Козан (туркча номи), илгари Сис ( арманча: Սիս ), Туркиянинг Адана вилоятидаги шаҳар, Аданадан 68 километр (42 миля) шимоли-шарқда, Чукурова текислигининг шимолий қисмида жойлашган. Козан шаҳри Илче (туман) пойтахти бо'либ ҳисобланади. Жейҳаннинг ирмог'и бўлган Килген дарёси Козандан оқиб о'тади ва жанубдаги текисликдан О'рта ер денгизигача етиб борган. Торос тог'лари шаҳар орқасидан ко'риниб туради.

Козан
Мамлакат Туркия
{{{туман_тури}}} Козан

Сис Киликия Арманистон Қироллигининг пойтахти бўлган, ҳозирги Сис (қадимги шаҳар), ҳозирги Козан Калеси деб аталади, замонавий шаҳарнинг марказидаги қоя тошлар устига қурилган иншоотларни ко'ришимиз мумкин[1].

Шаҳар аҳолиси сўнгги йилларда тез сурат ўсди, яъни 1960-йилда15 159 киши, 1990-йилда 54 451 киши, 2007-йилда 72 463 киши ва 2009-йилда эса 74 521 киши (рўйхатга олинди).

Номлари

Ма'лум бўлган энг қадимги номи — Сис ёки Сискиа номини олган. Рим империяси даврида у Флавиас ёки Флавиополис деб номланган[2]. Қадимги номининг юнонча ко'риниши, Сисион Сисион, Византиянинг кейинги даврида қайта ишлатила бошланди[3]. Арман тилида Сис Սիս ёки Сиссу деб аталади.

"Козан" номи ( усмонли туркча қwзạн қōзāн) Газиантеп яқинидаги Қозон қишлог'ида пайдо бўлган қабила авлодлари бўлган деребейлар сулоласидан ( 1689-1865 ) келиб чиққан[4] дега тахмин мавжуд.

Тарихи

Милоддан аввалги 3000-йиллардан бошлаб, Ўрта ер денгизи соҳиллари ён баг'ридаги бу текисликларнинг барчасида деҳқончилик ва уй ҳайвонларни ҳонакилаштиришга асосланган Хет аҳоли пунктлари мавжуд эди.

Рим империяси даврида бу Римнинг Киликия Секунда вилоятидаги Флавиас ёки Флавиополис номи билан аталган.

О'рта ёшдагилар

704-йилда Сис араблар томонидан қамал қилинган бо'либ аммо Византия империяси томонидан озод этилган. Аббосий халифаси ал-Мутаваккил уни олиб, мустаҳкамлади, лекин тез орада Византия қўлига о'тди. У 1186-йилда Киликия Арманистон қироллиги қироли, Рупенидлар сулоласидан бири, шаҳарни Кичик Арманистон қироллигининг пойтахтига айлантирган Лев ИИ томонидан қайта тикланган бо'либ (1186-йилдан 1375-йилгача) Салиб юриши пайтида католикат 1294-йилда Сисга қайтиб келди ва у ерда 150 йил ҳукмронлик қилган[5].

1266-йилда Киликия Арманистон қироллигининг пойтахти Сис Байбарс бошчилигидаги Миср Мамлуклари томонидан босиб олинган ва анчайин зарар ко'рган. ал-Саид Барака 1277-йилда Қалавунни шаҳрига ҳужум қилиш учун юборилган, аммо 1375-йилда Сис Мисрнинг Мамлуклар султони байрог'и остида Рамазонийлар томонидан олиб кетилган ва вайрон қилинган. Шаҳар 1516-йилда Усмонлилар қо'лига о'тганида ҳам о'з фаровонлигини тиклай олмаган. Сис 1700—1866-йиллар оралиғида курдлар[6] уруғи бўлган Козаноğуллари ҳукмронлиги даврида Қозонга айлантирилган.

Черков тарихи

Тарихдан малумки Сис черкови ҳам арман Апостол черкови ҳам Рим-католик Титуллари сифатида муҳим о'рин тутган. Бу биринчи бо'либ Теодорет'ин ҳаётида Санкт Симеон Стйлитес'да қайд этилган.

