Vyetnam yozuvi
Ветнам ёзуви (ветнамча: чữ қуốc нгữ, «миллий тил ёзуви») — ветнам тилининг замонавий ёзув графикаси. Куонг ёзувиниг асоси лотин алифбосидир.
Тарихи

ХИИИ асрда Ветнам тили Хитой иэроглифида ёзилган. Со'злар ном ёзуви деб номланган хитойча белгиларда ёзилган, ҳар бир иэроглиф бир со'зни билдиради. Ёзув классик хитой тилига асосланган эди (Ветнамда бу тьы-нё деб аташган, лекин улар Ветнамда ихтиро қилинган «тьы тхуан ном» иэроглифларини қо'шдилар. .
1527-йилда Ветнамда воизлик қилаётган португал миссионерлари ветнам тилидаги сўзларни лотин тилида транскрипсия қила бошладилар. Бу 1624 йилдан 1644 йилгача мамлакатда ишлаган франсуз миссионери Александр де Руднинг ишига асосланган замонавий Ветнам алифбосини яратишга олиб келди. У, 1651 йилда Римда нашр этилган Гаспард д'Амарал ва Дуарте да Костанинг ишига таянган ҳолда Аннамитиcум Луситанум эт Латинум луг'ати, Ветнам-Португал-Лотин луг'ати, бу ерда унинг транскрипсияси ишлатилган[1] .
Ном ва не тилларидан фойдаланиш ХХ аср бошларигача давом этди, франсуз мустамлака ҳукумати тилни Рода лотин тилига таржима қилди. Миллатчилар лотин алифбосини ишг'олга қарши кураш ё'ли деб ҳисобладилар ва уни қуокнгда мактаблар очиш ва даврий нашрларни чоп этиш орқали фаол ёйишди. ХХ асрнинг охирига келиб, Ветнам тили ҳамма жойда cуокнгй ёрдамида ёзилган ва иэроглифларга эга бо'лган одамлар доираси фақат олимлар билан чекланган.
Памела Пирснинг фикрича, франсузлар лотин алифбосини жорий этиш орқали ветнамларни қадимги адабиётларидан узиб, ўқишни имконсиз қилган[2] .
Тузилиши
Ветнам тилидаги ҳар бир бо'г'ин алоҳида ёзилади. Илгари ко'п бо'г'инли со'зларнинг бо'г'инлари дефис билан ёзилар эди, лекин Ветнам уруши тугаши ва мамлакат бирлашганидан кейин бу тизим ёқолиб кетган. Бо'г'ин уч қисмдан иборат:
- мажбурий бошланг'ич (бош ҳарфларнинг ёзма белгиси бо'лмаса, бо'г'ин глоттал то'хташ билан бошланади)[3],
- оҳанг белгиси билан мажбурий медиал,
- ихтиёрий финал.
| Буква | Название | МФА | Практическая транскрипция |
|---|---|---|---|
| А а | а | Андоза:МФА2, в некоторых диалектах: Андоза:МФА2 | а |
| Ă ă | á | Андоза:МФА2 | а |
| Â â | ớ | Андоза:МФА2 | а, (э) |
| Б б | бê, бờ | Андоза:МФА2, Андоза:МФА2 | б |
| C c | хê, cờ | Андоза:МФА2 | к |
| Д д | дê, дờ | северное произношение: Андоза:МФА2, южное произношение: Андоза:МФА2 |
з, й |
| Đ đ | đê, đờ | Андоза:МФА2, Андоза:МФА2 | д |
| Э э | э | Андоза:МФА2 | е, э |
| Ê ê | ê | Андоза:МФА2 | е, э |
| Г г | гиê, гờ | Андоза:МФА2 Андоза:МФА2 (перед и) |
г, з |
| Ҳ ҳ | ҳáт, ҳờ | Андоза:МФА2 | х |
| И и | и нгắн | Андоза:МФА2 | и, -й, -ь- |
| К к | cа | Андоза:МФА2 | к |
| Л л | э-лờ | Андоза:МФА2 | л |
| М м | эм-мờ | Андоза:МФА2 | м |
| Н н | эн-нờ | Андоза:МФА2 | н |
| О о | о | Андоза:МФА2 | о |
| Ô ô | ô | Андоза:МФА2 | о |
| Ơ ơ | ơ | Андоза:МФА2 | о |
| П п | пê | Андоза:МФА2 | п |
| Қ қ | cу, қуй | северное произношение: Андоза:МФА2, южное произношение: Андоза:МФА2 |
к(у) |
| Р р | э-рờ | северное произношение: Андоза:МФА2, южное произношение: Андоза:МФА2, [[:эн:Воиcед алвеолар аппрохимант|Андоза:ИПА3]] |
р (ж, з) |
| С с | éт-сì, сờ, сờ мạнҳ | Андоза:МФА2, южное и центральное произношение: Андоза:МФА2 |
ш, (с) |
| Т т | тê, тờ | Андоза:МФА2 | т |
| У у | у | Андоза:МФА2 | у |
| Ư ư | ư | Андоза:МФА2 | ы |
| В в | вê, вờ | Андоза:МФА2, южное произношение: Андоза:МФА2 |
в |
| Х х | íч-хì, сờ нҳẹ | Андоза:МФА2 | с |
| Й й | и дàи, и-cờ-рéт | Андоза:МФА2, Андоза:МФА2 | и, й |
Ундош товушлар
Ко'пчилик ундош товушлар ИПА га мувофиқ талаффуз қилинади, қуйидаги истиснолардан ташқари.
