Kognitiv psixologiya sahifasining manbasini koʻrish

'''Kognitiv psixologiya''' ({{lang-la|cognitio}} „bilim“) — tajriba va fikrlashni matematik modellashtirishga qaratilgan [[psixologiya]] . [[Xotira]], [[Diqqat|eʼtibor]], his- [[Hissiyot|tuygʻular]], maʼlumotni ifodalash, [[Mantiq|mantiqiy fikrlash]], tasavvur, qaror qabul qilish kabi kognitiv jarayonlarni oʻrganadigan [[psixologiya]] boʻlimi<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.apa.org/research/action/glossary.aspx|sarlavha=American Psychological Association (2013). Glossary of psychological terms|nashriyot=Apa.org|sana=|qaralgan sana=13-avgust 2014-yil|arxivsana=27-yanvar 2019-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190127022835/https://www.apa.org/research/action/glossary.aspx}}</ref>. Kognitiv psixologiyaning koʻplab qoidalari zamonaviy psixolingvistika asosida yotadi. Kognitiv psixologiyaning topilmalari psixologiyaning boshqa sohalarida, xususan, [[ijtimoiy psixologiya]], shaxs psixologiyasi, [[pedagogik psixologiya]], shuningdek, sunʼiy intellekt tizimlarini qurishda keng qoʻllanadi.

Kognitiv psixologiya vakillari: Jorj Miller, Jerom Bruner, Ulrik Neisser, [[Herbert A. Simon|Gerbert Saymon]], Allen Nyuell, Karl Pribram, Robert Solso, Jorj Sperling, Boris Velichkovskiy<ref name="Петренко2012">{{Статья|автор=[[Петренко, Виктор Фёдорович|Петренко В. Ф.]]|заглавие=Базовые метафоры как геном (зародыш) будущей теории (на материале психологической науки)|издание=[[Вопросы философии]]|ссылка=http://vphil.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=514&Itemid=52|год=2012|номер=4|страницы=87—98}}</ref><ref name="Петренко2013">{{Статья|автор=[[Петренко, Виктор Фёдорович|Петренко В. Ф.]]|заглавие=Базовые метафоры как геном (зародыш) будущей теории (на материале психологической науки)|издание=[[Вестник Московского университета]]. Серия 14. Психология|ссылка=http://www.psy.msu.ru/science/vestnik/archive/vestnik_2013-1.pdf|год=2013|номер=1|страницы=4—23|archivedate=2015-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150427143633/http://www.psy.msu.ru/science/vestnik/archive/vestnik_2013-1.pdf}}</ref>.

== Tarixi ==
Kognitiv psixologiyaning rasmiy boshlanishi 1956-yil 11-sentyabrda, [[Massachusetts texnologiya instituti|Massachusets texnologiya institutida]] [[Informatsiya nazariyasi|axborot nazariyasi]] bilan shugʻullanuvchi Elektr va elektron muhandislik institutining maxsus guruhi uchrashgan paytdan boshlanadi. Ushbu uchrashuv psixologiyadagi kognitiv inqilobning boshlanishi deb ishoniladi. Ular orasida Jorj Miller, [[Herbert A. Simon|Gerbert Saymon]], Allen Nyuell, [[Noam Chomsky|Noam Xomskiy]], Devid Grin va Jon Svits bor edi.shgvuos

Boris Velichkovskiy kognitiv psixologiya tarixini quyidagi asosiy tezislarda belgilaydi<ref>{{Veb manbasi|url=https://bigenc.ru/psychology/text/2077286|sarlavha=КОГНИТИВНАЯ ПСИХОЛОГИЯ • Большая российская энциклопедия — электронная версия<!-- Заголовок добавлен ботом -->|qaralgan sana=30-dekabr 2018-yil|arxivsana=31-dekabr 2018-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20181231092408/https://bigenc.ru/psychology/text/2077286}}</ref>.

Kognitiv psixologiya muhandislik psixologiyasi va [[ergonomika]] kabi tegishli texnik fanlardagi yutuqlarning psixologiyaga taʼsiri mahsulidir. Kognitiv psixologiyaning shakllanishiga katta taʼsir koʻrsatdi oʻquv jarayonini psixologik qoʻllab-quvvatlash va bolalarning intellektual rivojlanishini oʻrganish (Buhler, [[Vigotskiy, Lev Semyonovich|Vygotskiy]], Piaget). Bu vazifalarni 1960-yillargacha eskirgan doirasida hal qilish mumkin emas edi. [[bixeviorizm]], hayvonlar bilan tajribalar va odamlar xuddi shunday yoʻl tutishlari haqidagi taxminlarga asoslangan.

