Korguz sahifasining manbasini koʻrish

{{Davlat arbobi bilgiqutisi
| tugʻilgan_joyi = Barlugʻ, [[Beshbaliq]], [[Qocho]]
| lavozim = [[Katta Xuroson|Xuroson]] [[dorugʻachi]]si
| oʻtmishdoshi = [[Jin Temur]]
| vorisi = [[Argʻun Aqa]]
| boshlanish davri = 1236
| tugash davri = 1242
| asl ismi = {{MongolUnicode|ᠺᠥᠷᠭᠦᠽ|lang=mn|style=middle}}
| vafot_sanasi = 1242
| vafot_joyi = [[Qoraqurum]], [[Moʻgʻullar imperiyasi]]
| 1belginomi = [[Vazir]]
| 1matnnomi = Sharafiddin Xorazmiy<br />Asil Rugʻatiy
| 2belginomi = Sohibi devon
| 2matnnomi = Bahouddin Juvayniy
}}

'''Korguz''' ((1242-yilda vafot etgan) yoki '''Körgüz''') [[uyg‘ur]] boʻlib, [[Moʻgʻullar imperiyasi]] hukmdori [[Oʻqtoy]] hukmronligi davrida [[Katta Xuroson|Xuroson]] hokimi boʻlgan<ref>''Genghis Khan: his life and legacy''; by Paul Ratchnevsky, Thomas Nivison Haining, pg. 204</ref>.
== Biografiyasi ==
Xitoyning Shinjon hududidagi [[Beshbaliq]]dan taxminan 4 [[parasang]] uzoqlikda joylashgan Barlugʻ nomli qishloqda tugʻilgan{{Sfn|Juvayni|1958|p=489}}. [[Uygʻur]]<ref name=":0">{{Citation |last=Arjomand |first=Saïd Amir |title=Ten / The Mongolian Integrative Revolution in Eurasia |date=2019 |work=Revolution |pages=269–310 |url=[https://doi.org/10.7208/chicago/9780226026848.003.0011]|access-date=2024-01-21 |publisher=University of Chicago Press |doi=10.7208/chicago/9780226026848.003.0011 |isbn=978-0-226-02683-1|url-access=subscription }}</ref> va ehtimol [[nestoriy nasroniy]] boʻlgan<ref name=":1">{{Cite book |title=In the service of the Khan: eminent personalities of the early Mongol-Yüan period (1200 - 1300) |url=https://archive.org/details/inserviceofkhane0000unse |date=1993 |publisher=Harrassowitz |isbn=978-3-447-03339-8 |editor-last=Rachewiltz |editor-first=Igor de |edition=Nachdruck |location=Wiesbaden |pages=[https://archive.org/details/inserviceofkhane0000unse/page/102 102]-104 |editor-last2=Chan |editor-first2=Hok-lam |editor-last3=Xiao |editor-first3=Qiqing |editor-last4=Geier |editor-first4=Peter Walter}}</ref>. Chunki ismining xitoycha shakli Kuolojisi ({{Lang-zh|c=|阔里吉思}}) asosan nasroniy ismi [[George (Ongud qirolligi)|George]]ning transkripsiyasi hisoblanadi va qishlogʻida cherkov mavjud boʻlgan{{Sfn|Juvayni|1958|p=489}}. Biroq, [[Juvayniy]]ga koʻra, [[Buvvaviylik|buddist]] boʻlgan<ref name=":1" />. Yoshligida otasidan ayrilganidan soʻng, [[levirat nikohi]] urfiga binoan oʻgay onasiga uylanishni soʻrab, [[Barchuq Art Tegin|Idiqut]]ga murojaat qilgan. Biroq, keyinchalik uni uylantirmoqchi boʻlgan boshqa bir shaxsdan yer uchastkasi evaziga bu niyatidan voz kechgan. [[Eski uygʻur alifbosi|Uygʻur yozuvi]]ni mustaqil ravishda oʻrgangan, ammo yetim boʻlgani va hokimiyatdagi shaxslar bilan qarindoshlik aloqasi yoʻqligi sababli ijtimoiy mavqe pogʻonalaridan koʻtarila olmagan. Keyinchalik ish izlab [[Joʻji]]ning oʻrdasiga yoʻl olgan va buning uchun oʻz amakivachchasi Besh Qulachni ot evaziga garovga qoʻygan{{Sfn|Juvayni|1958|p=489}}.
== Faoliyati ==
Faoliyatini [[Joʻji]]ning qoʻmondonlaridan biriga choʻponlik qilishdan boshlagan. Keyinchalik kutilmaganda Joʻjining ''bitikchisi'' (kotibi) darajasiga koʻtarilgan. Rivoyat qilinishicha, shahzoda [[Chingizxon]]dan farmon olgan paytda hujjatni oʻqiy oladigan hech kim topilmagach, Korguz oldinga chiqib, farmonni oʻqib bergan. Shundan soʻng Joʻjining farzandlariga ustoz etib tayinlangan{{Sfn|Juvayni|1958|p=489}}. 1233-yilda [[Koʻhna Urganch|Urganch]]ga [[dorugʻachi]] etib tayinlangan [[Jin Temur]] huzuriga Joʻji manfaatlarini ifodalash uchun yuborilgan. Yangi tashkil etilgan [[Xuroson viloyati|Xuroson]] hududi keyinchalik butun [[Katt Eron|Eron]]ni qamrab oladigan darajada kengaydi. Oʻsha davrdagi boshqa bitikchilar qatoriga Kül Bolad ([[Oʻqtoy]]ning vakili), Nosal (Botuning vakili), Qizil Buqa ([[Chigʻatoy]]ning vakili) va Yeke ([[Sorgʻagʻtani Beki]]ning vakili) kirgan{{Sfn|Juvayni|1958|p=483}}. Yana bir hamkori vazir Sharafiddin Xorazmiy boʻlib, turkiy bitikchi edi<ref name=":0" />. Keyinchalik Bahouddin Juvayniy ([[Juvayniy|Ata Malik]] va [[Shamsuddin Juvayniy]]ning otasi) bilan birga [[Oʻqtoy]] saroyiga vakil qilib yuborildi. Elchilar Xurosonga qaytgan paytda esa Jin Temur vafot etgan edi.

