqa]] unsurlarini yoki materiallarini oʻzida mujassam etadi. Bunga misol qilib [[Brahms]]ning „[[Academic Festival Overture]]“ asarida talabalarning [[stol qoʻshiqlari]]ni kuylashi, [[Kurt Weill]]ning „[[The Threepenny Opera]]“ asaridagi janrlar va [[Maurice Ravel]]ning XX asr boshlarida [[bastakor]]larga taʼsir qilgan [[jazz]] musiqasi koʻrsatiladi{{Cite Grove|last=Kelly|first=Barbara L.|title=Ravel, Maurice, §3: 1918–37}}. Baʼzi postmodern, minimalist va postminimalistik klassik bastakorlar ommabop musiqadan ruhlanganliklari va undan qarzdor ekanliklarini tan oladilarSee, for example, {{Cite Grove|last=Siôn|first=Pwyll Ap|title=Nyman, Michael}}. [[George Gershwin]]ning [[1924-yil]]dagi orkestral asari „[[Rhapsody in Blue]]“ orkestral jazz yoki simfonik jazz deb taʼriflangan. Ushbu asar klassik musiqa elementlarini jazzga taʼsir koʻrsatgan effektlar bilan birlashtiradi. Klassik musiqaning ommaviy musiqaga taʼsiri koʻplab misollarda koʻrinadi. Bunga klassik asarlarga asoslangan mashhur qoʻshiqlar, [[1970-yil]]lardan beri „[[Pachelbel Canon]]“ning turli sohalarda qoʻllanilishi hamda klassik musiqachilarning ommaviy musiqa maydonida erishgan muvaffaqiyatlari kabi musiqiy chegaralarni kesib oʻtish hodisalari misol boʻla oladiNotable examples are the ''[[Hooked on Classics]]'' series of recordings made by the [[Royal Philharmonic Orchestra]] in the early 1980s and the classical crossover violinists [[Vanessa Mae]] and [[Catya Maré]].. [[Xevi-metal]] yoʻnalishida bir qator yetakchi [[gitara]]chilar ([[elektr gitara]] chaluvchilar), jumladan [[Ritchie Blackmore]] va [[Randy Rhoads]]{{Cite thesis|last1=Carew|first1=Francis Wayne|title=The Guitar Voice of Randy Rhoads|date=1 January 2018|pages=1–2|type=Master of Arts|publisher=[[Wayne State University]]|url=https://digitalcommons.wayne.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1668&context=oa_theses|access-date=2 October 2019|archive-date=29 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329085902/https://digitalcommons.wayne.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1668&context=oa_theses|url-status=live}}, oʻzlarining ijro uslublarini barokko yoki klassik davr cholgʻu musiqasiga asoslanib shakllantirganlar{{Cite journal|last=Walser|first=Robert|author-link=Robert Walser (musicologist)|date=October 1992|title=Eruptions: heavy metal appropriations of classical virtuosity|url=https://archive.org/details/sim_popular-music_1992-10_11_3/page/n6|journal=Popular Music|volume=11|issue=3|pages=263–308|doi=10.1017/s0261143000005158|s2cid=162682249|issn=0261-1430}}. === Folklor === Klassik musiqa bastakorlari koʻpincha [[folklor]]dan foydalanganlar. Folklor, yaʼni xalq musiqasi odatda klassik taʼlim olmagan, asosan ogʻzaki anʼanalarni davom ettiruvchi musiqachilar tomonidan yaratilgan boʻladi. [[Antonín Dvořák|Dvořák]] va [[Bedřich Smetana|Smetana]]{{cite book |last=Yeomans |first=David |title=Piano Music of the Czech Romantics: A Performer's Guide |publisher=Indiana University Press |year=2006 |isbn=978-0-253-21845-2 |page=2}} kabi baʼzi [[bastakor]]lar oʻz asarlariga milliy ruh berish uchun xalq ohanglaridan foydalangan boʻlsa, [[Béla Bartók|Bartók]] singari boshqa bastakorlar esa xalq musiqasidan olingan aniq mavzularni toʻlaligicha qoʻllagan{{cite book |last=Stevens |first=Haley |author2=Gillies, Malcolm |title=The Life and Music of Béla Bartók |url=https://archive.org/details/lifemusicofbelab0000stev_c4n0 |year=1993 |isbn=978-0-19-816349-7 |page=[https://archive.org/details/lifemusicofbelab0000stev_c4n0/page/128 129] |publisher=Clarendon Press |location=Oxford}}. [[Aram Xachaturyan|Xachaturyan]] oʻz asarlariga nafaqat ona vatani [[Armaniston]]ning xalq musiqasini, balki [[Yaqin Sharq]] va [[Sharqiy Yevropa]]ning boshqa etnik guruhlarining musiqiy anʼanalarini ham keng koʻlamda singdirgan{{cite book |chapter=Khachaturyan |last=Bakst |first=James |title=A History of Russian-Soviet Music |date=1977 |publisher=[[Greenwood Press]] |location=Westport, Connecticut |isbn=0837194229 |edition=Reprint |page=336}}{{cite book |last=Rosenberg |first=Kenyon C. |chapter=Khachaturian, Aram |title=A Basic Classical and Operatic Recordings Collection for Libraries |url=https://archive.org/details/isbn_0810820412 |year=1987 |publisher=[[Scarecrow Press]] |location=Metuchen, New Jersey |isbn=9780810820418 |pages=[https://archive.org/details/isbn_0810820412/page/n129 112]}}. == Tijoriylashtirish == [[File:WQXR_CD_promotion_ad_(1986).