Koʻruv diski sahifasining manbasini koʻrish

{{Anatomiya|name=Optik disk|Latin=discus nervi optici|Image=File:Retinography.jpg|Caption=Qon tomirlari tutashgan o‘ng tomondagi yorug‘ maydon sifatida optik diskni ko‘rsatadigan oftalmoskopiya surati|Image2=Gray880.png|Caption2=Ko‘z nervining terminal qismi va uning ko‘z soqqasiga kirishi, gorizontal kesimda|Artery=Uzun orqa siliar arteriyalar
| vena           = 
| asab           = 
| limfa          = |System= [[Oftalmologiya]]|Precursor=}}

'''Koʻruv diski''' (optik disk yoki koʻruv nervining boshlanish qismi) – [[Koʻz|koʻzdan]] chiqayotgan ganglionar hujayra [[Akson|aksonlarining]] chiqish nuqtasi. Optik disk sohasida [[Rod hujayra|tayoqcha]] va [[Konus hujayra|kolbachalar]] yoʻqligi sababli, u har bir koʻzda kichik [[Ko'r nuqta (ko'rish)|koʻr nuqtaga]] yaʼni yorugʻlik signallari retseptor hujayralar tomonidan qabul qilinmaydigan sohaga toʻgʻri keladi.

Ganglionar hujayra aksonlari koʻzdan chiqqandan keyin [[Koʻrish nervi|koʻruv nervini]] hosil qiladi. Koʻruv diski esa koʻruv nervining boshlanish qismi va toʻr parda ganglionar hujayralarining aksonlari birlashadigan nuqta hisoblanadi. Sogʻlom inson koʻzining koʻruv diskida koʻzdan miyaga qarab yoʻnalgan 1-1,2 million [[Afferent nerv tolasi|afferent nerv tolalari]] mavjud. Koʻruv diski, shuningdek, [[Toʻr parda|toʻr pardani]] qon bilan taʼminlaydigan asosiy arteriyalar uchun kirish nuqtasi va [[Venalar|venalarning]] toʻr pardadan chiqish nuqtasi ham hisoblanadi<ref>{{Ensiklopediya manbasi|title=blind spot|url=https://www.britannica.com/science/blind-spot|year=2011|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=June 21, 2017}}</ref>.

== Tuzilishi ==
Koʻruv diski markaziy chuqurcha (fovea centralis) ning burun tomonidan 3-4 mm uzoqlikda joylashgan. Koʻruv diski vertikal oval shaklda boʻlib, oʻrtacha oʻlchamlari gorizontal sathda 1,76 mm va vertikal sathdada 1,92 mm ni tashkil etadi<ref>{{Kitob manbasi |last=Tasman |first=William |title=Duane's Ophthalmology |year=2006 |chapter=Chapter 4: Anatomy of the Visual Sensory System |location=Philadelphia |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=9780781768559 |oclc=318288606}}</ref>. Koʻruv diskida [[Optik chashka (oftalmologiya)|optik chashka]] deb ataladigan oʻzgaruvchan oʻlchamdagi markaziy botiqlik mavjud. Bu botiqlik sayoz chuqurchadan loviyasimon shaklgacha boʻlgan turli xil shakllarda boʻlishi mumkin va bu botiqlikning shakli baʼzi toʻr parda kasalliklari diagnostikasi uchun klinik ahamiyatga ega.

== Funksiyasi ==
Koʻruv diski [[Odam koʻzi|koʻzdan]] chiquvchi [[Retinal ganglion hujayrasi|ganglionar hujayralar]] [[Akson|aksonlari]] uchun chiqish nuqtasi boʻlib, unda [[Rod hujayra|tayoqchalar]] va [[Konus hujayra|kolbachalar]] yoʻqligi sababli, u har bir koʻzda kichik [[Ko'r nuqta (ko'rish)|koʻr nuqtaga]] toʻgʻri keladi.

