Aroid oʻsimliklar
Ароид[1] ўсимликлар, Кучаладошлар (лот.Араcеаэ) — бир паллали ўсимликлар катта туркуми оиласига мансуб бўлиб, 117 тип, 3000 га яқин турни ўз ичига олади[2].
| Ароид о'симликлар | |
|---|---|
|
Арум cонcиннатум гули | |
| Илмий таснифлаш | |
| Олам: | о'симликлар оиласи |
| Тип: | гул |
| Синф: | бир паллали о'симликлар |
| Туркум: | кучаладошлар |
| Оила: | ароидли о'симлик |
| Синонимлари | |
| |
Ароид о'симликларнинг тарқалиш ҳудуди | |
Тарқалиши
Ароид ўсимликлар ҳар икки ярим шарнинг тропик ва субтропик ҳудудларида кенг тарқалган. Кўп ароид ўсимликлар мўтадил ҳудудларда, баъзилари эса субарктик ҳудудларда ҳам учрайди, аммо уларнинг тропик ҳудудлардан ташқаридаги турлари хилма-хиллиги кичик (турларнинг 10 % дан кам) қисмни эгаллайди.
Таснифи
Бу оила туркуми — ер, ботқоқ ва сув ўсимликлари бўлиб, илдизи тугунакли ёки ўқ илдизли ёки попук илдизли бўлиши мумкин. Тропик ҳудудларда ўсимлик жуда катта ўлчамда ўсади. Уларнинг кўпчилиги лиана(чирмовиқ) ва эпифит ўсимликлардир.
Пояси
Ароидлар шохлаши асосан симподиал, камдан-кам ҳолларда моноподиалдир. Ер усти шохланиши мавжуд эмас, бунинг натижасида илдизи орқали кўпаймайди. Кўпгина чирмашиб ўсадиганларнинг пояси шунчалик узун бўладики, ҳатто вертикал ҳолатини сақлай олмайди. Бу ўсимликлар асосан дарахтларга чирмашиб, ўзининг ҳаво-илдизлари ёрдамида дарахт танасига ёпишиб ўсади. Бу илдизлар геотропизмни намоён қилмайди, салбий гелиотропик хусусияти билан жуда таъсирчан. Улар дарахтга буралишдан четлашади, илдизнинг ёпишқоқ томони горизонтал равишда ўсиб, баъзан сезиларли узунликка этиб боради ва махсус туклар ёрдамида дарахт қобиғига ёпишади.

Ҳаво-илдизлари ёрдамида ўсимлик ҳаводан озуқа олади. Илдизнинг устки қисми асосан веламен қобиғи билан ўралган. Бу қобиқда ҳаводан намликни со'риш учун майда капилляр ҳужайралардан ташкил топган бо'либ, асосан ҳаводан озуқани шу капиллярлар ёрдамида со'риб олади ва веламеннинг ички о'загида илдиз жойлашган бо'либ, озуқа шу орқали етиб боради.
Барги
Ароид барглари мунтазам бо'либ, кўп ҳолларда поя ва илдиз о'ртасида жойлашган, баргбандли ёки баргбандсиз, турли о'лчам ва тузилишга эга. Барг шакллари турли туман (юмалоқ, тухумсимон, наштарсимон, тўғри чизиқли, нинасимон, юраксимон, доирасимон ва бошқалар) бо'либ, асосан то'рсимон найчалар ва кенг барг пластинкалар устунлик қилади. Япроқ пластинкасининг шакли ва о'лчами кўпинча о'симлик ҳаётида ҳайратланарли даражада о'згаради. Масалан, Монстера тенуис барги о'симлик о'сгани сари эски баргларга нисбатан янги барглар катта ва қисмларга ажралган ҳолда бо'лади.
Айрим ҳолларда барг банди о'зига сув йиг'ади ва о'зининг эпифит холатини намоён қилади. Масалан, Пҳилодендрон мартианум барг бандида ҳаводан намликни со'риб олади, барг банди хо'дди ко'зачага о'хшайди. кейинчалик о'симлик шундан озиқланади.
Баргидаги чиқиш то'қималарида жуда кўп ва турли кимёвий элементлар сақлайди. Бу элементлар захарли бо'либ, асосан о'симликни ҳайвонлардан ҳимоя қилади.