Kognitiv psixologiya [[Geshtaltpsixologiya|Gestalt psixologiyasining]] vakillari va neobehaviorizm vakillari tomonidan yaratilgan boʻlib, ular eski modellarning cheklovlarini tushungan va yangi kashfiyotlarni hisobga olgan. Masalan, [[Tolmen Eduard Cheys|Edvard Cheyz Tolmanning]] kognitiv xaritalar kashfiyoti. Kognitiv psixologiyaning rivojlanishiga neyropsixologiya vakillari katta hissa qoʻshdilar (Aleksandr Luriya va boshqalar.). Bu modellarning barchasi <nowiki>XX</nowiki> asrdagi kompyuter inqilobi va tilshunoslikning [[Algoritm|algoritmik modellarga]] qisqartirilishi mumkinligini isbotlagan [[Noam Chomsky|Noam Xomskiyning]] lingvistik faoliyati bilan bogʻliq holda innovatsion shaklga ega boʻldi. Donald Broadbent axborotni sensorli idrok etishning kompyuter modellarini ishlab chiqdi. {{Tarjima qilinmagan 3|Аткинсон, Ричард|Ричард Аткинсон|en|Richard C. Atkinson}} kompyuter bilan oʻxshashlik boʻyicha inson xotirasi jarayonlarini modellashtirdi. [[Sunʼiy ong|Sunʼiy intellekt]] boʻyicha ishlar doirasida muammolarni hal qilish jarayonlarini amaliy kompyuter modellashtirish [[Vyursburg maktabi|Würzburg maktabida]] boshlangan. 1967-yilda Ulrik Neisser kognitiv psixologiya boʻyicha birinchi darslikni yozdi.

[[MRT|MRI]] kabi vositalar yordamida miyani toʻgʻridan-toʻgʻri tadqiq qilish imkoniyati paydo boʻlgani sababli, bir tomondan, kognitiv modellar takomillashtirilgan boʻlsa, boshqa tomondan, „odamga oʻxshash sunʼiy intellektni odam kabi tartibga solish kerakmi?“ degan savol tugʻildi. ? "<ref name=":0">{{Книга|автор=Tony Stone and Martin Davies|часть=CHAPTER 20. THEORETICAL ISSUES IN COGNITIVE PSYCHOLOGY|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=mdcioZ75-0sC&pg=PA674&redir_esc=y|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mdcioZ75-0sC&printsec=frontcover|заглавие=Cognitive Psychology|ответственный=Edited by Nick Braisby and Angus Gellatly|издание=2nd Revised edition|издательство=[[Oxford University Press]]|год=2012|pages=674|allpages=744|isbn=978-0-19-923699-2|ref=Nick Braisby and Angus Gellatly}}</ref>

== Asosiy tushunchalar ==
[[Fayl:Working-memory-en.svg|thumb|272x272px| Kognitiv psixologiyada xotira ishini modellashtirish usullaridan biri]]
Kognitiv psixologiya modellarni yaratishda quyidagi tushunchalarni kiritadi: ishchi xotira, uzoq muddatli xotira, idrok, [[diqqat]], [[til]] va boshqa metakognitiv jarayonlar. Kognitiv psixologiyaning maqsadi — bu sub’ektlar oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir jarayonlarini tushunish va modellashtirish, iloji boricha rasmiy ravishda, hatto miya funksiyalarining ishlashi [[Algoritm|uchun algoritmlarni]] shakllantirishdir. Jarayon tushunchalaridan biri {{Tarjima qilinmagan 5|dual ta'lim jarayonlari|||Dual process theory}} . Idrokni kognitiv oʻrganishga misol sifatida idrok etishga tayyorlik kontseptsiyasini keltirish mumkin: odamlar butunlay yangi narsalarga duch kelganda, ularni tushunishlari va, ehtimol, ularni maʼlum toifalarga kiritishlari yoki yangi toifalarni shakllantirishlari kerak.

Aslida, koʻplab kognitivistlar miyani deterministik [[biokompyuter]] sifatida koʻrishadi, bu esa kognitiv psixologiyani [[Sunʼiy ong|sunʼiy intellektning]] rivojlanishi bilan bogʻliq qiladi. Kognitiv psixologiya va [[Sunʼiy ong|sunʼiy intellektni]] ishlab chiquvchilarda konnektivist model va sunʼiy [[Sunʼiy neyron tarmoqlari|neyron tarmoq]] algoritmlari kabi koʻplab algoritmik modellar faol qoʻllanadi. Ikkinchisidan farqi shundaki, kognitivistlar tirik odamlarga juda koʻp tajribalar oʻtkazadilar va modelni faqat algoritmik muammolarni hal qilish emas, balki tirik odamlarning xatti-harakatlariga moslashtirishga harakat qilishadi.

