Kontent qismiga oʻtish

Lakkadiv dengizi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Lakkadiv dengizi
Koʻl turi <yoki>
Okean/dengizga chiqish Hind okenai
Havza mamlakatlari Hindiston, Shri-Lanka, Maldiv orollari
786,000 km2 (303,500 kv mi)
O‘rtacha chuqurligi
1,929 m (6,329 ft)
Maksimal chuqurligi 4,131 m (13,553 ft)
Manbalar [1]

Lakkadiv dengizi (yoki Lakshadvip dengizi) — Hindiston (shu jumladan, uning Lakshadvip orollari), Maldiv orollari va Shri‑Lanka bilan chegaradosh suv havzasi. Dengiz Karnataka shtatining janubi-gʻarbida, Kerala shtatining gʻarbida va Tamilnad shtatining janubida joylashgan. Bu iliq dengizda suv harorati yil davomida barqaror boʻlib, u dengiz jonivorlariga boy; xususan, faqat Mannar qoʻltigʻining oʻzida taxminan 3 600 turdagi jonivorlar uchraydi. Udipi, Mangalor, Kasaragod, Kannur, Kojikode, Ponnani, Kochi, Alappuja, Kollam, Tiruvanantapuram, Tutikorin, Kolombo, Negombo va Male Lakkadiv dengizi sohilidagi yirik shaharlar hisoblanadi. Hindiston yarim orolining eng janubiy nuqtasi — Kanyakumari ham ushbu dengiz bilan chegaradosh[2]. Dengiz oʻz nomini uning shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan Lakkadiv orollari sharafiga olgan.

Geografiyasi

Villingili orolidan Lakkadiv dengizi koʻrinishi
Muzhappilangaddagi (Osiyodagi eng uzun, avtomobilda kirish mumkin boʻlgan plyaj joylashgan hudud) Lakkadiv dengizi sohili
Kollam plyajidagi Lakkadiv dengizi sohili

Xalqaro gidrografiya tashkiloti Lakkadiv dengizi chegaralarini quyidagicha belgilaydi[3]:

  • Gʻarbda: Hindistonning gʻarbiy sohilidagi Sadashivgad mayoqchasidan (14°48′N 74°07′E / 14.800°N 74.117°E / 14.800; 74.117) Korah Divhga (13°42′N 72°10′E / 13.700°N 72.167°E / 13.700; 72.167) qarab, soʻngra Lakkadiv va Maldiv arxipelaglarining gʻarbiy tomoni boʻylab Maldivdagi Addu atollining eng janubiy nuqtasigacha boʻlgan chiziq.
  • Janubda: Shri-Lankadagi Dondra burni nuqtasidan Addu atollining eng janubiy nuqtasigacha boʻlgan chiziq.
  • Sharqda: Shri-Lanka va Hindistonning gʻarbiy qirgʻoqlari.
  • Shimoli-sharqda: Odam koʻprigi (Hindiston va Shri-Lanka oʻrtasida).

Suv harorati yil davomida deyarli oʻzgarmas boʻlib, yozda oʻrtacha 26–28° C, qishda esa 25° C ni tashkil qiladi. Suvning shoʻrligi markaziy va shimoliy qismlarda 34‰ ga, janubda esa 35,5‰ gacha yetadi. Qirgʻoqlar qumli, dengizning chuqur qismlari esa loyqa bilan qoplangan. Dengizda koʻplab marjon riflari mavjud; masalan, atollardan iborat Lakshadvip orollari shular jumlasidandir va ularda 105 turdagi marjonlar uchraydi[1][4][5].

