Koshgʻariy sahifasining manbasini koʻrish

{{Adib
| Ism                      = Mahmud ibn al-Husayn ibn Muhammad al-Koshgʻariy
| Ism (oz tilida)          = {{lang-ar|محمود بن الحسين بن محمد الكاشغري}}
| Taxallus                 = Koshgʻariy
| Tavallud sanasi          = 1028 yoki 1029
| Tavallud joyi            = [[Issiqkoʻl]] janubi-sharqidagi [[Barsxon]] shahri
| Vafot sanasi             = 1101 yoki 1126
| Vafot joyi               = Koshgʻar yaqinidagi [[Oʻpal]]
| Kasb                     = [[tilshunos]], [[qomuschi]]
| Faoliyat                 = [[Turkshunoslik]]
| Yonalish                 =
| Janr                     =
| Magnum opus              = „[[Devonu lugʻotit turk]]“
| tasvir                   = 2015-09-11-080312 — Upal, Mausoleum des Uigurischen Philologen Muhamad Al Kashgari. JPG
}}
'''Mahmud ibn al-Husayn ibn Muhammad al-Koshgʻariy''' ('''Mahmud al-Koshgʻariy''', '''Mahmud Koshgʻariy''', '''Koshgʻariy''', yaʼni [[Koshgʻar (shahar)|Koshgʻarlik]] Mahmud; ''1028- yoki 1029-yil'' [[Issiqkoʻl]] janubi-sharqidagi [[Barsxon]] shahrida tugʻilgan — ''1101- yoki 1126-yilda'' Koshgʻar yaqinida — [[Oʻpal]]da vafot etgani taxmin qilinadi) — turkiy tilshunos olim, filolog.

[[Turkiy xalqlar]]ning [[arab tili]]dagi ilk [[ensiklopediya]]si — „[[Devonu lugʻotit turk]]“ (1072—1074) muallifi, [[turkshunoslik]] ilmining asoschisi. „Devonu lugʻotit turk“da turkiy xalqlarning tillari, ogʻzaki ijodi, tarixi, yashash joylari va turmushi aks etgan boʻlib, asar [[Turkiy xalqlar|turkiy xalqlar]] tarixi boʻyicha muhim manba hisoblanadi<ref name="EOI">{{ensiklopediya manbasi | ref = | last = | first = | editor = E. Van Donzel |editor2= B. Lewis |editor3= Ch. Pellat  | encyclopedia = [[The Encyclopedia of Islam]] | title = Al-Kâshgharî  | volume = IV | year = 1997 | publisher = [[E. J. Brill]]  | location = [[Leiden]]—[[New York (shahar)|New York]] | language= inglizcha}}</ref>.

== Hayoti va faoliyati ==
Koshgʻariy hayoti haqida yagona manba uning oʻz qalamiga mansub asarlaridir. Bizga maʼlum maʼlumotlarga koʻra, u [[Qoraxoniylar davlati]]da, [[qoraxoniylar]] sulolasiga aloqador zodagon oilada tugʻilgan<ref name="EOI"/> [[Qoraxoniylar davlati|Qoraxoniylar davlatidagi]] ichki nizolar tufayli vatanini tark etib, 15 yil davomida atrofdagi qardosh xalqlar orasida yurishga majbur boʻlgan, pirovardida [[Bagʻdod]]ga yetib borgan. Koshgʻariy Bagʻdodda olimlar oʻrtasida [[Turkiy xalqlar|turkiy xalqlar]] va [[Turkiy tillar|ularning tillariga]] katta qiziqish borligini kuzatgan, shu sabab bu mavzuda ikki asar yozishga qaror qilgan.

== Ijodi ==
=== Devoni lugʻatit turk ===
[[Devonu lugʻotit turk|"Devoni lugʻatit turk"]] ustida ''1072-yilda'' ishlay boshlagan<ref name="EOI"/> (ayrim manbalarda, jumladan, [[Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi]]da shu yili asarni yakunlagan, deb xato koʻrsatilgan<ref name="OʻzME">{{ensiklopediya manbasi | ref = | last = | first =  | editor =  | encyclopedia = [[Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi]] | title = Koshgʻariy | volume = | year = 2006 | publisher = Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti | location = [[Toshkent]] | language= }}</ref>.).
Bu haqda asarning oʻzida quyidagi fikrlar bayon etiladi:
„Bu kitobni yozgan yilimiz toʻrt yuz oltmish oltinchi yilning muharram oyida ilon yili kirgan edi.“<ref>Doniyorov A. X. Markaziy Osiyo xalqlari tarixshunosligi / Darslik. Toshkent: NIF MSH, 2020. 107-bet.</ref>

Asarning oʻzida keltirilgan maʼlumotga koʻra, ''1075—1094-yillarda'' asarning toʻrt nashrini tayyorlagan. Asarning ilk nusxasi yoʻqolgan. ''1266-yilda'' koʻchirilgan qoʻlyozma nusxasi esa saqlanib qolgan. Asarda Koshgʻariy shunday deb yozadi:

{{quote|„Men bu kitobni maxsus [[Alifbe|alifbe]] tartibida hikmatli soʻzlar, [[Sajʼ|sajʼlar]], [[maqol|maqollar]], qoʻshiqlar, [[rajaz]] va [[vasl]] deb atalgan adabiy parchalar bilan bezadim. ... Men isteʼmoldagi soʻzlarnigina berdim, isteʼmoldan chiqqanlarini tashladim. ... Soʻngra men har bir [[Qabila|qabilaga]] mansub soʻzlarning yasalish xususiyatlarini va qanday qoʻllanishini qisqacha izoqlab koʻrsatish uchun alohida yoʻl tutdim. Bu misol tariqasida turklarning tilida qoʻllanilib kelgan sheʼrlaridan, shodlik va motam kunlarida qoʻllanadigan hikmatli soʻzlaridan, maqollaridan keltirdim.“<ref name="OʻzME"/>}}