Kognitivistlar miyaning qanday ishlashi haqida umumiy qabul qilingan yagona modeldan foydalanmaydilar, lekin, qoida tariqasida, oʻrganish, yodlash, oʻqish va hokazo kabi tor ixtisoslashgan sohalarda ishlaydi. d. oʻzlarining mahalliy modellari bilan. Bundan tashqari, oʻrganilayotgan bir xil bilim sohasida turli xil modellar raqobatlasha oladi. Masalan, oʻqishda EZ Reader va SWIFT modellari raqobatlashadi. Kognitivistning maqsadi — bu faoliyat turidagi miyaning algoritmlarini iloji boricha aniqroq modellashtirish va baʼzi mavhum tamoyillarga rioya qilmaslikdir.

== Kognitiv psixologiya va nevrologiya oʻrtasidagi bogʻliqlik ==
Kognitiv psixologiya modellari toʻgʻridan-toʻgʻri [[MRT|MRI]] kabi neyrobiologik tajribalar asosida yaratilmagan, chunki MRI miyaning juda katta va koʻp funksiyali sohalarining faollashuvini koʻrsatadi, bu fikrlash jarayonlarining tafsilotlarini ochishga imkon bermaydi. Kognitiv psixologlar odatda oddiyroq va aniqroq talqin qilingan tajribalar bilan inson xatti-harakatlarini oʻrganadilar. Masalan, ular oʻqishni asosan koʻz olmasining sakkadlarini oʻrganish yoki matn parchalarini oʻqish orqali oʻrganadilar. Ushbu tadqiqot usuli kognitiv psixologiya modellari nevrologiya yutuqlariga mos keladimi, yaʼni kognitivistlar modellari inson miyasining haqiqiy tuzilishiga mos keladimi degan savol tugʻiladi. Kognitiv psixologlarning umumiy yondashuvi shundan iboratki, agar model inson xulq-atvorini yaxshi tushuntirsa va eksperimentlarga mos kelsa, u holda nevrologiya maʼlumotlari ikkinchi darajali va yordamchi ahamiyatga ega. Kognitiv psixologlarning bunday empirik yondashuvi nevrologlarning eʼtirozlarini keltirib chiqaradi, ular kognitivistlar aslida odamga oʻxshash xatti-harakatni koʻrsatadigan [[Sunʼiy ong|sunʼiy intellekt]] modellarini yaratadilar, lekin inson fiziologiyasi ichida boshqacha tartibga solinadi<ref name=":0"/>. Boshqa tomondan, kognitivistik yondashuv bevosita Tyuring testi mezonini qondirishga qaratilgan. Kognitivistlarning katta qismi yangi neyrobiologik maʼlumotlarni ijobiy qabul qiladi va ularni modellarini tasdiqlash bosqichida qoʻllaydi. Xususan, [[:en:Dual process theory|dual taʼlim jarayonlari]] nazariyasi ham MRI maʼlumotlariga asoslanadi.

== Kognitiv psixologiyada oʻqishni oʻrganish ==
Kognitiv psixologiyaning asosiy va amaliy qimmatli yoʻnalishlaridan biri bu oʻqish jarayonlarini oʻrganishdir, chunki bu jarayonlarni modellashtirish boshlangʻich maktabda bolalarga oʻqishni oʻrgatishni yaxshilashi va [[disleksiya]]ni davolash usullarini shakllantirishi mumkin. Kognitiv psixologlar oʻrtasidagi konsensusning aksariyati EZ Reader modeli atrofida joylashgan boʻlib, u oʻqish sakkadalari va boshqa eksperimental kuzatilgan effektlarni tushuntirishda yaxshi ish qiladi.

