Kobul (shahar) sahifasining manbasini koʻrish

{{Maʼnolari|Kobul (maʼnolari)}}
{{Turar-joy bilgiqutisi
|name                    = Kobul 
|native_name             = {{lang|fa|کابل}}
|native_name_lang = <!-- ISO 639-1 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->
|settlement_type = [[Munitsipalitet]]
|image_skyline = {{Photomontage
 | photo1a = Kabul, Afghanistan view.jpg
 | photo2a = 200229-D-AP390-1529 (49603221753).jpg
 | photo2b = Shah-e-Doshamshera Mosque - panoramio.jpg
 | photo3a = Sakhi mosque, Kabul.jpg
 | photo3b = Modern Kabul - panoramio.jpg
 | photo4a = Kabul Afghanistan, place where I live.jpg
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 266
 | foot_montage =
 }}
|imagesize               = 
|image_alt               = 
|image_caption           = <div style="background:#FEE8AB;"> '''Yuqoridan chapdan o'ngga:'''<br />[[Arg, Kobul|Arg]], [[Shah-Do Shamshira masjidi]], [[Saxi ziyoratgohi]], Zamonaviy Kobul, 2021-yildagi siluet </div>
|image_flag              = 
|flag_alt                = 
|image_seal              = Kabul Municipality logo.png
|seal_alt                = 
|image_shield            = 
|shield_alt              = 
|etymology               = 
|nickname                = [[Markaziy Osiyo]]ning [[Parij]]i
|motto                   = 
|image_map               = 
|map_alt                 = 
|map_caption             = 
|pushpin_map             = Afghanistan#Asia
|pushpin_map_alt         = 
|pushpin_map_caption     = 
|pushpin_label_position  = right
|coordinates             = {{Coord|34|31|31|N|69|10|42|E|region:AF-KAB_type:city(4600000)|display=inline,title}}
|coor_pinpoint =
|coordinates_footnotes =
|subdivision_type = Davlat
|subdivision_name = {{flag|Afgʻoniston}}
|subdivision_type1 = [[Afg'oniston viloyatlari|Viloyat]]
|subdivision_name1 = [[Kobul viloyati|Kobul]]
|subdivision_type2 =
|subdivision_name2 =
|subdivision_type3 =
|subdivision_name3 =
|established_title = Tashkil topgan
|established_date = 1776-yil
|founder =
|seat_type =
|seat =
|government_footnotes =
|government_type = [[Munitsipalitet]]
|governing_body =
|leader_party =
|leader_title = [[Hokim]]
|leader_name = [[Hamdullah Nomani]]
|leader_title1 = Hokim oʻrinbosari
|leader_name1 = Maulvi Abdul Rashid<ref name="bakhtarnews">{{cite web |url=https://bakhtarnews.af/ps/د-اسلامي-امارت-په-تشکیلاتو-کې-نوي-کسان-پ/ |title=د اسلامي امارت په تشکیلاتو کې نوي کسان پر دندو وګومارل شول |date=4 October 2021 |website=باختر خبری آژانس |access-date=22 November 2021 |archive-date=16 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211116104819/https://bakhtarnews.af/ps/%d8%af-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d9%8a-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d8%b1%d8%aa-%d9%be%d9%87-%d8%aa%d8%b4%da%a9%db%8c%d9%84%d8%a7%d8%aa%d9%88-%da%a9%db%90-%d9%86%d9%88%d9%8a-%da%a9%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d9%be/ |url-status=live}}</ref>
|leader_title2 =
|leader_name2 =
|leader_title3 =
|leader_name3 =
|leader_title4 =
|leader_name4 =
|unit_pref = Metric
<!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->
<!-- for references: use <ref> tags -->
|area_footnotes =
|area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> -->
|area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> -->
|area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> -->
|area_note =
|area_water_percent =
|area_rank =
|area_blank1_title =
|area_blank2_title =
<!-- square kilometers -->
|area_total_km2 = 1028.24
|area_land_km2 = 1028.24
|area_water_km2 =
|area_urban_km2 =
|area_rural_km2 =
|area_metro_km2 =
|area_blank1_km2 =
|area_blank2_km2 =
<!-- hectares -->
|area_total_ha =
|area_land_ha =
|area_water_ha =
|area_urban_ha =
|area_rural_ha =
|area_metro_ha =
|area_blank1_ha =
|area_blank2_ha =
|length_km =
|width_km =
|dimensions_footnotes =
|elevation_footnotes =
|elevation_m = 1791
|population_footnotes =
|population_as_of = 2023-yil
|population_total = 4.954&nbsp;million
|population_density_km2 = auto
|population_note =
|population_demonym =
|timezone1 = Afgʻoniston standart vaqti
|utc_offset1 = +4:30
|timezone1_DST =
|utc_offset1_DST =
|postal_code_type = Pochta kodi
|postal_code = 10XX
|area_code_type = Telefon kodi
|area_code = (+93) 20
|area_codes = <!-- for multiple area codes -->
|iso_code =
|website = {{URL|km.gov.af/}}
|module =
|footnotes =
}}
'''Kobul''' ({{lang-prs|کابل}}) – [[Afgʻoniston]]ning [[poytaxt]]i. [[Kobul viloyati]]ning [[maʼmuriyat|maʼmuriy]] markazi. [[Qobul|Kobul]] [[daryo]]si [[vodiy]]sida, oʻrtacha 1820 m [[mutlaq balandlik|balandlik]]da, Asmon va Sherdarvoza [[togʻlar]]i orasidagi [[voha]]da joylashgan. [[Iqlim]]i [[subtropik mintaqalar|subtropik]] [[kontinental iqlim]]. [[Yanvar]]ning oʻrtacha temperaturasi G, [[iyul]]niki 26°, yiliga 317&nbsp;mm [[yogʻinlar|yogʻin]] tushadi. [[Aholi]]si 750 ming kishi (2000). [[Ptolemey Klavdiy|Ptolemey]] asarlarida Kobur shaklida uchraydi. [[Yunon-Baqtriya podsholigi]], [[Kushon podsholigi]], keyinchalik [[Eftaliylar]] davlati tarkibida boʻlgan. Eftaliylar davlati tanazzulga uchragach ([[VI asr|VI asr]]), Kobulni [[buddizm]] [[din]]idagi mahalliy [[hokim]]lar (Kobul [[shoh|shox]]lari) idora qilgan. [[VII asr|VII asrda]] [[arablar]], [[IX asr|IX asr]]da [[safforiylar davlati|safforiylar]] bosib olgan. Kobul [[Somoniylar davlati|Somoniylar]], [[Gʻaznaviylar davlati|Gʻaznaviylar]], [[Temuriylar davlati|Temuriylar davlatlari]] tarkibiga kirgan. [[Shahar]] [[1221]]-yilda [[Chingizxon]] [[qoʻshin]]lari tomonidan vayron qilindi. [[1504]]-yil [[Bobur]] Kobulni oʻzi asos solgan davlatning poytaxtiga aylantirdi. [[1738]]-yil [[Eron]] shohi [[Nodirshoh Afshor|Nodirshoh Afshar]] egalladi. Kobul [[1747]]-yil [[Durroniylar davlati]] tarkibiga qoʻshib olindi. Temurshoh Durroniy davrida ([[1773]]—[[1793|93]]) Kobul poytaxtga aylantirildi. Durroniylar davlati tugatilgach ([[1818]]), Kobul [[Kobul amirligi]]ning markazi boʻlib qoldi. [[1825]]-yilda amir [[Doʻstmuhammadxon|Doʻstmuhammad]] afgʻon yerlarini bir butun qilib birlashtirishga harakat qildi, bu esa keyinchalik Afgʻoniston davlatini vujudga kelishida muhim rol oʻynadi. Birinchi ([[1838]]-[[1842|42]]) va ikkinchi ([[1878]]-[[1880|80]]) Angliya-Afgʻoniston [[urush]]lari davrida shaharning koʻp qismi buzildi. Sobiq shoʻrolar qoʻshinining [[1979]]-yil [[dekabr]]da Afgʻonistonga [[tajovuz|tajovoʻz]]<nowiki /> korona bostirib kirishi va [[1992]]-yilda boshlangan ichki [[fuqarolar urushi]] davrida Kobul jiddiy zarar koʻrdi. Shaharni [[1996]]—[[2002]]-yillarda mutaassib „[[Tolibon]]“ ichki [[muxolifat]] kuchlari egallab turdi. Ulardan ozod qilish uchun olib borilgan aksilterror harbiy harakatlar tufayli Kobulda yana vayronagarchiliklar boʻldi.

