Ziyosfera

Vladimir Lenin

(Lenindan yoʻnaltirildi)
Владимир Ленин

Владимир Илйич Улянов[а](22-апрел 1870-йил — 21-январ 1924-йил, Владимир Ленин номи билан танилган[б]) — Рус инқилобчиси, сиёсатчи ва сиёсат назариётчиси. Владимир Ленин 1917-йилдан 1924-йилгача Россия Совет Федератив Социалистик Республикаси ҳукуматининг асосчиси, 1922-йилдан то вафотигача Совет Иттифоқининг биринчи раҳбари бўлиб ишлаган. Унинг бошқаруви остида Россия, кейинроқ Совет Иттифоқи Коммунистик партияси томонидан бошқариладиган бир партияли социалистик давлатга айланди. Мафкуравий жиҳатдан марксист, унинг мафкурага бўлган ишланмалари Ленинизм деб аталади.

Симбирскдаги мактаб ўқитувчиси оиласида туғилган Ленин 1887-йилда акаси қатл этилганидан сўнг инқилобий социалистик сиёсатни қабул қилди. Чор ҳукуматига қарши норозилик намойишларида қатнашгани учун Қозон императорлик университетидан ҳайдалиб, кейинги йилларини ҳуқуқшунослик факултетига бағишлади. 1893-йилда Санкт-Петербургга кўчиб ўтди ва у ерда катта марксистик фаол бўлди. 1897-йилда у фитна учун ҳибсга олинди ва уч йилга Сибирдаги Шушенскоега сургун қилинди ва у ерда Надежда Крупская билан турмуш қуради. Сургундан сўнг у Ғарбий Европага кўчиб ўтди ва у ерда марксистик Россия Социал-демократик Меҳнат партияси (РСДЛП) нинг таниқли назариётчисига айланди. 1903-йилда РСДЛПнинг мафкуравий бўлинишида муҳим рол ўйнаган Юлий Мартовнинг Меншевикларига қарши Болшевиклар фраксиясини бошқарди. Россиядаги 1905-йилдаги муваффақияциз инқилобдан сўнг, у дастлаб Биринчи жаҳон урушини бутун Европа бўйлаб пролетар инқилобига айлантириш учун кампания олиб борди, у марксист сифатида капитализмнинг ағдарилишига ва социализмнинг юксалишига сабаб бўлади, деб ҳисоблаган. 1917-йил Феврал инқилоби чорни ағдариб, Муваққат ҳукуматни ўрнатгач, у Россияга қайтиб келди ва Болшевиклар янги ҳукуматни ағдарган Октябр инқилобида етакчи рол ўйнади.

Лениннинг Болшевиклар ҳукумати дастлаб ҳокимиятни Чап социалистик-инқилобчилар, сайланган советлар ва кўп партияли Таъсис мажлиси билан бўлишди, аммо 1918-йилга келиб у янги Коммунистик партияда ҳокимиятни марказлаштирган эди. Ленин маъмурияти ерларни деҳқонлар ва миллийлаштирилган банклар ва йирик саноат ўртасида қайта тақсимлаб берди. Ленин марказий кучларга ҳудудни бериш тўғрисидаги шартномани имзолаш орқали Биринчи жаҳон урушидан чиқди ва Халқаро Коммунистик партияси орқали жаҳон инқилобига ёрдам берди. Қизил Террорда мухолифлар бостирилди, давлат хавфсизлик хизматлари томонидан амалга оширилган зўравонлик кампаниясида ўн минглаб одамлар ўлдирилди ёки конслагерларга жойланди. Унинг маъмурияти 1917-йилдан 1922-йилгача бўлган Россия фуқаролар урушида ўнг ва чап қанот болшевикларга қарши қўшинларни мағлуб этди ва 1919—1921-йиллардаги Полша-Совет урушини назорат қилди. Уруш пайтидаги вайронагарчилик, очарчилик ва халқ қўзғолонларига жавоб бериб, 1921-йилда Ленин Янги иқтисодий сиёсат орқали иқтисодий ўсишни рағбатлантирди. 1917-йилдан кейин бир қанча рус бўлмаган давлатлар Россиядан мустақилликни қўлга киритдилар, аммо бештаси 1922-йилда янги Совет Иттифоқига мажбуран қайта бирлаштирилди, бошқалари эса Совет босқинларини қайтаришди. Унинг соғлиғи ёмонлашди, Ленин Горкида вафот этди, унинг ўрнига Иосиф Сталин Совет ҳукуматининг энг таниқли шахси бўлди.