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:WQXR_CD_promotion_ad_(1986).png|right|thumb|Radio eshittirishlar va ovoz yozish do‘konlarining paydo bo‘lishi bilan jonli klassik musiqa ijrolari to‘plam kompakt-disklarga jamlanib chiqarila boshlandi (masalan, WQXR tashkiloti tomonidan Tower Records uchun 1986-yilda tayyorlangan to‘plam).]] Klassik musiqaning baʼzi asosiy elementlari koʻpincha tijoriy maqsadlarda ([[reklama]] yoki film [[saundtrek]]larda) qoʻllaniladi. Televizion reklamalarda bir qancha klassik musiqalar [[klishe]] holatiga kelgan. Bunga misollar sifatida [[Richard Strauss]]ning „[[Also sprach Zarathustra]]“ asarining boshlanishi (2001: A Space Odyssey filmida mashhur boʻlgan) va [[Carl Orff]]ning „[[Carmina Burana]]“ asarining „O Fortuna“ boshlanish qismi kiritiladi. Boshqa misollar sifatida [[Verdi Requiem]] asaridagi „[[Dies irae]]“, [[Edvard Grieg]]ning „[[In the Hall of the Mountain King]]“, [[Beethoven]]ning Simfoniya No. 5 asarining boshlangʻich notalari, [[Aram Xachaturyan]]ning „[[Sabre Dance]]“, [[Wagner]]ning Die Walküredan „[[Ride of the Valkyries]]“, [[Rimsky-Korsakov]]ning „[[Flight of the Bumblebee]]“ va [[Aaron Copland]]ning „[[Rodeo]]“ asaridan boʻlimlar keltiriladi. Animatsiyaning Oltin Davrida bir nechta asarlar klassik musiqaga mos ravishda yaratilgan. Mashhur misollar sifatida [[Walt Disney]]ning „[[Fantasia]]“si, [[Tom and Jerry]]ning „[[Johann Mousei]]“, va [[Warner Bros.]]ning „[[Rabbit of Seville va Whatʼs Opera, Doc?]]“ asarlari keltiriladi. Shu bilan birga, [[kinofilm]]lar va [[televideniye]] koʻpincha nafislik yoki hashamatni ifodalash uchun klassik musiqaning odatiy, [[klishe]]lashgan parchalaridan foydalanadi. Ushbu kategoriya ichida eng koʻp eshitiladigan asarlarga [[Johann Sebastian Bach|Bach]]ning „[[Cello Suite No. 1]]“, [[Mozart]]ning „[[Eine kleine Nachtmusik]]“, [[Vivaldi]]ning „[[Four Seasons]]“, [[Modest Musorgskiy|Musorgskiy]]ning „[[Night on Bald Mountain]]“ ([[Rimskiy-Korsakov]] tomonidan orkestrlangan) va [[Gioachino Rossini|Rossini]]ning „[[William Tell Overture]]“ asarlari kiradi. [[Shawn Vancour]]ning fikricha, [[1920-yil]]larda klassik musiqaning tijoratga aylanishi musiqa sohasiga salbiy taʼsir koʻrsatgan boʻlishi mumkin{{cite journal|last=Vancour|first=Shawn|title=Popularizing the Classics: Radio's Role in the Music Appreciation Movement 1922–34.|journal=Media, Culture & Society|date=March 2009|volume=31|issue=2|page=19|doi=10.1177/0163443708100319|s2cid=144331723}}. == Taʼlim == {{Yana qarang|Musiqiy ta’lim}} [[1990-yil]]larda bir nechta ilmiy maqolalar va ommaviy kitoblar „[[Mozart effekti]]“ haqida yozgan. Bu hodisa [[Mozart]] musiqasini tinglash natijasida makoniy tafakkur boʻyicha testlarda vaqtincha kichik darajada yaxshilanish kuzatilganini koʻrsatgan. Bu nazariya, [[Don Campbell]] kitobida ommalashgan va „[[Nature]]“ jurnalida chop etilgan tadqiqotga asoslangan boʻlib, unda Mozartni tinglash oʻquvchilarning [[Intellektuallik koeffitsiyenti|IQ]] darajasini vaqtincha 8—9 ballga oshirishi mumkinligi aytilgan{{Cite journal|doi=10.1038/23611|pmid=10476959|title=Prelude or requiem for the 'Mozart effect'?|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=400|issue=6747|pages=827–828|year=1999|last1=Steele|first1=Kenneth M.|last2=Bella|first2=Simone Dalla|last3=Peretz|first3=Isabelle|last4=Dunlop|first4=Tracey|last5=Dawe|first5=Lloyd A.