== Klinik ahamiyati ==
Odam koʻzining deyarli barcha tuzilmalari tegishli optik uskunalar va linzalar yordamida tekshirilishi mumkin. Zamonaviy bevosita [[Oftalmoskopiya|oftalmoskopdan]] foydalanish yorugʻlikning qaytarilishi prinsipidan foydalangan holda optik diskni koʻrish imkonini beradi. Optik disk va koʻz ichidagi tuzilmalarning toʻliq [[Stereoskopiya|stereoskopik]] koʻrinishi uchun tegishli [[asferik]] fokusli linzalar (+66D, +78D yoki +90D) bilan birga [[Yoriq chiroq|tirqishli lampa biomikroskopik]] tekshiruvi talab qilinadi.

Biomikroskopik tekshiruv koʻruv nervining holatini koʻrsatishi mumkin. Xususan, koʻz shifokori ushbu tekshiruvda koʻruv diskining rangini, optik chashka hajmini ([[Kubok-disk nisbati|chashka-disk nisbati]] sifatida), qirralarining aniqligini, koʻruv nervida shish bor yoki yoʻqligini, qon ketishini, koʻruv diskidagi tirqishlarni va boshqa noodatiy anomaliyalarni aniqlashi mumkin. Bu oʻzgarishlar [[glaukoma]] va boshqa optik neyropatiyalar, [[optik nevrit]], [[oldingi ishemik optik neyropatiya]] yoki [[papilledema]] (yaʼni, intrakranial bosimning koʻtarilishi natijasida paydo boʻlgan optik diskning shishishi) va [[Optik disk druzen|koʻruv diski druzenlari]] tashxisini tasdiqlovchi dalillarni topish uchun muhimdir.

[[Preeklampsi|Preeklampsiyasi]] mavjud boʻlgan homiladorlik ayollar [[intrakranial bosim]] oshishi dastlabki bosqichlarda aniqlash uchun koʻruv diskini oftalmoskopik tekshirish orqali tekshirilishi kerak.

=== Rangpar koʻruv diski ===
[[Fayl:Schematic_diagram_of_the_human_eye_en.svg|thumb|264x264px|[[Odam koʻzi|Inson koʻzining]] sxematik diagrammasi, pastki chap tomonda koʻruv diski koʻrinadi. Yuqoridan koʻrilgan oʻng koʻzning gorizontal kesmasi koʻrsatilgan.]]
Sogʻlom optik diskning ranggi toʻq sariqdan pushti ranggacha boʻlib, millatlarga qarab farq qilishi mumkin<ref>{{Cite journal|last=Heidary|first1=Fatemeh|last2=Gharebaghi|first2=Reza|last3=Wan Hitam|first3=Wan Hazabbah|last4=Shatriah|first4=Ismail|date=2010|title=Nerve fiber layer thickness|url=https://www.aaojournal.org/article/S0161-6420(10)00598-1/fulltext|journal=Ophthalmology|volume=117|issue=9|pages=1861–1862|doi=10.1016/j.ophtha.2010.05.024|issn=1549-4713|pmid=20816254}}</ref>. '''Och rangli disk''' rangi och pushti yoki toʻq sariq rangdan oqgacha boʻlgan optik disk hisoblanadi. Och rangli koʻruv diski patolgik holatning belgisidir.

=== Instrumental tekshirish ===
Anʼanaviy rangli plyonkali kamera tasvirlari tasvirlashda mos standart boʻlib, optik diskning standartlashtirilgan suratlarini olish uchun mutaxassis oftalmik fotograf, oftalmolog, optometrist yoki oftalmologni talab qiladi. Stereoskopik tasvirlar mutaxassis optometrist yoki oftalmologning qoʻlidagi shubhali oʻzgarishlarni ketma-ket kuzatish va tasdiqlash uchun ajoyib tekshiruv usuli boʻlib xizmat qiladi.

Bundan tashqari samaraliroq va arzonroq diagnostika imkonini beruvchi avtomatlashtirilgan texnikalar ham ishlab chiqilgan. [[Heidelberg retinal tomografiyasi]] (HRT), [[skanerli lazerli polarimetriya]] va [[optik kogerent tomografiya]] koʻzning turli tuzilmalarini, shu jumladan optik diskni tasvirlash uchun kompyuterlashtirilgan usullar hisoblanadi. Ular diskning nerv tolalari qatlami va uning atrofidagi toʻr pardaning miqdorini aniqlaydi va natijalarni oldindan tekshirilgan normal populyatsiyaning maʼlumotlar bazasi bilan statistik bogʻlaydi. Ular optik disk [[Morfologiya (biologiya)|morfologiyasidagi]] daqiqali oʻzgarishlarni kuzatish uchun foydalidir. Tasvirlash tekshiruvlari klinik diagnostika uchun ishonchli dalillar keltirmaydi va bu dalillar funksional oʻzgarishlar uchun ketma-ket fiziologik testlar bilan almashtirilishi kerak. Bunday testlar koʻrish maydoni diagrammasi va koʻz shifokori tomonidan toʻliq koʻz tekshiruvining yakuniy klinik talqinini oʻz ichiga oladi.