1235/36-yilda Jin Temurning vorisini tayinlash masalasida moʻgʻul shahzodalari oʻrtasida kurash boshlandi. Lavozim uchun asosiy nomzodlar Jin Temurning oʻgʻli Edgü Temür hamda Körgüz edi<ref name=":1" />. Bu orada vaqtinchalik boshqaruvni Botuning vakili Nosal amalga oshirdi. Nosal oʻsha paytda yuz yoshdan oshgan edi. Körgüz esa turli shahzodalar bilan aloqaga chiqib, ularning qoʻllab-quvvatlashiga erishishga harakat qildi{{Sfn|Juvayni|1958|p=488}}. Oxir-oqibat Körgüz kurashda gʻolib chiqdi. Chunki [[Chinqay]] hamda [[Oʻqtoy]]ning qoʻlloviga sazovor boʻldi<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=Buell |first=Paul D. |date=1994-01-01 |editor-last=Kaplan |editor-first=Edward H. |title=Chinqai - Architect of Mongolian Empire |url=[https://cedar.wwu.edu/cgi/viewcontent.cgi?filename=7&article=1017&context=easpress&type=additional]|journal=East Asian Studies Press |chapter= |volume=Studies on East Asia, Volume 19 |pages=168-186 |doi=10.25710/rv6j-wk45}}</ref>. Tajribali maʼmur boʻlgan Korguz hududda moliyaviy tizimni isloh qildi, aholini roʻyxatga oldi va bu jarayonda fors amaldorlari bilan hamkorlik qildi. Anʼanaviy qarash tarafdorlari guruhiga Kül Bolat va Nosal boshchilik qilayotgan edi. Körgüzni qoʻllab-quvvatlovchilar qatoriga Bahouddin Juvayniy hamda mahalliy hukmdorlar [[Esfarayen|Isfarayin]]lik Nizomiddin, [[obivard]]lik Ixtiyoriddin, [[bistom]]lik Amid ul-Mulk Sharafiddin va boshqalar kirgan.