== Karl Pribramning hissasi ==
Kognitiv psixologiyaning olimlarni qiziqtirgan sohalaridan biri psixika faoliyatining gologramma modelini ishlab chiqishdir. Ushbu model Karl Pribramning mashhur amerikalik psixolog va fiziolog Karl Spenser Lashli bilan hamkorligi natijasi boʻlgan ishi tufayli keng tanilgan. Pribram unga hayvonlarda miyaning bir qismini rezektsiya qilish boʻyicha tadqiqot natijalarini tizimlashtirishda yordam berdi. Amalga oshirilgan ishlar natijasida Pribram miyaning katta joylari olib tashlanganidan keyin ham rezektsiya qilingan hayvonlarda xotira va mavjud koʻnikmalar saqlanib qoladi, degan xulosaga keldi. Bu shuni anglatadiki, xotira va oʻrganilgan koʻnikmalar miyaning butun hajmi boʻylab taqsimlanadi va uning maʼlum joylarida lokalizatsiya qilinmaydi. Pribram fizik Devid Bomning ishidan foydalangan va xotiraning ishlashini fizik gologrammaga oʻxshatgan. Gologrammaning mohiyati kogerent manbalar chiqaradigan ikkita elektromagnit toʻlqinning aralashuvi natijalarini moddiy tashuvchida saqlashdir. Manbalardan biri maʼlum bir ob’ektning aksidir va bu ikki manba aralashganda, yorugʻlik va qorongʻi halqalar shaklida interferentsiya tasviri hosil boʻladi. Gologrammaning lazer nurlari bilan yoritilishi gologrammada oʻrnatilgan ob’ektning uch oʻlchovli tasvirining paydo boʻlishiga olib keladi. Golografik matritsaning oʻziga xos xususiyati shundaki, har qanday oʻlchamdagi qism undan ajratilganda, unchalik aniq boʻlmasa ham, butun rasm shu qismda saqlanib qoladi. Ushbu nazariy konstruktsiyalarning baʼzi qoidalari eksperimental ravishda A. tomonidan tasdiqlangan. Luriya, B. Velichkovskiy, V. Kucherenko. Pribram tomonidan taklif qilingan gologramma modeli ilmiy hamjamiyat tomonidan universal qabul qilinmagan boʻlsa-da, u koʻplab mashhur psixologlar tomonidan muhokama qilinadi va transpersonal psixologiyada ham muhim rol oʻynaydi<ref>{{Книга|автор=Adrian Ashman, Robert Conway|ссылка=https://books.google.ru/books?id=VBGGAgAAQBAJ&pg=PA32&lpg=PA32&dq=One+innovative+neuropsychological+theory+of+memory+was+described+by+Pribram&source=bl&ots=sB_QkHrBIE&sig=bXVMhJ_bf2DuIGIRtaN2vySvj2E&hl=en&sa=X&ei=qL84VbXcB4KcsAGn_YGwCw&redir_esc=y#v=onepage&q=One%20innovative%20neuropsychological%20theory%20of%20memory%20was%20described%20by%20Pribram&f=true|заглавие=An Introduction to Cognitive Education: Theory and Applications|издательство=[[Routledge]]|год=2014|pages=32—34|allpages=268|isbn=978-0-415-12839-1}}</ref><ref>{{Книга|автор=George Schreiner and William J. Lyddon|часть=Modern and Postmodern Metaphors of Self, Mind and Memory|ссылка=https://books.google.ru/books?id=wXbgBwAAQBAJ&pg=PA45&lpg=PA45&dq=hologram+analogy+has+provided+cognitive+psychologists+and+neuroscientists&source=bl&ots=ZO4KXrZBmN&sig=4QfLCL2oDCFz9pVbgUTsGgYK3zQ&hl=en&sa=X&ei=7uA4VbiVPMKVsgGguYGgDQ&redir_esc=y#v=onepage&q=hologram%20analogy%20has%20provided%20cognitive%20psychologists%20and%20neuroscientists&f=true|заглавие=Cognitive Psychotherapy Toward a New Millennium: Scientific Foundations and Clinical Practice|ответственный=Tullio Scrimali, Liria Grimaldi (Editors)|издательство=[[Springer Science+Business Media]] New York|год=2002|pages=39—50|allpages=xxx, 420|isbn=978-1-4613-5135-1}}</ref>.

== Yana qarang ==

* [[Kognitivistika|kognitiv fan]]
* [[kognitiv etologiya]]
* [[Kognitiv tilshunoslik]]
* [[kognitiv uslub]]
* [[kognitiv tizim]]
* [[Kognitiv dissonans]]
* [[neyrolingvistika]]
* [[Neyropsixologiya]]
* [[Mujassamlangan bilim]]

== Manbalar ==
{{Manbalar|2}}

[[Turkum:Psixologiya]]
[[Turkum:Psixologik atamalar]]
[[Turkum:Psixologik nazariyalar]]