Koinot sahifasining manbasini koʻrish

[[File:Flammarion.jpg|thumb|265px|[[Flammarion oʻymakorligi]], Parij 1888-yil]]
'''Koinot''' ({{lang-grc|κόσμος|Kósmos}}, {{IPAc-en|ˈ|k|ɒ|z|m|ɒ|s}}, )<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cosmos | title=Definition of COSMOS | date=20 June 2023 | access-date=4 June 2023 | archive-date=7 June 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230607112647/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cosmos | url-status=live }}</ref> – makon va zamonda bepoyon borliq, cheksiz moddiy olam. Bu oʻrinda „kosmos“ soʻzidan foydalanish olamni murakkab va tartibli [[tizim]] yoki mustaqil birlik sifatida koʻrishni anglatadi<ref>{{Cite web
|url= http://www.dictionary.com/browse/cosmos
|title= Cosmos
|website= Dictionary.com
|access-date= 2017-06-01
|archive-date= 2019-04-01
|archive-url= https://web.archive.org/web/20190401003838/https://www.dictionary.com/browse/cosmos
|url-status= live
}}</ref>. Har xil alohida jismlarni, ularning sistemalarini, moddalarning harakati jarayonida vujudga keladigan kosmik obyektlarni ([[Yer]]ga qaraganda bir necha million marta katta) oʻz ichiga oladi. Olamda sodir boʻladigan turli hodisalar oʻzaro bogʻliq va bir-birini taqazo etadi. Ular fazo va vaqtga bogʻliq holda rivojlanadi. Bu aloqalarga boʻysunadigan qonuniyatlarni oʻrganish tabiatshunoslikning asosiy vazifasidir. Moddaning koinotda ''makon'' va ''zamonda'' taqsimlanishi, turli kosmik jismlar va ularning tizimlari [[astronomiya]]da, koinotning umumiy tuzilishi, oʻtmishi va kelajagiga oid masalalar ''kosmologiyada'' oʻrganiladi.

Va shuningdek bu sohada keng oʻrgangan va bizni shu joygacha yuksalishga hissa qoʻshgan [[Mirzo Ulugʻbek]] ajdodimizga tashakkur<ref>{{Kitob manbasi |title=Mirzo Ulugʻbek}}</ref>

== Etimologiyasi ==
[[wikt:kosumoŉ|Kkosmoῖn]] (''kkomoeῖn'') feʼli odatda „tashkil qilmoq, tayyor holga keltirmoq“, ayniqsa, „buyurmoq va tartibga solmoq (jang uchun qoʻshin yigʻish maʼnosida), (qoʻshin) shakllantirmoq“ maʼnosida qoʻllangan. Shuningdek, „([[hukumat]] yoki muvaffaq rejim) oʻrnatish“, „pardozlanish, kiyinish“ (ayniqsa ayollar) singari maʼnolarda ham ishlatilgan. Shunday qilib, „kosmos“ soʻzi „naqsh, bezak“ degan maʼnoni anglatadi<ref>{{cite web | url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=ko/smos | title=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, κόσμος | access-date=2023-01-22 | archive-date=2023-01-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230122183639/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=ko/smos | url-status=live }}</ref>. [[Faylasuf]] [[Pifagor]] olam tartibini ifodalash uchun ''kosmos'' ({{lang-grc|κόσμος}}, lotincha ''kósmos'') atamasini qoʻllagan<ref>[[Iamblichus]], ''Pyth.'', β 59; [[Aetius (philosopher)|Aetius]] ΙΙ 1.1.</ref>. [[Anaksagor]] keyinchalik hamma narsani tartibga soluvchi Kosmik aql (''[[Nous]]'') tushunchasini fanga kiritgan<ref>Aetius Ι 3.5.</ref>. Zamonaviy yunon tilida [[wikt:κόσμος|κόσμος]] atamasi „tartib, toʻgʻri tartib, tartibli ketma-ketlik“ singari soʻzlar bilan maʼnodosh sifatida qoʻllanadi. [[Kosmos]] birlamchi „olam, dunyo“ maʼnosini anglatish bilan bir qatorda „odamlar“ (birga) maʼnosini ham anglatadi.

