Kurkumin sahifasining manbasini koʻrish

'''Kurkumin''' – ''Curcuma longa'' turidagi oʻsimliklar tomonidan ishlab chiqarilgan yorqin sariq rangli kimyoviy modda. Bu [[zanjabil]] oilasiga mansub Zingiberaceae zerdeçalining (''Curcuma longa'') asosiy kurkuminoididir . U biologik faol qoʻshimcha, oʻsimlik qoʻshimchasi, kosmetika tarkibiy qismi, oziq-ovqat xid beruvchisi va oziq-ovqat boʻyoqlari sifatida sotiladi.<ref name=":0">{{Veb manbasi|url=http://www.naturalproductsinsider.com/articles/2015/12/the-state-of-the-curcumin-market.aspx|sarlavha=The State of the Curcumin Market|sana=December 28, 2015|ish=Natural Products Insider|til=en-US|qaralgan sana=2023-04-15|arxivsana=2017-10-17|arxivurl=https://web.archive.org/web/20171017095015/https://www.naturalproductsinsider.com/articles/2015/12/the-state-of-the-curcumin-market.aspx}}</ref>

Kimyoviy jihatdan, kurkumin sariq rangi uchun mas’ul boʻlgan fenolik [[pigmentlar]] boʻlgan kurkuminoidlar guruhiga mansub diarilheptanoiddir .

Laboratoriya va klinik tadqiqotlar kurkumin uchun hech qanday tibbiy foydalanishni tasdiqlamagan boʻlsada xalq tabobatida u qadim zamonlardan beri ishlatilinib keliniladi. Dori vositalarini ishlab chiqish uchun foydali emas deb topilgan, bunga sabab uning kimyoviy jihatdan noturgʻunligidir.<ref name="nelson">{{Jurnal manbasi|title=The Essential Medicinal Chemistry of Curcumin|journal=Journal of Medicinal Chemistry|volume=60|issue=5|pages=1620–1637|date=March 2017|pmid=28074653|pmc=5346970|doi=10.1021/acs.jmedchem.6b00975}}<br /><br /> See also: {{Jurnal manbasi|title=Curcumin May (Not) Defy Science|journal=ACS Medicinal Chemistry Letters|volume=8|issue=5|pages=467–470|date=May 2017|pmid=28523093|pmc=5430405|doi=10.1021/acsmedchemlett.7b00139}}</ref>

== Tarixi ==
Kurkumin nomi 1815 yilda Anri Ogyust Vogel va Per Jozef Pelletier [[Ildizpoya|zarchava ildizpoyalaridan]] birinchi boʻlib „sariq rang beruvchi modda“ ning ajratilishi haqida xabar berganlarida nomlangan.. Keyinchalik, u [[Smola|qatron]] va zarchava moyi aralashmasi ekanligi aniqlandi. 1910 yilda Milobedzka va Lampe kurkuminning kimyoviy tuzilishini diferuloilmetanga oʻxshashligini xabar qildilar. Keyinchalik 1913 yilda xuddi shu guruh birikma kimyoviy sintezini amalga oshirdi.

== Ishlatilinishi ==
[[Fayl:Kurkumina.jpg|thumb|Kurkumin kukuni]]
Eng keng tarqalgan dieta qoʻshimchalarining tarkibiy qismi sifatida, kosmetikada qoʻllanadi. [[Janubiy Osiyo|Janubiy]] va [[Janubi-Sharqiy Osiyo]]dagi zarchava xushboʻy ichimliklar kabi oziq-ovqatlar uchun xushboʻy hid sifatida,<ref name=":0"/> va kori kukunlari, xantal, [[Sariyogʻ|sariyogʻlar]] kabi oziq-ovqat uchun rang berish va [[pishloq]]lar ishlab chiqarishda ishlatilinadi. Tayyorlangan ovqatlarda toʻq sariq-sariq rang berish uchun oziq-ovqat qoʻshimchasi sifatida tasdiqlangan. Uning E raqami Yevropa Ittifoqida E 100. Shuningdek, u AQShda oziq-ovqat boʻyoqlari sifatida foydalanish uchun AQShda [[Oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi|FDA]] tomonidan tasdiqlangan.<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=CFR – Code of Federal Regulations Title 21|url=https://www.accessdata.fda.gov/scripts/cdrh/cfdocs/cfcfr/CFRSearch.cfm?fr=73.600|ish=www.accessdata.fda.gov}}</ref>