„Devonu lugʻati-t-turk“ („Turkiy tillar devoni“) asarini muallif [[Xalifa|xalifa]] [[Al-Muqtadiy|Abul Qosim Abdulloh ibn Muhammad al-Muqtadiy bi-Amrillohga]] tuhfa qilgan<ref>{{Kitob manbasi|title=Ренессанс олимлари қомуси|author=Z. Munavvarov va boshqalar|year=2021-yil|language=[[oʻzbek tili|oʻzbekcha]], [[ingliz tili|inglizcha]] va [[arab tili|arabcha]]|pages=10|isbn=978-9943-7557-7-2}}</ref>.
=== Asar tarkibi ===
Ushbu asar muqaddima va lugʻat qismdan iborat boʻlib, [[Markaziy Osiyo]] xalqlari madaniy hayotida alohida oʻrinni egallaydi. Chunki, olim asarga dunyo [[xarita|xaritasini]] ham ilova qiladi va [[Kichik Osiyo yarim oroli|Kichik Osiyodan]] to [[Xitoy]] hududlarigacha choʻzilib ketgan hududlarda yashagan turkiy xalqlar [[tarix|tarixi]], geografiyasi, [[etnogenez|etnogenezi]], urf-odatlari, turmush tarzi va madaniyati toʻgʻrisida gʻoyatda qimmatli maʼlumotlarni beradi. Asarda turkiy qavm-urugʻlar: [[Qipchoqlar|qipchoq]], [[Oʻgʻuzlar|oʻgʻuz]], yamak, boshqirt, basmil, qay, yaboku, tatar, qirgʻiz, [[Chigil|chigil]], [[Yagʻmo|yagʻmo]], tuxsi, igroq, jaru, jamil, [[Uygʻurlar|uygʻur]], tangut, tabgʻochlardan tashqari fors, [[Arablar|arab]], [[Xitoylar|xitoy]] va rus xalqlari haqida ham maʼlumotlar bor. Shunisi muhimki, „Devonu lugʻotit turk“ shaharlarda [[Sugʻd tili|soʻgʻd]]-[[Turkiy til|turk]] ikki tilliligi rasmiy holat boʻlganligi Mahmud Koshgʻariyning asarida ham qayd etilgan<ref>Doniyorov A. X. Markaziy Osiyo xalqlari tarixshunosligi / Darslik. Toshkent: NIF MSH, 2020. 107-108-betlar.</ref>.

=== Asar tarjimalari ===
„Devonu lugʻotit turk“ asarining [[Arab tili|arabcha]] matni 1915—1917-yillarda uch jildda [[Istanbul|Istanbulda]], mukammal [[Oʻzbek tili|oʻzbekcha]] sharhli tarjimasi S. M. Mutallibov tomonidan amalga oshirildi va 1960—1963-yillarda [[Toshkent|Toshkentda]] chop etilgan. 6727 ta lugʻat maqolasida [[Turkiylar|turkiy]] urugʻ, qabilalarning tili, adabiyoti, tarixi, urf-odatlari boʻyicha noyob maʼlumotlar jamlangan. Kitob [[Hijriy yil hisobi|hijriy]] 466-yili yozilgan, bizga hijriy 664-yili kotib Muhammad binni Abu Bakr Damashqiy koʻchirgan [[qoʻlyozma]] yetib kelgan. „Devonu lugʻat at-turk“ asarining [[usmonli turkcha]] 1939—1941-yillarda B.Atali, [[Ingliz tili|inglizcha]] 1982—1985-yillarda R.Dankoff bilan J.Kelli, [[Uygʻur tili|uygʻurchasi]] esa 1981—1984-yillarda bir guruh tarjimonlar tomonidan amalga oshirilib, chop ettirilgan<ref>Madraimov A., Fuzailova G. Manbashunoslik / Darslik. -T.: Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008. 154-bet.</ref>.
=== Javoqirun-nahvi fi lugʻotit turk ===
Koshgʻariyning ikkinchi asari — [[Devonu lugʻotit turk|"Devonu lugʻotit turk"]]dan avvalroq yaratilgan, „Javoqirun-nahvi fi lugʻotit turk“ („Turk tillari sintaksisi qoidalari“) asari saqlanib qolmagan. Asar haqida bizga faqat Koshgʻariyning oʻzi yozgan manbalardan maʼlum<ref>Doniyorov A. X. Markaziy Osiyo xalqlari tarixshunosligi / Darslik. Toshkent: NIF MSH, 2020. 107-bet.</ref>.

== Vafoti ==
Koshgʻariy ''1105-yoki 1126-yilda'' [[Qoraxoniylar davlati|vatanida]] vafot etgan, [[Oʻpal]] deb nomlangan hududning Aziq qishlogʻida dafn etilgan<ref name="OʻzME"/>.

== Yana qarang ==
* [[Koshgʻariy yodgorlik majmui]]

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}

== Havolalar ==
{{Vikiiqtibos}}
[[Turkum:1028-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1029-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1101-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:1126-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Samarqand madrasalarida tahsil olganlar]]
[[Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar]]
[[Turkum:Markaziy Osiyo tarixi]]
[[Turkum:Geograflar]]
[[Turkum:XI asr geograflari]]
[[Turkum:Oʻrta asrlar Islom dunyosi geograflari]]