== Tarixi ==
Jamiyat taraqqiyotining har bir bosqichida insoniyat koinotning biror chegarasini oʻrgana olgan. Koinot usullari va [[astronomik asboblar]] takomillashgan sari, koinotni kuzatish chegaralari kengayib, tadqiqotlar yanada chuqurroq, insoniyat bilimi haqiqatga yanada yaqinroq boʻlib borgan. Dastlab, [[inson]] oʻzi yashab turgan joy va uning yaqin atrofini, osmonda koʻzga tashlanib turadigan jismlarni birga koinot deb tushungan. Yerning sharsimonligi maʼlum boʻlgandan keyin markazda [[Yer]] va uning atrofida aylanuvchi gʻoyat katta osmon gumbazi koinot hisoblangan. [[Abu Rayhon Beruniy|Beruniy]], [[Mirzo Ulugʻbek|Ulugʻbek]], [[Nicolaus Copernicus]], [[Giordano Bruno]], [[Galileo Galilei]], [[Kepler Iogann]], [[Isaak Nyuton]] va boshqalarning ishlari koinot haqida tasavvur hosil qilishda haqiqiy inqilob boʻldi, hamda Yerning koinotdagi vaziyati haqidagi, sayyoralarning harakat qonunlari haqidagi va boshqa fanlarga asos solindi. Quyosh sistemasi haqida haqiqatga birmuncha yaqin tasavvur vujudga keldi. XIX asrda rus astronomi V. Ya. Struve, nemis astronomi F. Bessel va boshqa olimlar koinotni tadqiq etishda yangilik – yaqin yulduzlargacha boʻlgan masofani aniqlaydigan yangi sahifani ochdilar. [[Yulduz]]larning sayyoralarga qaraganda koʻp marta uzoqligi aniqlandi. Galaktika haqida tushuncha paydo boʻddi. Faqat XX asrning 30-yillaridagina uning oʻlchamlari va tuzilishi haqida umumiy maʼlumotlar olindi. Bu davrda osmondagi tumansimon spiral va elliptik obyektlarning [[Galaktika]]dan tashqarida joylashganligi, ularning har biri Galaktikaga oʻxshash bir necha oʻn milliard yulduzdan tashkil topgan mustaqil galaktikalar ekanligi isbotlandi. Koinotni kuzatishdagi yangi texnik vositalar ([[kosmik zondlar]], [[kosmik apparat]]) ning paydo boʻlishi yangi kashfiyotlarning yaratilishiga olib keldi. Masalan, [[Mars]], [[Yer]], [[Oy]], [[Venera]], [[Merkuriy]], [[Yupiter]] va ularni qurshab olgan fazolar haqida koʻpgina yangi maʼlumotlar olindi. Yer [[sunʼiy yoʻldosh]]lardan foydalanish natijasida fanning amaliy tarmoqlari, xususan, kosmik yershunoslik – tabiiy muhit, yer resurslari, [[geografiya]], [[geologiya]], [[okeanshunoslik]] va boshqa masalalarni oʻrganuvchi fanlar majmui vujudga keldi. Navbatda ularning birga olingan sistemasi – Metagalaktikank oʻrganish muammosi turadi. Astronomik asboblar bizdan bir necha mlrd. yorugʻlik yili uzoqlikdagi obyektlarni kuzatish imkonini beradi. 1963-yilda kashf qilingan kvazarlar bundan ham uzoqda joylashgan. Koinotning oʻrganilayotgan qismi chegaralanganligi uning makon va zamonda cheksizligiga zid boʻlmay, fan va texnikaning ayni paytdagi taraqqiyot chegarasini belgilaydi.

Koinotdagi moddalarning asosiy tarkibi plazmadan iborat. Biroq koinotda oʻta zich tabiatli („[[qora tuynuk]]“), shuningdek, asosan, aynigan gazlardan iborat boʻlgan obyektlar (neytron yulduzlar) ham bor. Yulduzlar va galaktikalarning oʻziga xos xususiyatlari uning sirtida portlashlar va moddalarning otilishi vaqtida yuqori faollik mavjudligi hisoblanadi (yangi yulduzlar, chaqnaydigan yulduzlar, yadrosi faol galaktikalar).

Yer materik jismlarining yoshi zamonaviy hisoblashlarga koʻra, oʻrtacha 4,6 mlrd. yilni, [[Quyosh]]niki – 5 mlrd. yildan ortiqni, Galaktikalarniki – 10 mlrd. yilni tashkil etadi.

Astronomiya fani [[Quyosh sistemasi]], yulduzlar va galaktikalar olamidagi fizik qonuniyatlar va evolyusiya qonunlari hamda sabablarini oʻrganmoqda. Koʻpgina kosmik jismlar va ular sistemalarining tarkib topish jarayonlari juda sekin – millionlab va milliardlab yil davomida boradi. Quyosh sistemasining kosmogoniyayechni oʻrgana borib, uning tuzilishi va jismlarning hosil boʻlish tarkibi haqidagi maʼlumotlarga asoslanish mumkin.

Ilgari koinotdagi barcha jismlar massasi, asosan, yulduzlarda toʻplangan, sayyoralar va mayda jismlar (kometa, [[meteor]] jism, [[gaz]], [[chang]] va boshqalar) uning ozgina qismini tashkil etadi deb faraz qilinar edi. Endilikda yulduzlarning paydo boʻlishi va taraqqiyotida galaktikalar yadrosi faol ahamiyati aniqlandi, noyob kvazarlar gravitatsion linzalar kashf qilindi. Koinot massasining asosiy qismi galaktikada toʻplangan deyish mumkin. Galaktikalarning oʻzaro uzoqlashishi galaktikalar kachonlardir bir joyda toʻplangan oʻta zich jiyemdan iborat boʻlganligidan dalolat beradi.

== Adabiyotlar ==
* Agekyan T. A., Zvyozdi, galaktiki, Metagalaktika, 2 izd. M., 1970; Nuritdinov S. N., Koinot orollari, T., 1978; Nuritdinov S. N., Somon yoʻli fizikasi, T., 1989.
* {{OʻzME manba|[[Koinot]]|jild=4}}
* [https://books.google.com/books?id=jYHtp6kx8qgC Greene, B. (1999). The Elegant Universe: Superstrings, Hidden Dimensions, and the Quest for the Ultimate Theory. W. W. Norton, New York ]
* [https://books.google.com/books?id=0CO2iwfzRJkC Hawking, S. W. (2001). The Universe in a Nutshell. Bantam Book.]
* {{cite book |last1=Kak |first1=Subhash |title=Concepts of Space, Time, and Consciousness in Ancient India |year=1999 |publisher=Department of Electrical & Computer Engineering Louisiana State University |location=Baton Rouge |url=https://core.ac.uk/download/pdf/25255679.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://core.ac.uk/download/pdf/25255679.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=3 December 2021 }} {{Webarxiv|url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://core.ac.uk/download/pdf/25255679.pdf |date=2022-10-09 }}
* [https://books.google.com/books?id=eh3_GfqlDlMC Yulsman, T. (2003). Origins: The Quest for our Cosmic Roots. Institute of Physics Publishing, London.]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}}
== Havolalar ==
{{vikiiqtibos}} 
[[Turkum:Astronomiya]]
[[Turkum:Fan]]
[[Turkum:Cheksizlik]]