== Kimyo ==
[[Fayl:Curcumin_thin_lipid_film.jpg|alt=A bright red substance in a small glass flask, held by gloved fingers|thumb| Kurkumin [[Fosfolipidlar|fosfolipid]] plyonkasi bilan [[Elektrostatika|elektrostatik]] taʼsir oʻtkazganda yorqin qizil rangga ega boʻladi.]]
Kurkumin ettita [[uglerod]] bogʻlovchisini va uchta asosiy funktsional guruhni oʻz ichiga oladi: bular

a, b-toʻyinmagan b-diketon qismi

va aromatik O-metoksi-fenol guruhi.<ref name="History">{{Kitob manbasi|doi=10.1016/B978-0-12-815461-8.00002-5|chapter=Curcumin: Historical Background, Chemistry, Pharmacological Action, and Potential Therapeutic Value|title=Curcumin for Neurological and Psychiatric Disorders|year=2019|last=Farooqui|first=Tahira|pages=23–44|isbn=978-0-12-815461-8}}</ref>

[[Fenollar]] boʻlgan aromatik halqa tizimlari ikkita a, b-toʻyinmagan karbonil guruhi bilan bogʻlangan. Bu [[Erituvchilar|organik erituvchilarda]] enol shaklida va suvda keto shaklida mavjud boʻlgan diketon tautomeridir. Diketonlar barqaror enollarni hosil qiladi va enolatlar hosil qilish uchun osongina deprotonlanadi; a, b-toʻyinmagan karbonil guruhi Mayklning yaxshi qabul qiluvchisi boʻlib, nukleofil qoʻshilishdan oʻtadi. Hidrofobik tabiati tufayli curcumin suvda yomon eriydi. Biroq, u organik erituvchilarda oson eriydi.

Kurkumin [[Bor (unsur)|bor]] uchun kompleksometrik koʻrsatkich sifatida ishlatiladi. U [[Borat kislota|borik kislotasi]] bilan reaksiyaga kirishib, qizil rangli birikma, rozosiyanin hosil qiladi.{{Annotated image 4|caption=Biosynthetic pathway of curcumin in ''[[Curcuma longa]]''.<ref name="Kita, T. 2008"/>|header=|header_align=|header_background=|alt=Curcumin biosynthesis diagram|image=Curcumin biosynthesis.svg|align=center|image-width=500|width=500|height=491|annot-font-size=10.5|annot-background-color=white|icon=none|annotations=}}

== Farmakologiya ==
[[Fayl:Curcumin_fluorescence.jpg|thumb|Kurkumin ultrabinafsha nurlari ostida yashil flyuroessensiya beradi]]
Dori-darmonlarni aniqlash boʻyicha koʻplab tahlillarda ijobiy natijalarni koʻrsatadigan kurkumin chalgʻituvchi sifatida qabul qilinadi. Bu haddan tashqari eksperimental eʼtiborni oʻziga jalb qiladi, ammo yashovchan terapevtik yoki dori vositasi sifatida rivojlantirishning imkoni yoʻq,<ref name="nelson"/><ref name="baker">{{Jurnal manbasi|title=Deceptive curcumin offers cautionary tale for chemists|url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-01-12_541_7636/page/144|journal=Nature|volume=541|issue=7636|pages=144–145|date=January 2017|pmid=28079090|doi=10.1038/541144a|bibcode=2017Natur.541..144B}}</ref> shunga qaramay EF-24 kabi kurkuminning baʼzi hosilalari ustida keng koʻlamli tadqiqotlar olib borilgan.<ref>{{Jurnal manbasi|last=He|first1=Yonghan|last2=Li|first2=Wen|last3=Hu|first3=Guangrong|last4=Sun|first4=Hui|last5=Kong|first5=Qingpeng|title=Bioactivities of EF24, a Novel Curcumin Analog: A Review|journal=Frontiers in Oncology|date=11 December 2018|volume=8|pages=614|doi=10.3389/fonc.2018.00614|pmid=30619754|pmc=6297553}}</ref>