- Д ҳам, ги ҳам [ (шимолий шеваларда) ёки [ , й (марказий ва жанубий шеваларда) тарзида талаффуз қилинади. О'рта Ветнам тилида [ товуши д ҳарфи билан ёзилган, чунки португалча д ҳарфи шундай талаффузга эга; ги эса италянча [дʒ] га тахминан мос келадиган [ товушини англатарди, у ги ( Гиованн : Гиованни ) деб ёзилади.
- đ охирида глоттал то'хташ билан талаффуз қилинади.
- с мамлакатнинг шимолида "с" каби, жанубида эса "ш" каби талаффуз қилинади. Бу товушнинг с имлоси португал тилидаги ўхшаш жарангли ундошга ўхшашлиги учун танланган.
- нг велар бурун ундоши ( ИПА : [ ). У инглиз тилида (“ сингинг ”) мавжуд. Ҳеч қачон "н" ёки "нг" каби талаффуз қилинмайди.
Диграф гҳ ва триграф нгҳ диграф ги билан чалкашмаслик учун и дан олдин ишлатиладиган г ва нг нинг ко'ринишидир.
Ветнам ёзувида ф ҳарфи ишлатилмайди. / ф / фонемаси пҳ диграфи билан ифодаланади.
/ ʨ / фонемаси тр диграфи орқали узатилади.
Унлилар
Талаффуз
Й ва и ҳарфлари эквивалентдир фақат дифтонглардан ташқари ҳамма жойда бир хил товушни ифодалайди ( тай, ҳанд, о'қийди /тɐи/ ва таи, эар, о'қийди /таːи/ ). ХХ асрнинг бошидан бери имлони стандартлаштиришга уринишлар бо'либ, улар муваффақиятли бо'лмади. Бунинг сабаби ветнамликларнинг Нгуен фамилиясини Нгуиễн деб ёзишни истамаслиги ва машҳур аёл исми Тҳúйни Тҳúи (хушбо'й) деб ёзишни истамаслиги бо'лиши мумкин. ХХИ аср бошларида й ҳарфисиз имло фақат илмий нашрларда учрайди.
| Ёзиш | овоз | Ёзиш | овоз |
|---|---|---|---|
| а | /аː/, /æ/ ба'зи шеваларда " у " ва " й " дан олдин /ɐ/ /ə/ иа " да ( /иə/ ) | о | /ɔ/, /ɐw/ " нг " ва " c " дан олдин; /w/ |
| ă | /ɐ/ | о | /о/, /ɜw/ " нг " ва " c " дан олдин " уôнг " ва " уôc "дан ташқари |
| а | /ə/ | ơ | /əː/ |
| э | /ɛ/ | у | /у/, /w/ |
| ê | /э/, /ə/ после иê | ư | /ɨ/ |
| и | /и/ " а " ва " ê " дан олдин | й | /и/ " ê " дан олдин |
монофтонглар
Жадвалда монофтонгларнинг талаффузи ва Ветнам тилидаги тегишли ёзуви ко'рсатилган.
Дифтонглар ва трифтонглар
- /иə/ может записываться как иа (в открытых слогах: /миə/ = мíа), иê (перед согласной буквой: /миəŋ/), я, йê.
- и ўзлашмаларнинг бошида ёки унлидан кейин й га ўзгаради: /хуиə/ = кҳуя, /хуиəн/ = кҳуйêн, /иəн/ = йêн .
- /уə/ и /уо/ записываются как уа в открытых слогах (/муə/ = муа) и как уô перед согласными (/муон/ = муôн).
- /ɨə/ и /ɨɜː/ записываются как ưа в открытых слогах (/мɨə/ = мưа) и как ươ перед согласными (/мɨəːŋ/ = мươнг).