|last6=Humphrey|first6=G. Keith|last7=Shannon|first7=Roberta A.|last8=Kirby|first8=Johnny L.|last9=Olmstead|first9=C. G.|bibcode=1999Natur.400..827S|s2cid=4352029|url=https://libres.uncg.edu/ir/asu/f/Steele_KM_1999_Prelude_or_Requiem.pdf|access-date=17 February 2022|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030091404/http://libres.uncg.edu/ir/asu/f/Steele_KM_1999_Prelude_or_Requiem.pdf|url-status=live}}. Bu nazariyaning ommalashgan versiyasini [[New York Times]] musiqasi muxbiri [[Alex Ross]] qisqacha shunday ifodalagan: „Tadqiqotchilar… Mozartni tinglash sizni aqlli qiladi, deb aniqladilar“[[Alex Ross (music critic)|Ross, Alex]]. [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05EFDF1239F93BA1575BC0A962958260 "Classical View; Listening To Prozac... Er, Mozart"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220217100802/https://www.nytimes.com/1994/08/28/arts/classical-view-listening-to-prozac-er-mozart.html|date=17 February 2022}}, ''[[The New York Times]]'', 28 August 1994. Retrieved on 16 May 2008.. Marketing kompaniyalari bu effektni keltirib chiqaruvchi [[CD]]larni sotishni boshladilar. [[Florida]]da davlat maktablarida oʻquvchi bolalarga har kuni klassik musiqa tinglashni majburiy qilishga doir qonun qabul qilindi. [[1998-yil]]da esa [[Jorjiya]] shtatining gubernatori har bir Jorjiya shtatida tugʻilgan bolaga klassik musiqa boʻyicha [[kasset]] yoki [[CD]] tarqatishga 105,000 dollar ajratdi. Biroq, Mozart effekti boʻyicha dastlabki tadqiqotchilardan biri, bu nazariyaning foydasini shubha ostiga olib, shunday degan: „Men buni zararli deb hisoblamayman, lekin menimcha, bu pulni musiqa taʼlimiga sarflash ancha foydaliroq boʻlardi“Goode, Erica. [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C03E0D81131F930A3575BC0A96F958260&sec=&spon=&pagewanted=3 "Mozart for Baby? Some Say, Maybe Not"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220217100804/https://www.nytimes.com/1999/08/03/science/mozart-for-baby-some-say-maybe-not.html|date=17 February 2022}}, ''[[The New York Times]]'', 3 August 1999. Retrieved on 16 May 2008.. == Manbalar == {{manbalar}} == Adabiyotlar == === Kitoblar === {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Albright |first=Daniel |year=2004 |title=Modernism and Music: An Anthology of Sources |publisher=[[University of Chicago Press]] |location=Chicago |isbn=0-226-01267-0}} * {{cite book |last1=Beard |first1=David |last2=Gloag |first2=Kenneth |year=2005 |title=Musicology: The Key Concepts |url=https://archive.org/details/musicologykeycon0000bear |publisher=[[Routledge]] |location=London |isbn=978-0-415-31692-7}} * {{cite book |last1=Burkholder |first1=J. Peter |author-link1=J. Peter Burkholder |last2=Grout |first2=Donald Jay |author-link2=Donald Jay Grout |last3=Palisca |first3=Claude V. |author-link3=Claude V. Palisca |year=2014 |title=A History of Western Music |url=https://archive.org/details/historyofwestern0000burk_q9e8 |edition=9th |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |location=New York |isbn=978-0-393-91829-8}} * {{cite book |editor-last=Du Noyer |editor-first=Paul |editor-link=Paul Du Noyer |year=2003 |title=The Illustrated Encyclopedia of Music: From Rock, Pop, Jazz, Blue, and Hip-Hop to Classical, Folk, World, and More |url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000unse_j5o2 |publisher=Flame Tree |location=London |isbn=978-1-904041-70-2}} * {{cite book |last=Fassler |first=Margot |author-link=Margot Fassler |editor-last=Frisch |editor-first=Walter |year=2014 |title=Music in the Medieval West |series=Western Music in Context: A Norton History |edition=1st |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |location=New York |isbn=978-0-393-92915-7}} * {{cite book |last=Grout |first=Donald Jay |author-link=Donald Jay Grout |year=1973 |title=A History of Western Music |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |location=New