Kobul – mamlakatning siyosiy, [[iqtisodiyot|iqtisodiy]] va [[madaniyat|madaniy]] markazi. [[Avtomobil yoʻli|Avtomobil yoʻllari]] tuguni. Bagrom harbiy [[aerodrom]]i, xalqaro [[aeroport]] bor. Avtomobil yoʻllari orqali [[Pokiston]], [[Hindiston]], [[Eron]], [[Oʻzbekiston]] va boshqa davlatlar bilan bogʻlangan. Afgʻonistonning eksport va import mollarining asosiy qismi Kobul orqali oʻtadi. Kobul va uning atrofida [[toʻqimachilik sanoati|toʻqimachilik]] ([[ip]] [[gazlama]] kombinati, [[jun]] va [[ipak]] gazlamalar, [[trikotaj sanoati|trikotaj]] [[fabrika|f-ka]]lari), [[oziq-ovqat sanoati|oziq-ovqat]], harbiy, [[yogʻochsozlik sanoati|yogʻochsozlik]], mashinalarni [[taʼmirlash]] va [[metall]] buyumlar tayyorlash [[korxona]]lari, [[gugurt]], [[koʻn-poyabzal sanoati|koʻn poyabzal]], [[gilam]] toʻqish fabrikalari, [[lak]]-[[boʻyoqlar|boʻyoq]], [[chinni]], [[qurilish materiallari]] [[zavod]]lari, [[issiqlik elektr markazi|issiqlik elektr]] [[elektr stansiyasi|stansiyasi]], shahar yaqinida [[Gidroelektrik stansiya|GES]] bor. Mayda [[hunarmandchilik]] korxonasi koʻp. Kobul – qorakoʻl teri bilan savdo qilinadigan markaz.