Оҳангларни белгилаш
Ветнам тили тонал тилдир, я'ни ҳар бир со'знинг ма'носи унинг оҳанг баландлигига бог'лиқ. Адабий шимолий шевада олти оҳанг, жанубда эса “ҳои” ва “нга” оҳанглари қўшилиб кетган. Биринчи оҳанг белгиланмайди, қолганлари эса тегишли унлига диакритик қо'шиш орқали ёзма равишда ко'рсатилади.
| Исм | Схема | Имзо | Мисоллар | |
|---|---|---|---|---|
| Нганг (нганг) ёки бằнг (банг) | юқори силлиқ, ˧ | — | А/а, Ă/ă, Â/â, Э/э, Ê/ê, И/и, О/о, Ô/ô, Ơ/ơ, У/у, Ư/ư, Й/й | |
| Ҳуен (ҳюн) | силлиқ тушувчи, ˨˩ | тортишиш кучи | À/à, Ằ/ằ, Ầ/ầ, È/è, Ề/ề, Ì/ì, Ò/ò, Ồ/ồ, Ờ/ờ, Ù/ù, Ừ/ừ, Ỳ/ỳ | |
| Ҳỏи (ҳои) | о'сувчи-пасайтирувчи, ˧˩˧ | тепада канcа | Ả/ả, Ẳ/ẳ, Ẩ/ẩ, Ẻ/ẻ, Ể/ể, Ỉ/ỉ, Ỏ/ỏ, Ổ/ổ, Ở/ở, Ủ/ủ, ửử/ | |
| Нга | пасайиш-ко'тарилиш глоттал то'хташ билан, ˧˥ˀ |
тилда | Ã/ã, Ẵ/ẵ, Ẫ/ẫ, Ẽ/ẽ, Ễ/ễ, Ĩ/ĩ, Õ/õ, Ỗ/ỗ, Ỡ/ỡ, Ũ/ũ, Ữ/ữ, Ỹ/ỹ | |
| Сắc | ортиб бораётган, ˧˥ | о'ткир | Á/á, Ắ/ắ, Ấ/ấ, É/é, Ế/ế, Í/í, Ó/ó, Ố/ố, Ớ/ớ, Ú/ú, Ứ/ứ, Ý/ý | |
| Нặнг | кескин пасаювчи, ˧˨ˀ | пастки нуқта | Ạ/ạ, Ặ/ặ, Ậ/ậ, Ẹ/ẹ, Ệ/ệ, Ị/ị, Ọ/ọ, Ộ/ộ, Ợ/ợ, Ụ/ụ, ựỴ, Ự/Ỵ/ | |
Униcоде cуоc нг ни то'лиқ қо'ллаб-қувватлайди, гарчи у алоҳида Ветнам диапазонини о'з ичига олмаса: cуоc нг белгилар Асосий Лотин, Лотин-1 Қо'шимчаси, Лотин Кенгайтирилган-А, Лотин Кенгайтирилган-Б ва Лотин Кенгайтирилган Қо'шимча диапазонлари бо'йлаб тарқалган. АСCИИ -га о'хшаш Ветнам тилидаги Қуотед Реадабле кодлаш ва ТCВН3, ВНИ ва ВИСCИИ каби бошқа байт кодлашлари Униcоде-дан олдинги даврда кенг қо'лланилган. Ко'пгина замонавий ҳужжатлар УТФ-8 да.
Хитой тилидан олинган со'злар ва қуокнг
Лотин ёзувида хитойча ёзилганда, ко'плаб омофонлар пайдо бо'лади, масалан, ҳí (ёруг'лик) ва ҳàн (қуюқ) ҳам минҳ о'қилади.
Компютерни қо'ллаб-қувватлаш
Униcоде фойдаланувчиларга диакритик белгилар билан олдиндан тайёрланган ҳарфлар ва бирлаштириладиган диакритикларга эга оддий лотин тилини танлаш имконини беради, аммо иккинчиси билан бог'лиқ муаммолар (масалан, Вердана шрифтида) туфайли ко'пчилик ветнамликлар олдиндан қо'шилган диакритик ҳарфлар билан ёзишади.
Бепул дастурлар ва клавиатура драйверлари Ветнамча белгиларни киритиш учун ишлатилади, масалан, Телех, ВИҚР ва унинг вариантлари ва ВНИ .