York |isbn=978-0-393-09416-9 |url=https://archive.org/details/historyofwestern00grou |url-access=limited}} * {{cite book |last=Hanning |first=Barbara Russano |author-link=Barbara Russano Hanning |year=2002 |orig-year=1998 |title=Concise History of Western Music |edition=2nd |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |location=New York |isbn=0-393-97775-7 |url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000hann |url-access=limited}} * {{cite book |last=Hoppin |first=Richard |author-link=Richard Hoppin |year=1978 |title=Medieval Music |url=https://archive.org/details/medievalmusic00hopp |series=The Norton Introduction to Music History |edition=1st |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |location=New York |isbn=978-0-393-09090-1}} * {{cite book |last=Károlyi |first=Ottó |author-link=Ottó Károlyi |year=1994 |title=Modern British Music: The Second British Musical Renaissance – From Elgar to P. Maxwell Davies |url=https://archive.org/details/modernbritishmus0000karo |publisher=[[Fairleigh Dickinson University Press]] |location=Madison |isbn=0-8386-3532-6}} * {{cite book |last=McHard |first=James L. |year=2008 |title=The Future of Modern Music: A Philosophical Exploration of Modernist Music in the 20th Century and Beyond |url=https://archive.org/details/futureofmodernmu0000mcha |edition=3rd |publisher=Iconic Press |location=Livonia |isbn=978-0-9778195-1-5}} * {{cite book |last=Metzer |first=David Joel |year=2009 |title=Musical Modernism at the Turn of the Twenty-first Century |url=https://archive.org/details/musicalmodernism0000metz |series=Music in the Twentieth Century 26 |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge |isbn=978-0-521-51779-9}} * {{cite book |last=Meyer |first=Leonard B. |year=1994 |title=Music, the Arts, and Ideas: Patterns and Predictions in Twentieth-Century Culture |url=https://archive.org/details/musicartsideaspa00meye |edition=2nd |publisher=[[University of Chicago Press]] |location=Chicago |isbn=0-226-52143-5}} * {{cite book |last=Pauly |first=Reinhard G. |year=1988 |title=Music in the Classic Period |edition=1st |publisher=[[Prentice Hall]] |location=Englewood Cliffs |isbn= |url=https://archive.org/details/musicinclassicpe0000paul_u2j5 |url-access=limited}} * {{cite book |last=Reese |first=Gustave |author-link=Gustave Reese |year=1940 |title=Music in the Middle Ages: With an Introduction on the Music of Ancient Times |url=https://archive.org/details/inmiddleages1940unse |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-0-393-09750-4}} * {{cite book |last=Stolba |first=K Marie |year=1998 |title=The Development of Western Music: A History |edition=3rd |publisher=[[McGraw-Hill Companies]] |location=New York |isbn=0-697-29379-3 |url=https://archive.org/details/developmentofwes0000stol_t2w0 |url-access=limited}} * {{cite book |last=Sullivan |first=Henry W. |year=1995 |title=The Beatles with Lacan: Rock 'n' Roll as Requiem for the Modern Age |series=Sociocriticism: Literature, Society and History Series 4 |publisher=[[Peter Lang (publisher)|P. Lang]] |location=New York |isbn=0-8204-2183-9}} * {{cite book |last=Swafford |first=Jan |author-link=Jan Swafford |year=1992 |title=The Vintage Guide to Classical Music |url=https://archive.org/details/vintageguidetocl00swaf |publisher=Vintage Books |location=New York |isbn=978-0-679-72805-4}} * {{cite book |last=Taruskin |first=Richard |author-link=Richard Taruskin |year=2005 |title=Oxford History of Western Music |publisher=[[Oxford University Press]] |location=New York |isbn=978-0-19-516979-9 |url=https://www.oxfordwesternmusic.com/ |url-access=subscription}} * {{cite book |last=Weber |first=William |editor-last1=Cook |editor-first1=Nicholas |editor-link1=Nicholas Cook |editor-last2=Everist |editor-first2=Mark |editor-link2=Mark Everist |year=1999 |title=Rethinking Music |chapter=The History of Musical Canon |pages=336–355 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |isbn=978-0-19-879003-7 |chapter-url=https://www.some.ox.ac.uk/wp-content/uploads/2019/08/2.