[[Toʻr parda|Koʻzning toʻr pardasi]] va optik disk sohasidagi [[Xorioidea|xorioideadagi]] qon oqimini invaziv boʻlmagan holda yaqin infraqizil [[Lazerli Doppler tasviri|lazer dopplerografiya]] yordamida aniqlash mumkin<ref name="PuyoLDH">Puyo, L., M. Paques, M. Fink, J-A. Sahel, and M. Atlan. „In vivo laser Doppler holography of the human retina.“ Biomedical optics express 9, no. 9 (2018): 4113-4129.</ref>. [[Lazerli Doppler tasviri|Lazerli doppler tasviri]] mahalliy [[Arterial qarshilik ko'rsatkichi|arterial qarshilik indeksini]] aniqlash imkonini beradi, shuningdek, toʻr parda arteriyalari va venalarini ularning [[sistola]] – [[diastola]] oʻzgarishlari asosida aniq identifikatsiya qilish imkoniyatini beradi va inson koʻzlaridagi [[gemodinamika]] aniqlanadi<ref>Puyo, Léo, Michel Paques, Mathias Fink, José-Alain Sahel, and Michael Atlan. „Waveform analysis of human retinal and choroidal blood flow with laser Doppler holography.“ Biomedical Optics Express 10, no. 10 (2019): 4942-4963.</ref>. Bundan tashqari, Doppler spektrining assimetriyasi optik oʻqqa nisbatan qon oqimining mahalliy yoʻnalishini ochib beradi. Ushbu yoʻnalish boʻyicha maʼlumotlar markaziy arteriya va vena (a. et v. centralis)dagi oqimni tasvirlash uchun standart kulrang rangdagi qon oqimi tasvirlariga asoslanadi<ref name="PuyoAsymm">Puyo, L., M. Paques, and M. Atlan. „Retinal blood flow reversal in out-of-plane vessels imaged with laser Doppler holography“ https://arxiv.org/abs/2008.09813</ref>.

106 ta tadqiqot va 16 260 koʻzni tizimli koʻrib chiqish tasvirlash usullari samaradorligini taqqoslanganda glaukomani aniqlashda uchta tasvirlash testlarining barchasi juda oʻxshash ekanligi aniqladi<ref name="Michelessi">{{Cite journal|title=Optic nerve head and fibre layer imaging for diagnosing glaucoma|journal=Cochrane Database Syst Rev|issue=11|pages=CD008803|date=2015|volume=2020|pmid=26618332|doi=10.1002/14651858.CD008803.pub2|pmc=4732281}}</ref>. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, vizual tekshiruvdan oʻtgan 1000 ta bemordan 200 tasi aniq glaukoma boʻlsa, eng yaxshi diagnostika tasvirlash usullari glaukoma bilan ogʻrigan 200 bemordan 60 tasini oʻtkazib yuboradi va glaukoma boʻlmagan 800 bemordan 50 tasiga notoʻgʻri glaukoma tashxisini qoʻyadi<ref name="Michelessi" />.