Kobulda Fanlar akademiyasi, [[Tarix]] [[jamiyat]]i, bir necha [[oliy oʻquv yurtlari|oliy oʻquv yurti]], jumladan, [[universitet]], [[bosmaxona]], [[teatr]], Kobul tarix-[[etnografiya]] [[muzey]]i, [[jamoat ishlari|jamoat]] [[kutubxona]]si ishlab turibdi. Kobul ikki qismdan iborat: eski shahar va yangi shahar. Yangi shahar qismida koʻplab zamonaviy [[bino]]lar [[qurilish|qurilgan]]. Shaharning koʻhna qismi Kobul daryosining [[janub]]iy [[sohil]]ida. [[Meʼmorlik|Meʼmoriy]] [[yodgorlik]]laridan Bolo-Hisor qalʼasi, [[Bogʻi Bobur]], Temurshoh [[maqbara]]si, Chihil Sutun [[bogʻ]]i va [[saroy (qasr)|saroy]]i, [[Nodirshoh Muhammad|Muhammad Nodirshoh]] maqbarasi ([[XX asr|XX-asr]]) va boshqa saqlangan.<ref>[[Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi|OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>
== Iqlimi ==
Kobul [[subtropik]] iqlimga ega. Kobul iqlimining oʻziga xos xususiyati – yil davomida 10-15 ° C gacha boʻlgan juda kunlik harorat oʻzgarishidir. Kobulda qish nisbatan sovuq, kunduzi esa moʻtadil. Yoz issiq, lekin kechasi salqin. Eng yuqori harorat +40 °C (avgust), eng pasti esa −21 °C (yanvar va fevral) kuzatilgan.

Kobulga yiliga 323 mm yogʻingarchilik tushadi. Barcha yogʻinlar qish-bahorda boʻladi, yoz va kuzda yogʻingarchilik deyarli kuzatilmaydi. Qishda yogʻingarchilik odatda qor shaklida tez-tez tushadi.
== Aholisi ==
[[Temurshoh]] poytaxtni Kobulga koʻchirishdan oldin bu shahar aholisi [[tojik]]lardan iborat. Tojiklar ham Kobuliston aholisining asosiy qismini tashkil qilgan va bu hududning aborigenlari hisoblangan. Bundan tashqari, Kobulda Hindistondan koʻchib borgan koʻplab muhojirlar bor edi. [[XIX]] asr boshlarida ham Afgʻoniston poytaxti aholisining asosiy qismini tojiklar, qizilboshlar va qisman hazoralar tashkil etgan<ref>Yu. V. Gankovskiy, „Imperiya Durrani. Ocherki administrativnoy i voennoy sistemi“</ref>.

