Kurdar sahifasining manbasini koʻrish

{{Infobox Millat
|group   = کورد<br />''Kurdlar''
|image   = 
|population = 30 - 38 million
|caption = <small>
1st row: [[Saladin]] • [[Sharaf hon Bidlisi]] • [[Nizamiy Ganjavi]]<ref>V.Minorsky: "review of G. H. Darab translation of Makhzan al-Asrar" 1945 Minorsky, BSOAS., 1948, xii/2, 441-5):"Whether Nizami was born in Qom or in Ganja is not quite clear. The verse (quoted on p. 14): "I am lost as a pearl in the sea of Ganja, yet I am from the Qohestan of the city of Qom ", does not expressly mean that he was born in Qom. On the other hand, Nizami's mother was of Kurdish origin, and this might point to Ganja where the Kurdish dynasty of Shaddad ruled down to AH. 468; even now Kurds are found to the south of Ganja.</ref> • [[Mustafa Barzani]]
<br />2nd row: [[Massoud Barzani]] • [[Jalal Talabani]] • [[Leyla Zana]] • [[Bahman Ghobadi]]
</small>
|region1 = <div style="font-size:115%">'''[[Osiyo]]'''</div>
|region2 = {{spaces|2}}{{flagcountry|Turkey}}
|pop2 = 13.4-18.6 million <br />18-25 %
|ref2 =<ref name=CIA2/><ref name=KHRP/>
<ref name="Mackey"/>
|region3 = {{spaces|2}}{{flagcountry|Iran}}
|pop3 = 6.5-7.9 million <br />5<ref>Volume 2. Dabbagh – Kuwait University. — Iran, page 1111–1112. // Encyclopedia of Modern Middle East & North Africa. Second Edition. Volume 1 — 4. Editor in Chief: Philip Mattar. Associate Editors: Charles E. Butterworth, Neil Caplan, Michael R. Fischbach, Eric Hooglund, Laurie King–Irani, John Ruedy. Farmington Hills: Gale, 2004, 2936 pages. {{ISBN|9780028657691}} {{oq|en|With an estimated population of 67 million in 2004, Iran is one of the most populous countries in the Middle East.... Iran’s second largest ethnolinguistic minority, the Kurds, make up an estimated 5 percent of the country’s population and reside in the provinces of Kerman and Kurdistan as well as in parts of West Azerbaijan and Ilam. Kurds in Iran are divided along religious lines as Sunni, Shi'ite, or Ahl-e Haqq.}}</ref>-10 %
|ref3 =<ref name=CIA2/><ref name=KHRP/>
|region4 = {{spaces|2}}{{flagcountry|Iraq}}
|pop4 = 6.2-6.5 million <br />15-23 %
|ref4 =<ref name=CIA2/><ref name=KHRP/>
|region5 = {{spaces|2}}{{flagcountry|Syria}}
|pop5 = 1.75-2.2 million <br />6-9 %
|ref5 =<ref name=KHRP/><ref>{{Citation |year= |title=arxiv nusxasi |url=https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 |access-date=2012-09-23 |archivedate=2013-09-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929080734/https://ojcs.siue.edu/ojs/index.php/ssa/article/view/1818/496 }}</ref><ref>John L. Henriques, „Syria: issues and historical background“, Nova Science Publishers, [http://www.google.com/search?hl=en&tbo=1&tbm=bks&q=+Estimates+of+the+number+of+Kurds+in+Syria+vary+widely%2C+but+they+are+believed+to+compose+about+9+percent+of+the+population&aq=f&aqi=&aql=&oq=]</ref>
|ref6 =<ref name="diaspora">{{veb manbasi|title=The Kurdish Diaspora|url=http://www.institutkurde.org/en/kurdorama/|publisher=Institut Kurde De Paris|accessdate=23-oktabr 2011-yil}}</ref>
|region8 = {{spaces|2}}{{flagcountry|Azerbaijan}}
|pop8 = 150,000-180,000
|ref8 =<ref name="coucileu"/><ref name="Vanly">Ismet Chériff Vanly, „The Kurds in the Soviet Union“, in: Philip G. Kreyenbroek & S. Sperl (eds.), The Kurds: A Contemporary Overview (London: Routledge, 1992)). pg 164: Table based on 1990 estimates: Azerbaijan (180,000), Armenia (50,000), Georgia (40,000), Kazakhistan (30,000), Kyrghizistan (20,000), Uzbekistan (10,000), Tajikistan (3,000), Turkmenistan (50,000), Siberia (35,000), Krasnodar (20,000), Other (12,000), Total 450,000</ref>