ХХ асрнинг энг муҳим ва нуфузли арбобларидан бири бўлган Ленин Совет Иттифоқи 1991-йилда тарқалгунга қадар шахсга сиғинишнинг ўлимидан сўнг суб’экти эди. Ленин Марксизм-Ленинизм ортидаги мафкуравий арбобга айланди ва халқаро коммунистик ҳаракатга катта таъсир кўрсатди. Мунозарали ва ўта бўлинувчи тарихий шахс бўлган Ленин тарафдорлари томонидан социализм, коммунизм, анти-империализм ва ишчилар синфи ғолиби сифатида кўрилади, унинг танқидчилари эса уни оммавий ўлдиришлар ва диссидентларнинг сиёсий репрессияларини назорат қилган тоталитар диктатура ўрнатишда айблашади.

Ёшлик даври

Асосий мақола: Владимир Лениннинг ёшлик даври

Болалик: 1870—1887-йиллар

Ленин Владимир Илйич Улянов 1870-йил 22-апрелда Симбирск, ҳозирги Уляновскдаги Стрелецкая Улица шаҳрида туғилган, у болалигида Володя номи билан машҳур бўлган[2][3]. Ленин саккиз фарзанднинг учинчиси эди, иккита катта опаси ва акаси бор эди: Анна (1864-йилда туғилган) ва Александр (1866-йилда туғилган). Улардан кейин яна учта бола — Олга (1871-йилда туғилган), Дмитрий (1874-йилда туғилган) ва Мария (1878-йилда туғилган). Кейинги иккита укаси гўдаклик чоғида вафот этди[4]. Унинг отаси Иля Николаевич Улянов Рус православ черковининг тақводор аъзоси бўлган ва болаларини бу черковда сувга чўмдирган бўлса-да, унинг онаси Мария Александровна Улянова тарбияси бўйича лютеран бўлса ҳам, насронийликка бефарқ бўлган, бу эса унинг фарзандларига таъсир қилган[5].

Лениннинг Симбирскдаги болалик уйи(расм 2009-йилда олинган)

Иля Улянов собиқ крепостной оиласидан эди. Илянинг отасининг миллати ноаниқлигича қолмоқда, унинг келиб чиқиши рус, чуваш, мордвин ёки қалмоқ миллатига мансуб эканлиги ҳақидаги тахминлар мавжуд[6]. Пастроқ синфга мансуб бўлишига қарамай, у ўрта синф мақомига кўтарилиб, Пенза зодагонлар институтида дарс беришдан олдин Қозон университетида физика ва математика факултетини битирган[7]. 1863-йилда Иля Мария билан турмуш қуради[8]. Тарихчилар Мариянинг отаси асли яҳудий бўлганми деган фикрга келишмайди ва тарихчи Петровскй-Штерннинг сўзларига кўра, Ленин онасининг ярим яҳудий насл-насабидан бехабар бўлган бўлиши мумкин, буни Анна ўлимидан сўнг билган[9][10].

Уларнинг тўйидан кўп ўтмай, Иля Нижний Новгородда ишга жойлашди ва олти йилдан сўнг Симбирск туманидаги бошланғич мактаблар директори бўлди. Шундан беш йил ўтгач, у ҳукуматнинг модернизация қилиш режалари доирасида 450 дан ортиқ мактаблар қурилишини назорат қилиб, вилоятдаги Давлат мактаблари директори лавозимига кўтарилди. 1882-йил январ ойида унинг таълимга бўлган садоқати учун Авлиё Владимир ордени билан тақдирланган[11].

Ленин (чапда) уч ёшида синглиси Олга билан.

Лениннинг ота-онасининг иккаласи ҳам монархист ва либерал консерваторлар эди, улар ислоҳотчи подшоҳ Александр ИИ томонидан 1861-йилги озодлик ислоҳотига содиқ бўлиб, сиёсий радикаллардан қочишган ва полиция уларни бузғунчилик фикри учун ҳеч қачон кузатув остига қўйганига ҳеч қандай далил йўқ[12]. Ҳар ёзда улар Кокушкинодаги қишлоқ уйида дам олишарди[13]. Опа-сингиллари орасида Ленин синглиси Олга билан энг яқин эди[14]. Қизиқ спортчи, у бўш вақтининг кўп қисмини очиқ ҳавода ёки шахмат ўйнаб ўтказди[15].