Kurkumin yoki uning analoglarining bioaktivligini cheklovchi omillarga kimyoviy beqarorlik, suvda erimasligi, kuchli va selektiv maqsadli faollikning yoʻqligi, past biosamaradorlik, cheklangan toʻqimalarning tarqalishi va uning keng [[metabolizm]] kiradi.<ref name="nelson"/> Kurkumin oshqozon-ichak traktidan juda oz miqdorda chiqariladi va koʻp qismi oʻzgarmagan holda najas bilan chiqariladi.<ref>{{Jurnal manbasi|title=Curcumin uptake and metabolism|journal=BioFactors|volume=39|issue=1|pages=14–20|date=2013|pmid=22996406|doi=10.1002/biof.1042}}</ref> Agar curcumin plazmaga oqilona miqdorda kirsa, toksiklik xavfi yuqori boʻladi, chunki u hERG, sitoxrom P450s va glutation S-transferaza kabi muhim oqsillar bilan bogʻlanadi.<ref name="nelson" />

=== Tadqiqot firibgarligi ===
Bharat Aggarval [[Texas]] universiteti MD Anderson saraton markazida saraton kasalligi boʻyicha tadqiqotchi boʻlib, 2021 yil Iyul oyida uning tadqiqot firibgarligi uchun qaytarib olingan 29 ta maqolasi bor edi.<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=The Retraction Watch Leaderboard|url=https://retractionwatch.com/the-retraction-watch-leaderboard/|ish=Retraction Watch|qaralgan sana=28 July 2021|sana=16 June 2015}}</ref><ref>{{Veb manbasi|url=http://www.chron.com/news/houston-texas/article/M-D-Anderson-professor-under-fraud-probe-3360037.php|sarlavha=M.D. Anderson professor under fraud probe|nashriyot=Houston Chronicle|sana=February 29, 2012|qaralgan sana=March 8, 2016}}</ref><ref>{{Yangiliklar manbasi |date=April 10, 2018 |title=Caught Our Notice: Researcher who once threatened to sue Retraction Watch now up to 19 retractions |work=Retraction Watch |url=https://retractionwatch.com/2018/04/10/caught-our-notice-researcher-who-once-threatened-to-sue-retraction-watch-now-up-to-19-retractions/#more-63985}}</ref> Aggarvalning tadqiqotlari oʻtlar va ziravorlar, xususan, kurkuminning [[Saraton (kasallik)|saratonga qarshi]] potentsial xususiyatlariga qaratilgan edi va 2016 yil mart oyida ''Xyuston yilnomasida'' chop etilgan maqolaga koʻra uning ishlari „milliy ommaviy axborot vositalarining qiziqishini uygʻotdi va davom etayotgan klinik sinovlar uchun zamin yaratdi“.<ref>{{Yangiliklar manbasi |date=March 2, 2016 |title=M.D. Anderson scientist, accused of manipulating data, retires |work=Houston Chronicle |url=https://www.houstonchronicle.com/news/houston-texas/houston/article/M-D-Anderson-scientist-accused-of-falsifying-6865704.php}}</ref><ref name="SciAm">{{Jurnal manbasi|title=Spice Healer|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_2007-02_296_2/page/n79|journal=Scientific American|date=February 2007|volume=296|issue=2|pages=66–69|doi=10.1038/scientificamerican0207-66|pmid=17367023|bibcode=2007SciAm.296b..66S}}</ref><ref>{{Yangiliklar manbasi |date=July 11, 2005 |title=In cancer fight, a spice brings hope to the table |work=Houston Chronicle |url=http://www.chron.com/news/houston-texas/article/In-cancer-fight-a-spice-brings-hope-to-the-table-1913487.php |access-date=March 24, 2015}}</ref> Aggarval 2004 yilda [[Shimoliy Karolina]]dagi Research Triangle Parkda joylashgan Curry Pharmaceuticals nomli kompaniyaga asos solgan boʻlib, u kurkuminning sintetik analoglari asosida dori-darmonlarni ishlab chiqishga intilgan.<ref name="SciAm" /><ref name="Singh1">{{Jurnal manbasi|title=From exotic spice to modern drug?|url=https://archive.org/details/cell_2007-09-07_130_5/page/765|journal=Cell|volume=130|issue=5|pages=765–768|date=September 2007|pmid=17803897|doi=10.1016/j.cell.2007.08.024}}</ref> SignPath Pharma, kurkuminning liposomal formulalarini ishlab chiqmoqchi boʻlgan kompaniya, 2013 yilda MD Anderson tomonidan ushbu yondashuv bilan bogʻliq Aggarval tomonidan ixtiro qilingan uchta patentga litsenziyalangan<ref>{{Yangiliklar manbasi |date=March 26, 2013 |title=Biotech startup raises 17M for lung cancer treatment using component of tumeric |work=Med City News |url=https://medcitynews.com/2013/03/biotech-startup-raises-1m-for-lung-cancer-treatment-using-component-of-tumeric/?trendmd_shared=0}}</ref>