|region9 = {{spaces|2}}{{flagcountry|Lebanon}}
|pop9 = 80,000
|ref9 =<ref name="coucileu"/>
|region10 = {{spaces|2}}{{flagcountry|Russia}}
|pop10 = 63,818
|ref10 =<ref>{{veb manbasi|title=Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав населения Российской Федерации|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_10.php|work=Demoscope|publisher=Demoscope|accessdate=4-iyul 2012-yil}}</ref>
|region11 = {{spaces|2}}{{flagcountry|Turkmenistan}}
|pop11 = 50,000
|ref11 =<ref name="Vanly"/>
|region12 = {{spaces|2}}{{flagcountry|Armenia}}
|pop12 = 42,139
|ref12 =<ref>{{veb manbasi|title=Information from the 2001 Armenian National Census|url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf|work=Republic of Armenia|accessdate=28-iyul 2012-yil|archivedate=2010-01-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/5nAoWfeZT?url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf}} {{Webarxiv|url=https://www.webcitation.org/5nAoWfeZT?url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |date=2010-01-30 }}</ref>
|region13 = {{spaces|2}}{{flagcountry|Kazakhstan}}
|pop13 = 38.325
|ref13 =<ref>{{veb manbasi|title=Table 4.1.1 Population by individual ethnic groups|url=http://www.eng.stat.kz/publishing/DocLib/2011/%D0%90%D0%9E%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC.pdf|work=Government of Kazakhstan|publisher=stat.kz|accessdate=28-iyul 2012-yil|archivedate=2013-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130228140007/http://www.eng.stat.kz/publishing/DocLib/2011/%D0%90%D0%9E%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC.pdf}} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130228140007/http://www.eng.stat.kz/publishing/DocLib/2011/%D0%90%D0%9E%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC.pdf |date=2013-02-28 }}</ref>
|region14 = {{spaces|2}}{{flagcountry|Georgia}}
|pop14 = 20,843
|ref14 =<ref>{{veb manbasi|title=The Human Rights situation of the Yezidi minority in the Transcaucasus|url=http://www.unhcr.org/refworld/pdfid/485fa2342.pdf|work=United Nations High Commissioner for Refugees|publisher=United Nations High Commissioner for Refugees|page=18}}</ref>
|region16? = <div style="line-height:0.75em">&nbsp;</div>
|region16 = <div style="font-size:115%">'''[[Yevropa]]'''</div>
|region17 = {{spaces|2}}{{flagcountry|Germany}}
|pop17 = 750,000
|ref17 =<ref name="coucileu"/>
|region18 = {{spaces|2}}{{flagcountry|France}}
|pop18 = 135,000
|ref18 =<ref name="coucileu"/>
|region19 = {{spaces|2}}{{flagcountry|Sweden}}
|pop19 = 90,000
|ref19 =<ref name="coucileu"/>
|region20 = {{spaces|2}}{{flagcountry|United Kingdom}}
|pop20 = 90,000
|ref20 =<ref name="coucileu"/>
|region21 = {{spaces|2}}{{flagcountry|Netherlands}}
|pop21 = 75,000
|ref21 =<ref name="coucileu"/>
|region22 = {{spaces|2}}{{flagcountry|Switzerland}}
|pop22 = 65,000
|ref22 =<ref name="coucileu"/>
|region23 = {{spaces|2}}{{flagcountry|Austria}}
|pop23 = 55,000
|ref23 =<ref name="coucileu"/>
|region24 = {{spaces|2}}{{flagcountry|Belgium}}
|pop24 = 12,500
|ref24 =<ref name="coucileu"/>
|languages = [[Kurd tili]]<br /> [[Turk tili]]<br /> [[Fors tili]]<br />
|religions = [[Islom]], oz miqdori [[Zardushtiylik]]
|related = Eronliklar,tojiklar,dariylar,pushtunlar va forsiy davlatlar
}}