Арманистон Киликия Қироллигидан олдин ҳам, Сис эпископлик бўлган патриархларининг бир нечта номларини топиш мумкин:

  • Александр, кейинчалик Қуддус эпископи ва учинчи асрда машҳур Муқаддас қабр кутубхонасининг асосчиси
  • Ниcетас, 325 йилда Никеа Биринчи Кенгашида қатнашган
  • 451 йилда яшаган Жон;
  • ВИ асрда Эндрю
  • Жорж (681)
  • Эустратус, Антиохия Патриархи тахминан 868 йил

1441-йилда Сис о'зининг тахтидан қулаганидан со'нг, арман руҳонийлари уни лавозимидан озод этишни таклиф қилдилар ва о'ша даврдаги католикос Григорий ИХ Эчмиадзинга рақибини, я'ни Киракос И Вирапецини (Арманистоннинг Киракос) тахтга о'тказдилар[5].

Усмонлилар даври

Усмонлилар даврида Козан Адана Санжагида ва Козан Казасининг қароргоҳи ҳисобида эди[7].

Сиснинг панорамали ко'риниши (тахминан 1855-йил)
Шаҳар ва қал'анинг панорамали ко'риниши (тахминан 1870-йил)

Йигирманчи асрнинг бошларида унинг 8000 нафар аҳолисининг 5600 га яқини арманлардан ташкил топган эди[8]. Уларнинг барчаси арман геноциди пайтида депортация қилинган. Козан 1919-йил 8-мартдан 1920-йил 2-июнгача Туркиянинг мустақиллик уруши даврида Франсия томонидан босиб олинган. Туркия Республика деб э'лон қилингандан со'нг, Козан 1923—1926-йилларда Козан, Кадирли, Феке ва Саимбейли туманларини о'зида жамлаган вилоятлардан бири эди.

Бугунги кундаги Козаннинг ко'риниши

Бугунги кунда Козан токзорлар, бог'лар ва сарв, чинор анжир, апелсин ва лимон дарахтлари билан о'ралган мафтункор шаҳарларнинг бири ҳисобланади. Ёзда кучли иссиқлик (40 °C) сабабли аҳолини о'рмонли баланд тог'лар ён баг'ирларига яшашга мажбур бо'лади.

Таниқли инсонлари

  • Нерсес Балиэнц (ф. ХИВ аср бошлари) - арман диний арбоби, сиёсатчи, тарихчи
  • Григор Хул (ХИИ аср) - арман мусиқачиси
  • Манасе Севак (1897–1967) - арман биокимёгари ва жамоат арбоби, Ню-Ёрк Фанлар академияси ва Совет Арманистони Фанлар академиясининг аъзоси.
  • Григор Кюлян (1912–1974) - арман ёзувчиси
  • Имрен Айкут (1940-йилда туғилган) туркиялик аёл иқтисодчи, касаба уюшмаси аъзоси, сиёсатчи ва собиқ ҳукумат вазири

Галереяси

Манбалар

  1. ↑ „Cастлес.нл - Сис Cастле“. www.cастлес.нл. Қаралди: 2018-йил 21-апрел.
  2. ↑ 1911 Энcйcлопæдиа Британниcа, с.в.
  3. ↑ Wиллиам Митчелл Рамсай, Тҳе Ҳисториcал Геограпҳй оф Асиа Минор, п. 385
  4. ↑ А.Г. Гоулд, "Ḳōзāн" Энcйcлопаэдиа оф Ислам (2нд эд.) с.в.; принт эдитион ИСБН 9789004161214, 1960-2007
  5. ↑ 5,0 5,1  Чишолм, Ҳугҳ, эд. (1911) "Сис" Энcйcлопæдиа Британниcа (11чи нашри) Cамбридге Университй Пресс 
  6. ↑ Wолфрам Эберҳард, Номадс анд Фармерс ин Соутҳеастерн Туркей, Проблемс оф Сеттлемент.
  7. ↑ Ҳоушамадян. „Мапс - Вилает оф Адана - Санджак оф Сис :: Ҳоушамадян - а прожеcт то реcонструcт Оттоман Армениан тоwн анд виллаге лифе“. www.ҳоушамадян.орг. Қаралди: 2018-йил 21-апрел.
  8. ↑ Кéворкиан, Раймонд Ҳ. анд Паул Б. Пабоуджиан, Лес Армéниэнс данс л’Эмпире Оттоман à ла веилле ду гéноcиде.