Kriptid
Криптид ( юнонча: κρύπτω - яширин) - замонавий мифологик персонаж, мавжудлиги криптозоология ва криптоботаника каби псевдофанлар тарафдорлари томонидан мумкин деб ҳисобланган, аммо илмий ҳамжамият томонидан тан олинмаган ҳайвон ёки о'симлик.
Криптидни ё'қ бо'либ кетган деб ҳисобланган ёки афсоналарда тасвирланган жонзот деб ҳисоблаш мумкин, аммо унинг мавжудлиги ҳақида гувоҳларнинг ма'лумотлари мавжуд. Одатда криптидлар ҳайвонлар деб тушунилади, чунки исботланмаган о'симликлар мавжудлигини тасдиқлаш ёки рад этиш осонроқ.
Криптидлар классификацияси
Криптозоология ва уфология бо'йича китоблар муаллифи Жорж М. Эберхарт уларни аниқлаш учун о'нта хусусият ва олти истисно [1] ёрдамида криптидларни таснифлаш усулини тасвирлаб берди.
Криптидлар қуйидагилар бо'лиши мумкин:
- Улар учун о'зига хос бо'лмаган ёки ҳали ҳам та'рифланмаган яшаш жойига эга таниқли ҳайвонлар (Англиядан Суррей пумаси).
- Ҳали тавсифланмаган турлар ва кичик турлар, г'айриоддий хусусиятларга эга ма'лум ҳайвонлар (Амазониянинг улкан анакондалари ёки Шарқий Африканинг дог'ли шерлари).
- Расмий равишда яқинда йўқ бўлиб кетган деб ҳисобланган турларнинг омон қолган аъзолари (масалан, 1960-йилларда йўқолган деб ҳисобланган оқ тумшуқли қизилиштон ёки 1770-йилларда йўқолиб кетган денгиз сигирлари ).
- Ҳозирги замонда қолдиқларидан ма'лум бўлган турларнинг вакиллари (масалан, марказий Африкадан Мокеле-мбембе, у ба'зан тирик динозавр сифатида тасвирланган).
- Қазилма қолдиқларидан ма'лум бўлган турларнинг вакиллари, одатда тахмин қилинганидан анча кечроқ тарихий даврларда пайдо бўлган (масалан, мамонтлар, тахминан милоддан аввалги 12000 йилларда ё'қ бо'либ кетган, ба'зан кейинги даврларда ҳам учраган).
- Қазилма қолдиқларидан ма'лум бо'лмаган, аммо ма'лум турлар билан бог'лиқ ҳайвонлар (масалан, Анд бо'риси ёки Уилям Биб томонидан 1930 йилда хабар қилинган Биб скати).
- Қазилма қолдиқларидан нома'лум ва ма'лум турларга тегишли бо'лмаган ҳайвонлар (масалан, бигфут ёки Шимолий Америка денгиз илонлари).
- Зоологик асосга эга афсонавий ҳайвонлар (масалан, қисман Марказий Осиё динозаврлари қолдиқларидан илҳомланган грифонлар )
- Ҳайвонларга хос белгиларга эга бўлган паранормол ёки г'айритабиий мавжудотлар (куя-одам, баргестлар ёки фолклордаги ба'зи парилар).
- Машҳур мистификациялар (масалан, шохли қуён билан бог'лиқ машҳур ёлг'он. Бу ёлг'он муаллифи Шопе папилломавируси билан касалланган қуёнлардан илҳомланган бо'лиши мумкин, бу уларда шохга о'хшаш о'смаларни келтириб чиқаради.)
Криптидлар қуйидагилар бо'лиши мумкин эмас:
- Одамлар учун аҳамияциз мавжудотлар. Криптидлар г'алати, ҳавфли ёки одамлар учун қандайдир аҳамиятга эга мавжудотлардир.
- Тор доирадаги одамларга ма'лум жонзот. Кимдир сирли, унинг фикрича, ҳайвонни кузатади ва кимдир олинган ма'лумотларни танқидий баҳолаши керак. Криптозоология гувоҳлар ва нуфузли тадқиқотчилар о'ртасидаги о'зига хос ко'прикдир. Борлиқ воқелиги тўғрисида шунчаки тахмин қилиш уни сирли қилиб қўймайди.
- Инсон фаолиятининг натижалари. Масалан, биотоплардаги аллигаторлар, оддий бо'г'ма илонлар ёки кангурулар улар учун атипик бо'лса, бу шубҳасиз инсон фаолияти натижасидир. Аммо кимдир фақат канализацияда яшовчи аллигаторнинг янги турини топса (машҳур Америка шаҳар афсонаси), у криптид бо'лади.
- Г'айриоддий одамлар ( вампирлар ва зомбилар каби).
- Фаришталар ёки жинлар. Паранормал ёки г'айритабиий криптидлар фақат ҳайвонлар шаклида бо'лса (масалан, бо'риитус, ҳақиқий ит ёки бо'ри ёки нома'лум ит вакили бо'лиши мумкин) рухсат этилади.
- О'зга сайёраликлар . Улар билан криптозоология эмас, уфология шуг'улланади, агар биз ердан ташқаридаги ақлсиз ҳаёт ҳақида гапирмасак.
Зоолог ва криптозоологияни яратувчилардан бири Бернар Эйвелманс Сибир, Узоқ Шарқ ва бошқа минтақалар халқларининг мифологик мамонт ҳақидаги ҳикояларига асосланиб, ҳақиқий мамонт ҳозирги кунгача сақланиб қолган деб тахмин қилади [2] .
Криптидларнинг номлари
Криптозоология фани шуг'улланадиган нома'лум мавжудотлар маҳаллий (энг кенг тарқалган) ва лотинча номларга эга. Мисол учун, Несси махлуқи тадқиқотда Несситерас рҳомбоптерйх сифатида тасвирланган. Битта мавжудодт турли жойдабигфут ва сасквач каби турли номлар билан ма'лум бо'лиши ҳам мумкин (булар қор одам учун маҳаллий номлар ҳисобланади).
Манбалар
- Эберхарт, Жорж М. (2002). Сирли мавжудотлар: Криптозоология бо'йича қо'лланма. жилд 2. Санта Барбара, Калифорния: АБC-CЛИО. ИСБН 1-57607-283-5
- Эберхарт, Жорж М. "Сирли мавжудотлар: Криптозоологик энциклопедия яратиш." 2005 йил. Илмий тадқиқот журнали. жилд. 19, Но.1
Эслатмалар
- ↑ Эберҳарт, Георге М. «Мйстериоус Cреатурес: Cреатинг А Cрйптозоологиcал Энcйcлопедиа.» 2005. Жоурнал оф Сcиэнтифиc Эхплоратион. Вол. 19, Но. 1, ст. 103—113.
- ↑ Они… существуют? [сокращённый текст главы из книги Бернара Эйвельманса ] // Вокруг света. № 12 (2627). Декабрь 1992. Рубрика «Теории невероятности?».