<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi -->
'''Kurdlar''' (oʻzlarini kurd, boʻri, kurmanj deb ataydilar) — xalq. Turkiyada (7,5 mln. kishidan oshiq), Eronda (5,6 mln. kishiga yaqin), Iroqda (Kurd muxtor viloyatida 3,7 mln. kishi), Suriyada (745 ming kishidan ortiq) va boshqa mamlakatlarda yashaydilar. Umumiy soni 18 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kurd tilida soʻzlashadilar. Dindorlari — asosan, sunniy musulmonlar, yazidlar va boshqa ham bor.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri -->

'''Kurdlar''' — Yaqin Sharqning qadimgi xalqlarining biri. Taniqli aktyorlardan [[Nejati Shashmaz]], [[:en:İbrahim Tatlıses]], [[:en:Kenan Çoban]].

Asosan bobokolonlarining yerida va [[Turkiya]], [[Eron]], [[Iroq]], [[Suriya]] davlatlarida istiqomat qilishadilar. Shu davlatlar bilan chegaradosh [[Afgʻoniston]], [[Armaniston]], [[Gurjiston]], [[Ozarbayjon]] davlatlarida ham yashashadi.

Umumiy aholi soni — 40-millionga yaqin. Oʻzlarini Kurd deb nomlashadi, biroq qadimda bu xalqning qabilalarini gutei, kutei, kurtii, kardi, karduhi deb atagan. [[Kurd tili]] faqatgina [[Iroq]] davlati tili bilan birga qoʻllanadi. Dini — asosan [[islom]].

Ona tili — kurd tili, hind-evropa tillar guruhining gʻarb eron tarmogʻiga kiradi, fors tiliga yaqin. Kurdlar fors, arab, turk, gurjin, rus tillarini qoʻllanadi (bu yashash joyiga bogʻliq). Kurdlarning milliy taomi — asosan sut va goʻshtni istemol qilishadi. Kurdlar qoʻshni xalqlar singari [[Mart|Navro'z]] bayramini qadimdan nishonlaydi. Kurdlardan musulmon buyuk generali '''Salladin''' chiqdi. Iroqning hozirgi davlatboshi — -Jalol Talabaniy ham kurd.

== Kurdistonning qisqacha tarixi ==
Tarixchilarning fikricha Kurdlar Hind-Yevropa qavmining [[Fors]] tarmogʻiga mansubdirlar. Qadim zamonlarda [[Eron]] va Yefratiya oraligʻida joylashgan togʻli hududlarda Mitanni, Kassitlar qirolliklari navbati bilan xukmronlik qilishgan. Miloddan avvalgi [[61]]2-yilda kurdlarning ajdodlari boʻlmish medelar qudratli Ossuriya podsholigini yengib, butun [[Eron]] va Anatoliya hududida yangi imperiyaga asos soladilar.<ref>[https://geopolitikauz.blogspot.com Kurd muammosiga tarixiy nazar]</ref>

Medelarning hukmronligi atigi bir asrga choʻziladi, lekin ularning dini va sivilizatsiyasi [[Aleksandr Makedonskiy]] kelgunga qadar [[Eron]]da saqlanib qoladi. Xuddi shu davrdan to [[Islom]]ning tugʻilishiga boʻlgan vaqt mobaynida kurdlarning taqdiri [[Eron]]ni navbatma-navbat boshqargan yirik imperiyalar: [[Saljuqiylar]], [[Parfiya]] va [[Sosoniylar]]ga bogʻliq boʻlib qoladi.

X asrning ikkinchi yarmida Kurdiston 4 yirik kurd sulolari tomonidan boʻlib olinadi. Bular — shimolda '''Shaddadidlar''' (951-1174), sharqda '''Hasanvohidlar''' (959-1015) va '''Banu Annaz''' (990-1116), gʻarbda '''Diyorbakir Marvonidlari''' (990-1116). Bu sulolalardan qaysi biridir agarda [[Markaziy Osiyo]]dan koʻchmanchi qabilalar bostirib kelmaganda butun kurdlarni birlashtirib, yagona kurd davlatini tuzishi mumkin edi. [[Eron]]ni bosib olib, [[Bag`dod]]ni siqib qoʻygan [[Saljuqiylar]] kurd sulolalarini birma-bir boʻysundirishadi. Tahminan [[1150]]-yilda '''Sulton Sanjar''' Kurdistonda alohida viloyat tashkil qiladi.