Shaharda turli xalqlar vakillari istiqomat qiladi va shaharning odamlarining milliy qiyofasi [[1980-yil]]larda shakllana boshlagan. Taxminiy maʼlumotlarga koʻra, shaharda 3,5 million kishi istiqomat qiladi<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2014-05-18 |archive-date=2016-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709035637/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |deadlink=yes }}</ref>. 2012-yil 3,289,000 kishini tashkil etgan. Shahar aholisining asosiy qismini [[dariy]] tilida soʻzlashuvchi tojiklar (45%), [[pushtun]]lar (25%), [[oʻzbek]]lar (4%) va shia hazoralarini (25%) tashkil etadi. Shuningdek, shaharda Hindistondan kelgan muhojirlar – [[sikx]]lar va [[hindu]]lar [[hind-aryan]] lahjalarida soʻzlashadilar<ref name="CSO">[http://cso.gov.af/Content/files/Population%20of%20Kabul%20City%20by%20District%20and%20Sex.pdf Afghanistan Statistical Yearbook 2012/13] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131228091845/http://cso.gov.af/Content/files/Population%20of%20Kabul%20City%20by%20District%20and%20Sex.pdf |date=2013-12-28 }} (PDF), Central Statistics Office Afghanistan</ref><ref>{{cite web |url = http://www.institute-for-afghan-studies.org/Contributions/Projects/Dr-Ittig/UrbanDev.htm#_ftn2 |title = Urban Development In Kabul: An Overview Of Challenges And Strategies  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120225191840/http://www.institute-for-afghan-studies.org/Contributions/Projects/Dr-Ittig/UrbanDev.htm |archivedate = 2012-02-25 }} by Dr. Annette Ittig</ref>.

Diniy jihatdan Kobul aholisini sunniy [[musulmon]]lar (75%), shialar 25% ga yaqinini tashkil qiladi. Kichik nasroniy va hindu jamoalari ham mavjud<ref name="NAT-2003">{{cite web |url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/images/mp_download.2.pdf |title=2003 National Geographic Population Map |format=PDF |website=Thomas Gouttierre, Center For Afghanistan Studies, [[University of Nebraska]] at Omaha; Matthew S. Baker, Stratfor |publisher=[[National Geographic Society]] |date=2003-11 |accessdate=2010-06-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912083622/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/images/mp_download.2.pdf |deadlink=no }}</ref>.
== Iqtisodiyoti ==
[[Image:Street scene in Kabul-2012.jpg|200px|mini|sprava|Kobuldagi savdo maydoni]]

[[Umar Zakhilval]] boshchiligidagi Moliya vazirligi iqtisodiy infratuzilmani rivojlantirish uchun mas’ul<ref>{{cite web |url=http://mof.gov.af/ |title=Ministry of Finance |publisher=Mof.gov.af |date= |accessdate=2014-05-18 |archive-date=2011-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426033130/http://www.mof.gov.af/ |deadlink=no }}</ref>. Kobul yangi va quruq mevalar, yongʻoqlar, afgʻon gilamlari, teri, kiyim-kechak, mebel va antiqa buyumlar bilan savdo qiladi. Iqtisodiy rivojlanishni qayta qurish doirasida [[Jahon banki]] Kobulga 25 000 000 dollar ajratgan. Loyiha 2011-yilda tugatiladi<ref>{{cite web |url=http://www.worldbank.org/projects/P083919/kabul-urban-reconstruction-project?lang=en&tab=overview |title=Projects : Kabul Urban Reconstruction Project &#124; The World Bank |publisher=Worldbank.org |date= |accessdate=2014-05-18 |archive-date=2014-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140818022540/http://www.worldbank.org/projects/P083919/kabul-urban-reconstruction-project?lang=en&tab=overview |deadlink=no }}</ref>. [[Qo'shma Shtatlar]] ham shahar infratuzilmasini rivojlantirish uchun taxminan 9,1 milliard dollar ajratgan<ref>{{cite web |url=http://www.dvidshub.net/news/113405/us-forces-afghanistan-adjusts-its-91-billion-infrastructure-program-meet-afghans-near-term-needs#.UjFOTX-SGUk |title=DVIDS - News - US Forces - Afghanistan adjusts its $9.1 billion infrastructure program to meet Afghans' near-term needs |publisher=[[DVIDS|Dvidshub.net]] |date= |accessdate=2014-05-18 |archive-date=2015-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150224190108/https://www.dvidshub.net/news/113405/us-forces-afghanistan-adjusts-its-91-billion-infrastructure-program-meet-afghans-near-term-needs#.UjFOTX-SGUk |deadlink=no }}</ref><ref name="wsj">{{cite web|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424127887323716304578481072267924656.html|title=Kabul&#39;s Tax Levies Raise Flags From U.S. Watchdog - WSJ|publisher=online.wsj.com|accessdate=2014-10-25|archive-date=2013-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609062453/http://online.wsj.com/article/SB10001424127887323716304578481072267924656.html|deadlink=no}}</ref>. Shaharda bir qancha savdo markazlari ham qurilgan.