Ekologiyasi

Taxminan 3 600 turdagi flora va faunaga ega boʻlgan Mannar koʻrfazi dunyodagi eng boy dengiz biologik resurslaridan biri hisoblanadi. Ushbu 3 600 turdan 44 tasi muhofaza ostida boʻlib, ularning tarkibiga 117 turdagi marjonlar, 79 turdagi qisqichbaqasimonlar, 108 turdagi gʻovak tanlilar, 260 turdagi mollyuskalar, 441 turdagi baliqlar, 147 turdagi dengiz oʻtlari va 17 turdagi mangra oʻsimliklari kiradi[6]. 1986-yilda umumiy maydoni 560 km² boʻlgan 21 ta orol va ularga tutash suv hududlari Mannar koʻrfazi dengiz milliy bogʻi deb eʼlon qilindi. 1989-yilda ushbu bogʻ va uning bufer zonasi Biosfera qoʻriqxonasi maqomini oldi. Mannar koʻrfazi biosfera qoʻriqxonasi okean, orollar va ularga tutash qirgʻoq chizigʻini oʻz ichiga olgan 10 500 km² maydonni egallaydi hamda Hindistondagi shu turdagi eng yirik qoʻriqxona hisoblanadi. Hududning katta qismiga begona shaxslarning kirishi cheklangan, qayiqlar harakati esa qatʼiy qoidalarga boʻysundirilgan[7], biroq mahalliy aholi oʻz hayotiy ehtiyojlari uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan baliqchilik faoliyatini davom ettirmoqda.

Bufer zonasida taxminan 150 000 kishi istiqomat qiladi va ularning 70 foizdan ortigʻi qirgʻoqboʻyi dengiz resurslariga bogʻliq. Hududda 125 ga yaqin baliqchilar qishlogʻi joylashgan boʻlib, ularda 35 000 nafar faol baliqchi hamda dengiz bodringlarini yigʻuvchi 25 000 nafar gʻavvos mehnat qiladi; shuningdek, taxminan 5 000 nafar ayol dengiz oʻtlarini yigʻish bilan shugʻullanadi[8][9]. 2006-yilda koʻrfazda taxminan 106 000 tonna baliq va dengiz mahsulotlari ovlangan. Bular orasida, asosan, sardinella (Sardinella longiceps va boshqa sardinalar), pony baliqlar (Letognathus sp.), mackerel, penaeidae krevetkalari, perchlar, kalmarlar (Sepioteuthis arctipinni), chuqur dengiz lobsterlari (Puerulus sewelli), qisqichbaqalar (Varuna littorata) hamda skatlar va stingray turlari mavjud[10][11]. Suv oʻtlarini yigʻish ishlari asosan sayoz suvlarda uchraydigan Gelidiella acerosa, Gracilaria edulis, Sargassum turlari, Turbinaria va Ulva lactuca kabi turlarga qaratilgan boʻlib, oktyabrdan mart oyigacha davom etadi. Milliy bogʻ bilan bogʻliq cheklovlar tufayli, suv oʻtlarini yigʻish hajmi 1978-yildagi 5 800 tonnadan (quruq vaznda) 2003-yilda 3 250 tonnagacha kamaydi[12].

Iqtisodiyoti

Mannar koʻrfazida dur ovlash, tax. 1926-yil

Mannar koʻrfazi kamida ikki ming yildan beri Pinctada radiata va Pinctada fucata turlariga mansub dur beruvchi mollyuskalar makonlari bilan mashhur. Katta Pliniy (mil. 23–79-yillar) ushbu koʻrfazdagi dur ovlash sanoatini dunyodagi eng samarali soha deb taʼriflagan[13][14]. Dunyoning aksariyat hududlarida tabiiy durlarni qazib olish juda qimmatga tushishi sababli bu ish deyarli toʻxtagan boʻlsa-da, mazkur koʻrfazda u hali ham davom etmoqda[15][16]. Shuningdek, bu yerda koʻp miqdorda shankha mollyuskalari (Xancus pyrum) ham yigʻib olinadi; ularning chigʻanoqlari turli marosimlar va diniy amallarda qoʻllaniladi[15]. Dengizdagi boshqa mollyuskalar[17] esa yoki juda kam uchraydi, yoki Hindiston jamiyatida unchalik mashhur emas, shu sababli ular tijoriy ahamiyatiga ega emas[10].

Lakkadiv dengizidagi yana bir anʼanaviy mashgʻulot baliqchilikdir. Lakshadvip orollaridan yiliga 2 000 dan 5 000 tonnagacha baliq ovlanadi, uning asosiy qismini (taxminan 70 foizini) tunets va akulalar tashkil etadi. Shuningdek, riflar yaqinida okunsimonlar, yarimtumshuqlilar, stavridalar, ignabaliqlar va skatlar ham ovlanadi. Lakkadiv orollari aholisi yem sifatida krevetkalar, langustlar[1] turkumiga mansub qisqichbaqasimonlar hamda shprotlar, pomatsentridlar va apogonidlar kabi mayda baliqlardan keng foydalanadi[18].