[[Saljuqiylar]]ning qulashidan 12 yil oʻtib mashhur Salohiddin tomonidan asos solingan kurdlar sulolasi- '''Ayyubiylar''' (1169-1250) to XIII asrdagi [[Mo`g`ullar]] bosqiniga qadar musulmon dunyosida yetakchilikni oʻz qoʻliga oladi. Yevropalik salibchilarga qarshi kurashlari bilan nom qozongan Salohiddinning imperiyasi Butun Kurdiston, [[Suriya]], [[Misr]] va [[Yaman]]ni oʻzida birlashtirilgan edi.

XV asrning yarmida kurdlar Turk-Moʻgʻullardan qutiladi. Kurd viloyati avtonomligini saqlab qoladi, lekin u amalda mayda sulolar orasida boʻlinib ketgandi.
 
XVI asrning boshlarida Kurdiston [[Usmonli imperiyasi|Usmoniylar]] va [[Eron]] oʻrtasidagi asosiy raqobat maydoniga aylanadi. Ikki buyuk davlat iskanjasiga tushib qolgan Kurdiston, tabiiyki, siyosiy jihatdan tarqoq holga kelib qoladi, birlashishga imkon qolmaydi. 1514-yilda Usmoniylar [[Eron]]ning ustidan kichik gʻalaba qozonishadi, lekin forslar hali toʻliq magʻlub etilmagandi. Shu sababli [[Turkiya]] [[Eron]] chegarasiga doimo xavfsirab qarardi. Shunday vaqtda nufuzli kurdlardan boʻlgan '''Idrissi Bitlissi''' turk sultoniga kurd zodagonlarining barcha xuquqlari, imtiyozlarini qayta tiklash, oʻz davlatlarini tuzishga izn berish berishni soʻrab, buning evaziga mabodo [[Eron]] [[Usmoniylar]]ga qarshi urush ochgudek boʻlsa, kurdlar [[Turkiya]] chegaralarini muhofaza etishlarini taklif qiladi. '''Sulton Salim Bitlissi'''ning taklifini qabul qilib, sodiqligiga ishonishi uchun barcha kurd zodagonlari bilan koʻrishib chiqadi. Shu tariqa [[Turkiya]] va [[Kurdiston]] ittifoqchilarga aylanadilar.

Bu kelishuv tufayli [[Kurdiston]] deyarli 3 asr davomida tinch yashaydi. Usmoniylarning [[Kurdiston]]da bir qancha garnizonlari boʻlishiga qaramay, hududning asosiy qismi kurdlar tomonidan boshqarilar edi. Bu vaqtda [[Kurdiston]]da 17 ta knyazlik mavjud boʻlib, hammasi nasldan-naslga qolardi. Vaqti-vaqti bilan markaziy hokimiyat bu knyazliklar ishiga aralashib turishiga qaramay kurdlar va Usmonlilar [[XIX]] asrning boshlarigacha tinch-totuvlikda yashadilar. [[Turkiya]] uchun kurdlar [[Eron]]ga qarshi qalqon edi, ularga ishongan Usmoniylar boshqa frontlarda xotirjam jang qilardilar. Kurdlar mamlakatni deyarli mustaqil boshqarardilar. Mamlakat siyosiy jihatdan boʻlinib ketgan boʻlsa ham, xuddi shu davrdagi 350 ta avtonom davlatga boʻlinib ketgan [[Germaniya]]ga solishtirganda [[Kurdiston]]ning siyosiy holati ancha yaxshiroq edi.

Har bir kurd zodagoni oʻzining davlati avlodlari qoʻlida abadiy qolishiga ishonar edi. Buyuk Fransuz Inqilobidan bir asr oldin, [[1675]]-yilda kurd shoiri '''Ahmadi Xon''' barcha kurd zodagonlarini yagona davlat tuzishga chaqirdi. Uning daʼvati eʼtiborsiz qolib ketdi. Har bir zodagonni faqat oʻz sulolasi tashvishi qiziqtirardi.