== Tabobat ==
Kurkuminni terapiya sifatida ishlatish xavfsizligi yoki samaradorligi haqida hech qanday dalil yoʻq boʻlsa-da,<ref name="nelson"/><ref name="baker"/> baʼzi [[Tabiblik|muqobil tibbiyot]] amaliyotchilari uni koʻplab kasalliklarni davolash uchun tomir ichiga yuborishadi.<ref name="FDA_080417">{{Veb manbasi|url=https://www.fda.gov/Drugs/GuidanceComplianceRegulatoryInformation/PharmacyCompounding/ucm570192.htm|nashriyot=[[Food and Drug Administration]]|sarlavha=FDA investigates two serious adverse events associated with ImprimisRx's compounded curcumin emulsion product for injection|sana=August 4, 2017}}</ref><ref name="Hermes-1">{{Yangiliklar manbasi |author-link=Britt Marie Hermes |date=March 27, 2017 |title=Naturopathic Doctors Look Bad After California Woman Dies From Turmeric Injection |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/brittmariehermes/2017/03/27/naturopathic-doctors-look-bad-after-california-woman-dies-from-turmeric-injection/ |access-date=May 12, 2017}}</ref><ref name="Forbes_120417">{{Yangiliklar manbasi |date=April 10, 2017 |title=Confirmed: Licensed Naturopathic Doctor Gave Lethal 'Turmeric' Injection |work=[[Forbes (magazine)|Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/brittmariehermes/2017/04/10/confirmed-licensed-naturopathic-doctor-gave-lethal-turmeric-injection/#3f73874d6326 |access-date=December 9, 2017}}</ref> 2017 yilda kurkumin yoki zarchava mahsulotlaridan ikkita jiddiy nojoʻya taʼsirlar qayd etilgan – biri kuchli [[Allergiya|allergik reaksiya]] va bitta oʻlim<ref name="FDA_080417" /> – bu kurkumin -polietilen glikol (PEG40) [[emulsiya]] mahsulotini [[Naturopatiya|naturopat]] tomonidan yuborish natijasida yuzaga kelgan.<ref name="Forbes_120417" /> Bitta davolash oʻlimga olib keladigan [[anafilaksiya]]ga olib keldi.<ref name="FDA_080417" /><ref name="Forbes_120417" />

== Havolalar ==

 {{Turkumsiz|date=Aprel 2024}}