Boʻgʻoozlari

Lakkadiv dengizida orollar guruhlari hamda Hindiston materigi oʻrtasida bir qancha muhim boʻgʻozlar mavjud:

Lakkadiv dengizidagi yirik boʻgʻozlar
Boʻgʻoz nomi Joylashuvi Uzunligi (km) Chuqurligi (m) Bogʻlaydi Eslatmalar
Sakkizinchi daraja boʻgʻozi Minicoy va Maldiv oʻrtasida ~150 ~500 Lakkadiv dengizini Arabiston dengizi bilan Kenglik darajasi sharafiga nomlangan (8°N)
Toʻqqizinchi daraja boʻgʻozi Lakshadvip orollari va Minicoy oʻrtasida ~200 ~600 Lakkadiv dengizini shimoliy Arabiston dengizining shimoli bilan Kenglik darajasi sharafiga nomlangan (9°N)
Bir yarim daraja boʻgʻozi Lakshadvipning eng janubiy qismi ~100 ~300 Lakkadiv dengizini ekvotorial Hind okeani bilan Kenglik darajasi sharafiga nomlangan (1.5°N)
Maldiv boʻgʻozi Lakshadvip va Maldiv oʻrtasida ~250 ~1000 Lakkadiv dengizini markaziy Hind okeani bilan Asosiy kema qatnovi yoʻli
Palk boʻgʻozi (gʻarbiy nuqtasi) Hindiston va Shri-Lanka oʻrtasida 55-85 ~10 Lakkadiv dengizini Bengaliya qoʻltigʻi bilan Juda sayoz, kemalar harakatini cheklaydi

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Dictionary of modern geographical names: Laccadive Sea (ru) V. M. Kotlyakov: , 2006. Qaraldi: 2010-yil 19-iyul (2020-yil 10-iyunda asl nusxadan arxivlangan). 
  2. ↑ „Laccadive Sea“. World Atlas.
  3. ↑ „Limits of Oceans and Seas, 3rd edition“. International Hydrographic Organization (1953). 2011-yil 8-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 28-dekabr.
  4. ↑ Coral Reefs of India: Review of Their Extent, Condition, Research and Management Status by Vineeta Hoon, Food and Agriculture Organisation of the United Nations
  5. ↑ Status of Coral Reefs of India. Envfor.nic.in. Retrieved on 2013-03-22. (Wayback Machine saytida 10 April 2009 sanasida arxivlangan)
  6. ↑ ICSF p.25
  7. ↑ ICSF pp. 27–30
  8. ↑ ICSF pp. 1–2, 21, 24, 30
  9. ↑ ; R. KarthigaraniEnvironment impact assessment. APH Publishing, 2008 — 10-bet. ISBN 978-81-313-0407-5. 
  10. ↑ 10,0 10,1 R. Raghu Prasad; P. V. Ramachandran Nair (1973). "India and the Indian Ocean Fisheries". Journal of the Marine Biological Association of India 15: 1–19. http://eprints.cmfri.org.in/874/1/Article_03.pdf. 
  11. ↑ ICSF p. 26
  12. ↑ ICSF pp. 42–43
  13. ↑ Arnold Wright. Twentieth century impressions of Ceylon: its history, people, commerce, industries, and resources, 1999 — 227-bet. ISBN 978-81-206-1335-5. 
  14. ↑ James Hornell. The Indian Pearl Fisheries of the Gulf of Manar and Palk Bay. BiblioBazaar, 2009 — 6-bet. ISBN 978-1-110-87096-7. 
  15. ↑ 15,0 15,1 ICSF p. 27
  16. ↑ Michael O'Donoghue. Gems: their sources, descriptions and identification. Butterworth-Heinemann, 2006 — 566-bet. ISBN 978-0-7506-5856-0. 
  17. ↑ Taxa reported from regions in Indo-Arabia – see Maldives, Laccadive islands
  18. ↑ ; Charles R. C. Sheppard; David O. OburaCoral reefs of the Indian Ocean: their ecology and conservation. Oxford University Press, 2000 — 305-bet. ISBN 978-0-19-512596-2. 

Adabiyotlar