Milliy davlat Fransuz davlatining asosiy gʻoyasiga aylandi. [[Germaniya]]da keng dunyoqarashli kishialr barcha kichik knyazliklar yagona milliy davlatga birlashishini xohlashardi. Pan-Germanizm pan-Slavyanizm va [[pan-turkizm]] kabi boshqa milliy harakatlarni ham uygʻonishiga turtki berdi. Bu gʻoyalar keyinchalik, [[1830]]-[[1839]]-yillarda [[Kurdiston]]dagi Rovanduz hokimi '''Mir Muhammadni''' yagona Kurd davlati uchun kurashishga ilhomlantirdi.

Bu davrgacha kurd zodagonlarining mustaqilligiga deyarli dahl boʻlmagan, ular shunchaki Sultonga boj toʻlab kelishardi. Kurd zodagonlari oʻz boshqaruvlaridan qoniqishar va shu sababli ular [[Kurdiston]]ni yagona davlatga birlashtirishga urinib ham koʻrishmagandi. Lekin [[XIX]] asrning boshida vaziyat boshqacha tus oldi, [[Usmonli imperiyasi|Usmoniylar Imperiyasi]] ularning ichki ishiga aralashishni boshlab, [[Kurdiston]]ning avtonomiya maqomini tugatishga urinishdi.

Kurdistonning birlashishi va toʻla mustaqil boʻlishiga harakatlar davri xuddi shu [[XIX]] asrning birinchi yarmidan boshlanadi. [[Yevropa]]dagi kuchlardan koʻmak olgan Usmonlilar qoʻshini kurdlarga qarshi kurash boshlaydi. [[1847]]-yilda soʻngi mustaqil kurd knyazligi boʻlmish Bohtan qulatiladi.

[[1847]]-[[1881]]-yilgacha [[Kurdiston]] tarixi ozodlik harakatlari bilan oʻtadi. Bu harakatlar koʻpincha mahalliy yoʻlboshchilar, diniy rahnamolar tomonidan boshlanar edi. Bunday harakatlarni [[Ikkinchi Jahon Urushi]]gacha kuzatish mumkin, lekin ularning hammasi Imperiya tomonidan qattiqqoʻllik bilan bostiriladi.

Bu harakatlarning muvaffaqiyatga erishmaganligining sabablari turlicha: yetakchilarning yoʻqligi, zodagonlar orasidagi egoistik kayfiyat, tashqi kuchlarning aralishuvi va boshqalar.
 
Shu tariqa kurd jamiyati boʻlingan, yetakchisiz, kelajak uchun biror rejasiz [[I Jahon Urushi]]ga yetib keldi. 1915-yildagi Fransuz-Ingliz yashirin kelishuvlariga koʻra [[Kurdiston]] urushdan keyin boʻlib tashlanishi kerak edi. Kurdlarning oʻzi shunday ham gʻoyaviy jihatdan boʻlinib ketgandilar. Turkiyaning pan-islomizm va pan-turkizm gʻoyalari asoratiga tushib qolgan kurdlarning baʼzilari yashab qolishning yagona yoʻli Usmonlilar tarkibida qolishdir desa, boshqalari ularni batamom inkor qilib, [[Fransuz Inqilobi]] va [[Qo`shma shtatlar]]dan ilhom olgan holda, Kurdistonning mutlaq mustaqilligi uchun kurashish zarur deb daʼvo qilishardi.

[[1918]]-yilda [[Germaniya]] tomonida jang qilgan [[Turkiya]] Ittifoqdosh Kuchlar tomonidan magʻlub etilgan soʻng, mustaqillik tarafdorlari Kurd davlatini tuzish talabi bilan Versal Konferensiyasiga delegatsiya yuborishdi.

Kurdlarning bu talabi xalqaro hamjamiyat tomonidan hisobga olindi. [[1920]]-yilning 10-avgustida [[Fransiya]], [[AQSH]], [[Buyuk Britaniya]] va [[Turkiya]] tomonidan imzolangan Sevr shartnomasining 111-boʻlimiga [[Kurdiston]] hududida mustaqil Kurd davlati tuzish borasida moddal (62-64)lar qoʻshildi. Lekin keyinchalik shartnomaning oʻzi kabi bu boʻlim ham eʼtibordan chetda qoldi.