Гули
Барча ароид о'симликларнинг гуллаши бир хил типда бо'лади, одатда жуда қаттиқ бо'лган "қулоқча"лар, бир қатор спирал шаклдаги, ҳар доим ҳам аниқ ажратилиши мумкин бо'лмаган кичик ва ноаниқ гуллари мавжуд.
Гуллари икки жинсли ёки бир жинсли. Икки жинсли гулда 4-6 бошли ярим очиқ гулбанд, бир жинслида оддий очиқ гулбандсиз.
Чангчи бандиси 4-6 та, эркин ёки спесифик ҳолда о'садиган синандрия ко'ринишида. Чангчиси тухумсимон ёки чо'зинчоқ овал, очиқ, узнасига ёки энига ёрилган ҳолатда.
О'симликнинг меваси - бир ёки кўп уруг'ли, ёрқин рангли мева.
Гуллаши

Ароидлар гуллаши хилма-хиллиги билан ажралиб туради ва айрим ҳолларда гулбанди битта гулкосачага о'хшаган қоплама япроқ ҳосил қилгани учун битта гул сифатида айтилади. Бу қопалма япроқ турли ёрқин ранглар билан мужассамланган. Гулнинг юқори қисмида махсус суюқлик ажралади, бу гулни ҳашоротлар ёрдамида чангланишига олиб келади.
Чангланиши
Барча о'симликларга о'хшаб асосан ҳашоротлар: чивинлар, асаларилар, қо'нг'излар ёрдамида чангланади. Айрим манбаларда шиллиқуртлар ёрдамида ҳам чангланади[3].
Гулдан ажраладиган суюқлик нектарга о'хшаб ширин та'мли ёки ҳидли бо'лмасдан балки, қо'ланса ҳидни эслатадиган ҳолда бо'лади. Масалан, дунёдаги энг катта гул - Аморфофаллус Гигант (Аморпҳопҳаллус титанум) о'лик мурда ҳидини беради.
Синфланиши
Ҳозирги кунда ароидлар синфи 8 та осцинфни о'з ичига олади:
Турлар хилма-хиллиги
Аоридларнинг турлари ҳозирда 100дан ортиқ. Австрия ботаниги Генрих Вилгелм Шотт томонидан бу о'симликнинг турлари кенг о'рганилган.
Манбалар
- ↑ Цвелёв Н. Н. О русских названиях семейств покритосеменних растений // Новости систематики висших растений : сборник. — М.—СПб.: Товарищэство научних изданий КМК, 2011. — Т. 42. — С. 24—29. — ИСБН 978-5-87317-759-2. — ИССН 0568-5443.
- ↑ Чристенҳусз, М. Ж. М. & Бйнг, Ж. W. (2016). "Тҳе нумбер оф кноwн планц спеcиэс ин тҳе wорлд анд иц аннуал инcреасе". Пҳйтотаха. Магнолиа Пресс. 261 (3): 201–217. дои:10.11646/пҳйтотаха.261.3.1.
- ↑ Жизнь растений. Том 5. Часть 1. Цветковые растения / Под. ред. Тахтаджяна А. Л.. — М.: Просвещение, 1980. — 430 с.
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- Ароидеи // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907
- Грудзинская И. А. Семейство аронниковые (Араcеаэ) // Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 6. Цветковые растения / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1982. — С. 466—493.
- Чуб В. Загадки ароидных // Цветоводство. — 2008. — № 3. — С. 58—61.
- Нелсон, Л. эт ал. (2007) Ҳандбоок оф Поисоноус анд Инжуриоус Планц. Неw Ёрк Ботаниcал Гарден.
- Маер-Чиссиcк, Ури; Лев, Эфраим (2016). "Wилд Эдибле Планц ин Исраэл Традитион Версус Cултиватион". Ин Янив, Зоҳара; Дудаи, Нати (эдс.). Медиcинал анд Ароматиc Планц оф тҳе Миддле-Эаст. Неw Ёрк: Дордречт: Спрингер. пп. 18–20. ИСБН 9789402406603. ОCЛC 1062304427.
- Ḳриспил, Ниссим (1985). А Баг оф Планц (Тҳе Усефул Планц оф Исраэл) (ин Ҳебреw). Вол. 3 (Ṭ.-М.). Жерусалем: Cана Публишинг Ҳоусе Лтд. ИСБН 965-264-011-5. ОCЛC 959573975