Keyinchalik Donishmand Hajib Edgü Temürning tashabbusi bilan Körgüz ustidan rasmiy tergov boshladi. Tergov guruhiga moʻgʻul amaldorlari [[Argʻun Aqa]], Shamsiddin Kamargar va Qurbaqa Elchi kiritildi. Körgüz esa oʻz elchilarini xon saroyiga yuborgan edi. Biroq, elchi [[Banokat]]da Edgü Temür tarafdorlari tomonidan qoʻlga olinib, kaltaklandi. Xon keyinchalik Körgüzning elchisini ortga qaytarib, uning kaltaklanganidan gʻazablanganini bildirdi va barcha bitikchilarni saroyga chaqirdi. Yoʻl davomida Kül Bolad [[Buxoro]]da [[hashshoshiylar]] tomonidan oʻldirildi{{Sfn|Juvayni|1958|p=496}}. [[Oʻqtoy]] avval raqib tomonlarni yarashtirishga urinib koʻrdi. Biroq, keyinchalik Edgü Temürni aybdor deb topdi<ref name=":1" />.

Hukm chiqarilgach, Körgüz 1239-yil noyabr–dekabr oylarida [[Tus]]dagi qarorgohiga qaytdi. U yerda shaharni qayta qurish, infratuzilmani yaxshilash va qonun ustuvorligini mustahkamlashga qaratilgan rivojlantirish dasturini boshladi. Shuningdek, oʻz oʻgʻillarini [[Chormaqan]] yaqinda zabt etgan, biroq uning hokimiyatini tan olmagan hududlarga soliq yigʻuvchilar vazifasini bajarish uchun yubordi.

=== Qulashi ===
Sobiq hamkori Sharafiddinni lavozimidan chetlatib, vazirlikni Asil ismli misgarga topshirgach, Körgüz saroydagi anʼanaparast guruhning gʻazabiga uchradi. [[Qoraqurum]]ga yoʻl olayotganida [[Oʻqtoy]]ning vafoti haqida xabar oldi. Yoʻl davomida [[Chigʻatoy]] amirlaridan biri bilan [[qurultoy]] masalasida tortishib qoldi. Natijada [[Chigʻatoy ulusi|chigʻatoyzodalar]] qoʻllab-quvvatlagan yangi muvaqqat podsho [[Töregene xotun]] Körgüzni hibsga olish haqida farmon chiqardi. Körgüz [[Tus]]da oʻzini mudofaa qilgan boʻlsa-da, oxir-oqibat shahar darvozalarini ochib, oʻzini isyonchi emasligini eʼlon qildi. Sobiq dushmani Nosalning oʻgʻli Tubaday tomonidan qoʻlga olinib, Chigʻatoy saroyiga yuborildi. Saroy esa ishni Töregene hukmiga havola qildi. Bu orada Körgüzning sobiq homiylari, jumladan Chinqay, Töregene hokimiyatga kelgach, saroydan chetga chiqib ketgan edilar. Shu bois uni himoya qiladigan hech kim yoʻq edi. Oxir-oqibat Töregene [[Fotima (1246-yilda vafot etgan)|Fotima]]ning tavsiyasi bilan [[Kara-xulagu (Chigʻatoy)|Kara-xulagu]]ga topshirdi. Fotima Sharafiddinning homiysi edi. Kara-xulagu Korguz ogʻziga omma oldida tosh tiqdirib, boʻgʻilib oʻlishiga sabab boʻldi<ref>''The Secret History of the Mongol Queens'', by Jack Weatherford, pg. 96</ref>. Uning oʻrniga sobiq noib [[Argʻun Aqa]] tayinlandi. [[Juvayniy]]ga koʻra, Körgüz umrining oxirida [[islom]] dinini qabul qilgan.
== Manbalar ==
{{Manbalar}}
== Adabiyotlar ==
* {{Cite book |last=Juvayni |first=Ata Malik |title=The History of the World-Conqueror |publisher=[[Harvard University Press]] |year=1958 |translator-last=Boyle |translator-first=John Andrew |author-link=Ata-Malik Juvayni |translator-link=John Andrew Boyle}}
[[Turkum:Moʻgʻullar imperiyasi arboblari]]
[[Turkum:Buddizm dinidan islomga oʻtganlar]]
[[Turkum:Uygʻur xalqi]]
[[Turkum:1242-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Tugʻilgan yili nomaʼlum boʻlgan kishilar]]
[[Turkum:Moʻgʻullar imperiyasidan boʻlgan Sharqiy cherkov nasroniylari]]