-Weber-1999-The-history-of-musical-canon.pdf}} * {{cite book |last=Yudkin |first=Jeremy |year=1989 |title=Music in Medieval Europe |url=https://archive.org/details/musicinmedievale0000yudk |edition=1st |publisher=[[Prentice Hall]] |location=Upper Saddle River |isbn=978-0-13-608192-0}} {{refend}} === Jurnal va ensiklopedik maqolalar === {{refbegin|30em}} * {{cite encyclopedia|last=Botstein|first=Leon|author-link=Leon Botstein|year=2001|encyclopedia=[[Grove Music Online]]|title=Modernism|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40625|isbn=978-1-56159-263-0|url-access=subscription|url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040625}} {{Grove Music subscription}} * {{cite journal|last=Bowles|first=Edmund A.|date=1954|title=Haut and Bas: The Grouping of Musical Instruments in the Middle Ages|journal=[[American Institute of Musicology#Musica Disciplina|Musica Disciplina]]|volume=8|pages=115–140|jstor=20531877}} * {{cite journal|last=Gampel|first=Alan|date=2012|title=Papyrological Evidence of Musical Notation From the 6th to the 8th Centuries|journal=[[Musica Disciplina]]|volume=57|pages=5–50|jstor=24427165}} * {{cite encyclopedia|last=Heartz|first=Daniel|author-link=Daniel Heartz|others=Revised by [[Bruce Alan Brown]]|year=2001|encyclopedia=[[Grove Music Online]]|title=Classical|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.05889|isbn=978-1-56159-263-0|url-access=subscription|url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000005889}} {{Grove Music subscription}} * {{cite journal|last=Locke|first=Ralph P.|author-link=Ralph P. Locke|date=2012|title=On Exoticism, Western Art Music, and the Words We Use|journal=[[Archiv für Musikwissenschaft]]|volume=69|issue=H. 4|pages=318–328|doi=10.25162/afmw-2012-0028|jstor=23375158|s2cid=252447994}} * {{cite encyclopedia|last=McVeigh|first=Simon|year=2001|encyclopedia=[[Grove Music Online]]|title=London (i)|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.16904|isbn=978-1-56159-263-0|url-access=subscription|url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000016904}} {{Grove Music subscription}} * {{cite journal|last=Morgan|first=Robert P.|date=1984|title=Secret Languages: The Roots of Musical Modernism|url=https://archive.org/details/sim_critical-inquiry_1984-03_10_3/page/442|journal=[[Critical Inquiry]]|volume=10|issue=3|pages=442–461|doi=10.1086/448257|jstor=1343302|s2cid=161937907}} * {{cite encyclopedia|last=Schulenberg|first=David|editor-last1=Rice|editor-first1=Timothy|editor-last2=Porter|editor-first2=James|editor-last3=Goertzen|editor-first3=Chris|year=2000|encyclopedia=[[The Garland Encyclopedia of World Music]]: Europe|title=History of European Art Music|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|url=|isbn=0-8240-6034-2|pages=99–119}} * {{cite encyclopedia|last=Owens|first=Tom C.|editor-last=Stearns|editor-first=Peter N.|editor-link=Peter Stearns|year=2008|entry=Classical Music|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Modern World|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|isbn=978-0-19-517632-2|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195176322.001.0001/acref-9780195176322-e-320?rskey=HyY0tY&result=3|url-access=subscription}} {{refend}} == Qoʻshimcha oʻqish == {{div col|colwidth=45em}} * {{cite book |editor-last1=Beckerman |editor-first1=Michael |editor-last2=Boghossian |editor-first2=Paul |editor-link2=Paul Boghossian |year=2021 |title=Classical Music: Contemporary Perspectives and Challenges |publisher=[[Open Book Publishers]] |location=Cambridge |isbn=978-1-80064-116-7 |url={{google books|plainurl=y|id=Q7goEAAAQBAJ}}}} * {{cite encyclopedia|last=Bryant|first=Wanda|editor-last1=Rice|editor-first1=Timothy|editor-last2=Porter|editor-first2=James|editor-last3=Goertzen|editor-first3=Chris|year=2000|encyclopedia=[[The