Bu vaqtga kelib kurd jamiyatida kuchli taʼsirga ega, asosan diniy rahnamolar tomonidan boshqariladigan kurd harakatining anʼnaviy qanoti faollashadi. Bu harakat rahnamolari xristian balosi dan ehtiyot boʻlishga va musulmon hududlarda tashqi kuchlar taʼsiridan holi boʻlgan Turklar va Kurdlarning mustaqil davlati ni tuzishga daʼvat eta boshlashadi. Ayni damda [[Turkiya]] oʻz harakatini kuchaytirgan [[Mustafo Kamol]] bu daʼvatga eʼtibor qaratadi va Anatoliyani okkupatsiya qilgan xristianlarga qarshi kurashda koʻmak soʻrab [[Kurdiston]]ga keladi. Eʼtiborga loyiq narsa shuki, [[Turkiya]]ning mustaqillik kurashidagi ilk kuchlar [[Kurdiston]]dan kelgan askarlar edi.

[[1922]]-yildagi yunonlar ustidan qozonilgan gʻalabadan soʻng [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafo Kamol Otaurk]] va Kurd davlatini tuzishda bergan vaʼdasini davom ettiradi. Yunon-turk sulhi imzolangan Lozanna Konferensiyasida [[Turkiya]] delegatsiyasi yagona Turk va Kurd millati nomidan nutq irod qilgandi. [[1923]]-yil 24-iyulda kamolchilar hukumati va Ittifoqchi Kuchlar oʻrtasida yangi bitim imzolanadi. Bu bitim Sevr shartnomasini bekor qilib, [[Kurdiston]]ning katta qismini yangi Turk davlatiga qoʻshib yuborishni koʻzlagan edi. Bundan oldinroq, [[1921]]-yil 20-oktyabrda imzolangan fransuz-turk bitimi [[Jazira]] va Kurd-Dogʻ kabi [[Kurdiston]] hududlarini [[Fransiya]] mandati ostida boʻlgan [[Suriya]]ga qoʻshib yuborgan edi. Katta qismi kurd yetakchilaridan biri boʻlgan Simko boshqaruvi ostidagi Eron Kurdistoni [[Eron]] tarkibida qoldiriladi.

Neftga boy boʻlgan yana bir kurd provinsiyasi Mossulning taqdiri savol ostida qoladi. [[Turkiya]] va [[Britaniya]] unga daʼvogar boʻlib chiqishadi. Va nihoyat [[1925]]-yil 16-dekbrdagi Millatlar Ligasi kengashida bu region Britaniya mandati ostida boʻlgan [[Iroq]]qa berilishi toʻgʻrisida qaror qilinadi.

Shu tariqa [[1925]]-yilning soʻngida [[XII]] asrdan buyon [[Kurdiston]] nomi bilan atalib kelinayotgan kurdlar diyori toʻrt davlat: [[Turkiya]], [[Eron]], [[Iroq]] va [[Suriya]] oʻrtasida boʻlib tashlanadi.

Oldinlari [[Kurdiston]]ni bosib olgan kuchlarning har biri faqatgina iqtisodiyot, siyosat va harbiy sohalarga eʼtibor qaratgandi, xolos. Ulardan hech biri kurd aholisini milliyligidan, maʼnaviy hayotidan judo qilishga harakat qilmagandi. Bunga ilk bor turk millatchilari urinib koʻrishdi. Keyinchalik kurdlarning isyonkorligini kamaytirish maqsadida Eron va Iroq ham bu ishga qoʻl urishdi. Kurdlarning oʻzligidan ayirishga intilish, ularning ozodlik harakatlarini shu yoʻl bilan bostirish haliga qadar davom etmoqda.

Umuman olganda, oʻz geografik joylashuvi, liderlarining qoʻrqoqligi tufayli kurd millati sharqiy mintaqa siyosiy xaritasini oʻzgartirish progressining asosiy qurboni boʻldi, bu uchun katta maʼnaviy va moddiy toʻlov toʻladi.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}}