Kobulda yoʻl infratuzilmasi rivojlangan va koʻchalar xavfsizligi kuchaytirilgan.
[[Transparency International]] xalqaro tashkilotiga koʻra, Kobul dunyodagi eng korruptsiyalashgan shaharlar roʻyxatidan uchinchi oʻrinni egallagan<ref>Afghanistan Industrial Parks Development Authority…{{cite web |url = http://www.aisa.org.af/IPD/Bagrami.htm |title = Kabul (Bagrami)  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070605111223/http://www.aisa.org.af/IPD/Bagrami.htm |archivedate = 2007-06-05 }}</ref>.

Shahar tumanlarining mutlaq koʻpchiligi loydan va toshdan qurilgan 1-2 qavatli uylardan iborat. Bunday uylarda koʻpincha elektr va suv tanqis. Ushbu binolarning asosiy muammosi shundaki, aholining tugʻilish darajasi va aholining viloyatlardan migratsiyasi tufayli tez oʻsishi fonida bu binolar aholining yuqori zichligini taʼminlay olmaydi. Yomon muhit tufayli shaharda yangi sarmoyaviy binolar juda kamdan-kam hollarda quriladi<ref>{{cite web |author=09.08.13 |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/09/08/afghanistan-s-million-dollar-minister.html |deadlink=yes |title=Afghanistan's Million Dollar Minister |publisher=The Daily Beast |date= |accessdate=2014-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140424060524/http://www.thedailybeast.com/articles/2013/09/08/afghanistan-s-million-dollar-minister.html |archivedate=2014-04-24 }}</ref>.

[[2005-yil]]da asli eronlik arxitektor [[Hisham Ashkuri]] Kobulning tumanlaridan birini toʻliq rekonstruksiya qilish boʻyicha yirik loyihani taklif qilgan<ref>{{cite web |url=http://onyx.af/developmenteam.htm|deadlink=yes|title=Onyx Construction Company |publisher=Onyx.af |accessdate=2012-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120427050911/http://www.onyx.af/developmenteam.htm |archivedate=2012-04-27 }}</ref>. U mavjud binolarni butunlay buzib, ularning oʻrniga 5 qavatli binolarni qurishni taklif qilgan<ref>{{cite web |title=20b contract signed to begin work on New Kabul City plan |url=http://www.pajhwok.com/en/2013/09/04/1b-contract-signed-begin-work-new-kabul-city-plan |publisher=Pajhwok Afghan News - |editor=Muhammad Hassan Khetab |date=2013-09-04 |accessdate=2013-09-30 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924085013/http://www.pajhwok.com/en/2013/09/04/1b-contract-signed-begin-work-new-kabul-city-plan |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dcda.gov.af/ |title=Welcome to our Official Website |publisher=DCDA |accessdate=2012-08-17 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233634/http://www.dcda.gov.af/ |deadlink=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://thepublicarchive.com/?p=1384 |title=Afghanistan: The Microrayons of Kabul |access-date=2020-09-07 |archive-date=2021-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120224209/https://thepublicarchive.com/?p=1384 |deadlink=no }}</ref>.
[[Image:Microrayon, Petržalka of Kabul.jpg|200px|mini|sprava|Oʻrta sinf vakillari yashaydigan „Makrorayan“ deb nomlangan sovet uyi]]

== Galereya ==
<gallery mode="packed" heights="200px">
image: Kote Sangi.ogg| [[Kote-Sangi]] – Kobul gʻarbidagi tuman
image: Bakery.ogv |Shahar chetidagi novvoyxona, 2008-yil
image: Darul Aman Palace, inside view.ogv| [[Dor-ul-Amon]], 2008-yil
</gallery>


* [[Goʻrgon jome masjidi]]

* [[Sheroz xalqaro aeroporti]]

* [[Rasht (Eron)]]

* [[Mashhur Jusip masjidi]]

* [[Tehron]]

* [[Istaxriy]]



== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->
{{Osiyo poytaxtlari}}

[[Turkum:Afgʻoniston shaharlari]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari]]
[[Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari]]
[[Turkum:Shohnomadagi joylar]]
[[Turkum:Kobul| ]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha shaharlar]]


{{chala}}