=== Anomaliyalar ===

* [[Megalopapilla]]: optik diskning kattalashishi (diametri 2,1 mm dan ortiq) progressiv boʻlmagan boshqa morfologik anomaliyalarsiz keluvchi holat<ref>{{Cite journal|last=Amador-Patarroyo|first1=Manuel J.|last2=Pérez-Rueda|first2=Mario A.|last3=Tellez|first3=Carlos H.|title=Congenital anomalies of the optic nerve|journal=Saudi Journal of Ophthalmology|date=1 January 2015|volume=29|issue=1|pages=32–38|doi=10.1016/j.sjopt.2014.09.011|pmid=25859137|pmc=4314572|language=en|issn=1319-4534}}</ref>.
* [[Morning glory disk anomaliyasi|Tonggi sharafsimon optik disk anomaliyasi]]: bachadonda optik nervning toʻliq shakllanmasligi natijasida yuzaga keladigan bir tomonlama tugʻma deformatsiya<ref>{{Cite journal|last=Magrath|first1=GN|last2=Cheeseman EW|last3=Sarrica RA|title=Morning Glory Disc Anomaly|journal=Pediatric Neurology|year=2013|volume=49|issue=6|page=517|doi=10.1016/j.pediatrneurol.2013.05.015|pmid=24095648}}</ref><ref name="Barnard">{{Veb manbasi |muallif=Barnard |ism=Simon |sarlavha=An Introduction to Diseases of the Optic nerve |url=http://www.academy.org.uk/lectures/barnard3.htm |qaralgan sana=30 May 2014 |arxivsana=2024-06-19 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20240619030028/http://www.academy.org.uk/lectures/barnard3.htm }}</ref>. Bu atama 1970-yilda Kindler anomaliyada notoʻgʻri rivojlangan optik nervning [[Ipomoea|ertalabki sharaf guliga]] oʻxshashligini taʼkidlab, ushbu nomni taklif etgan<ref>{{Cite journal|last=Kindler|title=Morning glory syndrome: unusual congenital optic disk anomaly|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-ophthalmology_1970-03_69_3/page/376|journal=Am J Ophthalmol|year=1970|volume=69|issue=3|pages=376–84|doi=10.1016/0002-9394(70)92269-5|pmid=5418855}}</ref>.
* [[Optik chuqur]]: koʻzning rivojlanishidagi [[Malformatsiya|malformatsiyadan]] kelib chiqadigan optik diskning tugʻma chuqurligi<ref name="Graefe">{{Cite journal|last=Georgalas|first1=Ilias|last2=Ladas|first2=Ioannis|last3=Georgopoulos|first3=Gerasimos|last4=Petrou|first4=Petros|date=August 2011|title=Optic disc pit: a review|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21638030|journal=Graefe's Archive for Clinical and Experimental Ophthalmology = Albrecht von Graefes Archiv für Klinische und Experimentelle Ophthalmologie|volume=249|issue=8|pages=1113–1122|doi=10.1007/s00417-011-1698-5|issn=1435-702X|pmid=21638030}}</ref>.

== Galereya ==
<gallery widths="200px" heights="200px">
Fayl:LDH_ONH_ED.gif|Golografik lazerli Doppler tasvirlash orqali olingan optik diskdagi qon oqimi tasviri<ref name="PuyoLDH2">Puyo, L., M. Paques, M. Fink, J-A. Sahel, and M. Atlan. „In vivo laser Doppler holography of the human retina.“ Biomedical optics express 9, no. 9 (2018): 4113-4129.</ref>.
Fayl:LaserDopplerHolographyRetinaSpectralAsymmetry.gif|Toʻr parda tashqi tomirlarida doppler spektr asimmetriyasi yordamida golografik lazerli doppler tomografiya yordamida aniqlangan qon oqimining optik oʻqqa nisbatan lokal yoʻnalishi<ref name="PuyoAsymm2">Puyo, L., M. Paques, and M. Atlan. „Retinal blood flow reversal in out-of-plane vessels imaged with laser Doppler holography“ https://arxiv.org/abs/2008.09813</ref>
Fayl:Optic_cup_and_macula_-_3D_motion_parallax.gif|24 yoshli ayolda sogʻlom optik diskning uch oʻlchamli tasviri.
Fayl:Optic_disc_detail.png|alt=High detail picture of optic disc.|Mikrovaskulyatsiya aks etgan optik disk.
Fayl:Tilted_Disc_Syndrome.jpg|20 yoshli erkakning chap koʻzidagi qiyshiq optik disk.
Fayl:Optic_disc_edema_and_haemorrhage.jpg|Optik disk shishi va qon quyilishi
</gallery>

== Yana qarang ==

* [[Toʻr parda]]
* [[Rangpar optik disk]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Anatomiya]]
[[Turkum:Oftalmologiya]]
[[Turkum:Koʻz]]