Қо'шимча қаранг
- Ă, Â, Đ, Ê, Ô, Ơ, Ư
- Тҳй-ном
- Хон сен
- Ветнам тили
Адабиёт
- Грегерсон, Кеннет Ж. (1969). О'рта Ветнам фонологиясини о'рганиш. Буллетин де ла Соcиéтé дес Этудес Индочиноисес, 44, 135-193. (Муаллифнинг магистрлик диссертациясининг нашр этилган версияси, Вашингтон университети). (Қайта нашр этилган 1981, Даллас: ёзги тилшунослик институти).
- Ҳаудриcоурт, Андрé-Георгес. Ветнам алифбосининг келиб чиқиши (фр.) // Дан Виệт-Нам : журнал. - 1949 йил. — жилд. 3 . - 61-68-бетлар .
- Ҳеалй, Дана. (2003). О'зингизни Ветнам тилини о'ргатинг, Ҳоддер Эдуcатион, Лондон.
- Нгуен, Чанг Лиэм. (1970). Ветнамча талаффуз . ПАЛИ тилидаги матнлар: Жануби-Шарқий Осиё. Гонолулу: Гавайи университети матбуоти. ИСБН 0-87022-462-Х
- Нгуйễн, Đìнҳ-Ҳоа. (1955). Қуốc-нгữ: Ветнамдаги замонавий ёзув тизими . Вашингтон, ДC: Муаллиф.
- Нгуйễн, Đìнҳ-Ҳоà. Ветнам фонологияси ва хитой тилидан графемик қарзлар: 3000 белгилар китоби қайта ко'риб чиқилди (инглизча) // Мон-Кхмер тадқиқотлари : журнал. - 1992 йил. — жилд. 20 . - Б. 163-182 .
- Нгуйễн, Đìнҳ-Ҳоа. (1996). Ветнам. П. Т. Даниэлс ва У. Бригҳт (Таҳрирлар. ), Жаҳон ёзув тизимлари, (691-699-бетлар). Ню-Ёрк: Оксфорд университети нашриёти. ИСБН 0-19-507993-0 .
- Нгуйễн, Đìнҳ-Ҳоа. (1997). Ветнамча: Тиếнг Виệт кҳôнг сон пҳấн . Амстердам: Жон Бенжаминс нашриёт компанияси. ИСБН 1-55619-733-0 .
- Пҳам, Андреа Хоа. (2003). Ветнам оҳанги: янги таҳлил. Тилшунослик бо'йича ажойиб диссертациялар. Ню-Ёрк: Роутледге. (Муаллифнинг 2001 йилги ПҳД диссертациясининг нашр этилган версияси, Флорида университети: Ҳоа, Пҳам. Ветнамча оҳанг: Оҳанг баланд эмас ). ИСБН 0-415-96762-7 .
- Томпсон, Лоренс Э. (1991). Ветнам тилининг грамматикасига мурожаат қилинг . Сиэтл: Вашингтон университети матбуоти. Гонолулу: Гавайи университети матбуоти. ИСБН 0-8248-1117-8 . (Асл асар 1965 йилда нашр этилган).
- Нгуен, А. М. (2006). Келинг, Ветнам алифбосини о'рганамиз . Лас-Вегас: Виэт Бабй. ИСБН 0977648206
- Ших, Виржиния Жинг-йи. Қуоc Нгу инқилоби: Ветнамдаги миллатчилик қуроли . 1991 йил.
Эслатмалар
- ↑ Роланд Жаcқуэс. Португуэсе пионеэрс оф Виэтнамесе лингуистиcс приор то 1650. Орчид Пресс, 2002. (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-05-24 санасида архивланган)
- ↑ Памела А. Пеарс. Ремнанц оф Эмпире ин Алгериа и Виэтнам: Wомен, Wордс, и Wар. Лехингтон Боокс, 2006 — 18-бет. ИСБН 0739120220.
- ↑ Крылов Ю. Ю. О нулевых элементах слога // Известия Российского государственного педагогического университета имени А. И. Герцена — СПб., 2009
Ҳаволалар
- Александр де Рҳодес луг'атининг сканерланган версияси
- Ветнам ёзув тизими
- Орфография вариантларини таққослайдиган иншо
- Ветнамча Униcоде тез-тез со'раладиган саволлар
- Квок нгу ва хитойча белгилар о'ртасидаги та'лим самарадорлигини таққослайдиган докторлик диссертацияси
- Чữ виếт (Ветнам тилида)
- Ветнамча ург'унинг то'г'ри жойлашиши о'қувчилар учун тонал ург'уни қаерга қо'йиш ҳақида оддий қоидадир
- Ветнам клавиатураси унинг тартиби АҚШ, Буюк Британия, Канада, Франсия ва Германия клавиатуралари билан таққосланади.