Garland Encyclopedia of World Music]]: Europe|title=Ancient Greek Music|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|url=|isbn=0-8240-6034-2|pages=77–79|ref=none}} * {{cite book |last=Hanning |first=Barbara Russano |author-link=Barbara Russano Hanning |year=2002 |orig-year=1998 |title=Concise History of Western Music |edition=2nd |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |location=New York |isbn=0-393-97775-7 |url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000hann |url-access=limited |ref=none}} * {{Cite book |last=Johnson |first=Julian |year=2002 |title=Who Needs Classical Music?: Cultural Choice and Musical Value |url=https://archive.org/details/whoneedsclassica0000john_o8g7 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |ref=none}} * {{cite book |last=Kramer |first=Lawrence |author-link=Lawrence Kramer (musicologist) |year=2007 |title=Why Classical Music Still Matters |url=https://archive.org/details/isbn_9780520250826 |series=Simpson Book in the Humanities |publisher=[[University of California Press]] |location=Berkeley |isbn=978-0-520-25082-6}} * {{cite encyclopedia|last=Nettl|first=Bruno|author-link=Bruno Nettl|editor-last1=Rice|editor-first1=Timothy|editor-last2=Porter|editor-first2=James|editor-last3=Goertzen|editor-first3=Chris|year=2000|encyclopedia=[[The Garland Encyclopedia of World Music]]: Europe|title=The Role of History in Contemporary European Art-Music Culture|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|url=|isbn=0-8240-6034-2|pages=89–98|ref=none}} * {{cite encyclopedia|last=Nettl|first=Bruno|year=2014|orig-year=2001|encyclopedia=[[Grove Music Online]]|title=Music|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.40476|isbn=978-1-56159-263-0|url-access=subscription|url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000040476|ref=none}} {{Grove Music subscription}} * {{cite book |editor-last=Randel |editor-first=Don Michael |editor-link=Don Michael Randel |year=2003 |title=The Harvard Dictionary of Music |publisher=[[Harvard University Press]] |location=Cambridge |edition=4th |isbn=978-0674011632 |url={{google books|plainurl=y|id=02rFSecPhEsC}} |ref=none}} * {{cite book |last=Scholes |first=Percy |author-link1=Percy Scholes |author-link2=Denis Arnold |year=1988 |title=[[The New Oxford Companion to Music]] |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |isbn=0-19-311316-3 |ref=none}} * {{cite encyclopedia|last=Seebass|first=Tilman|editor-last1=Rice|editor-first1=Timothy|editor-last2=Porter|editor-first2=James|editor-last3=Goertzen|editor-first3=Chris|year=2000|encyclopedia=[[The Garland Encyclopedia of World Music]]: Europe|title=Notation and Transmission in European Music History|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|url=|isbn=0-8240-6034-2|pages=80–88|ref=none}} * {{cite book |last=Stolba |first=K Marie |year=1998 |title=The Development of Western Music: A History |edition=3rd |publisher=[[McGraw-Hill Companies]] |location=New York |isbn=0-697-29379-3 |url=https://archive.org/details/developmentofwes0000stol_t2w0 |url-access=limited |ref=none}} {{div col end}} == Havolalar == * [https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/ Grove Music Online] – online version of ''[[:en:The_New_Grove_Dictionary_of_Music_and_Musicians|The New Grove Dictionary of Music and Musicians]]''. * [https://www.mgg-online.com/ MGG Online] – online version of ''[[:en:Die_Musik_in_Geschichte_und_Gegenwart|Die Musik in Geschichte und Gegenwart]]'' * [https://sounds.bl.uk/BrowseCategory.aspx?category=Classical-music Historical classical recordings] from the [[:en:British_Library_Sound_Archive|British Library Sound Archive]] * [https://classicalmusiconly.com/lists Official ClassicalMusicOnly WebSite] {{Portal|Musiqa }}{{Klassik musiqa}}{{Authority control}} [[Turkum:Musiqa tarixi]] [[Turkum:Klassik musiqa]]