1886-йил январда, Ленин 15 ёшга тўлганда, отаси миясига қон қуйилишидан вафот этди[16]. Кейинчалик унинг хулқ-атвори тартибсиз ва қарама-қарши бўлиб, Худога бўлган эътиқодидан воз кечди[17]. Ўша пайтда Лениннинг катта акаси Александр, уни Саша деб яхши биларди, Санкт-Петербург университетида ўқиётган эди. Подшоҳ Александр ИИИ нинг мутлақ монархиясига қарши сиёсий ташвиқотда қатнашган Александр тақиқланган сўлчиларнинг асарларини ўрганди ва ҳукуматга қарши норозилик намойишлари уюштирди. У подшоҳни ўлдиришга интилган инқилобий ҳужайрага қўшилди ва Александр бомба ясаш учун танланган эди. Ҳужум содир бўлишидан олдин, фитначилар ҳибсга олиниб, суд қилинди ва Александр май ойида осиб ўлдирилган[18]. Отаси ва акасининг ўлимидан руҳий жароҳат олганига қарамай, Ленин ўқишни давом эттирди, мактабни ўз синфидаги энг юқори ўринда бўлган ажойиб натижалар учун олтин медал билан тугатди ва Қозон университетининг ҳуқуқ факултетида ўқишга қарор қилди[19].

Университет ва сиёсий радикаллашув: 1887—1893-йиллар

Ленин тах. 1887-йил

1887-йил август ойида Қозон университетига ўқишга кирганидан сўнг, Ленин яқин атрофдаги квартирага кўчиб ўтди[20]. У ерда Ленин маълум бир минтақанинг эркакларини ифодаловчи университет жамиятининг бир шакли бўлган землячествога қўшилди[21]. Бу гуруҳ уни университетнинг землячество кенгашига ўз вакили этиб сайлади ва у декабр ойида талабалар жамиятларини тақиқловчи ҳукумат чекловларига қарши намойишда иштирок этди. Полиция Ленинни ҳибсга олди ва уни намойишда етакчилик қилганликда айблади. У университетдан ҳайдалгач ва Ички ишлар вазирлиги уни оиласининг олдига Кокушкинога сургун қилган[22]. У ерда Николай Чернишевскийнинг 1863-йилда ёзилган „Нима қилиш керак?“ романини ишқибозлик билан ўқиди[23].

Лениннинг онаси ўғлининг радикаллашувидан хавотирда эди ва Ички ишлар вазирлигини уни университетга эмас, балки Қозон шаҳрига қайтаришга кўндиришда муҳим рол ўйнади[24]. Қозон шаҳрига қайтиб келгач, у Николай Федосеевнинг инқилобий доирасига қўшилди ва у орқали Карл Мархнинг 1867-йилда чоп этилган „Капитал“ китобини ўзи учун кашф этди. Бу унинг жамият босқичма-босқич ривожланиши, тараққиёт синфлар кураши натижасида вужудга келиши, капиталистик жамият пировардида социалистик жамиятга, кейин эса коммунистик жамиятга ўз ўрнини бўшатишини таъкидлайдиган ижтимоий-сиёсий назарияга — Марксизмга қизиқишини уйғотди[25]. Унинг сиёсий қарашларидан эҳтиёт бўлган Лениннинг онаси ўғлининг эътиборини қишлоқ хўжалигига қаратади деган умидда Самара вилояти, Алакаэвка қишлоғидан дала мулкини сотиб олади. Ленин фермани бошқаришга унчалик қизиқмасди ва онаси тез орада ерни сотиб юборади[26].

Ленин Карл Марх асарларидан таъсирланган.

1889-йил сентябр ойида Уляновлар оиласи Самара шаҳрига кўчиб ўтди, у ерда Ленин Алексей Скляренконинг социалистик мунозара тўгарагига қўшилди[27].

Изоҳлар

  1. ↑ русча: Владимир Ильич Ульянов.
  2. ↑ инглизча: /ˈлɛнɪн/;[1] русча: Ленин.

Манбалар

  1. ↑ Рандом Ҳоусе Wебстер'с Унабридгед Диcтионарй.
  2. ↑ Себестен 2017, с. 33.
  3. ↑ Фисчер 1964, с. 6; Риcе 1990, с. 12; Сервиcе 2000, с. 13.
  4. ↑ Фисчер 1964, с. 6; Риcе 1990, сс. 12, 14; Сервиcе 2000, с. 25; Wҳите 2001, сс. 19–20; Реад 2005, с. 4; Лиҳ 2011, сс. 21, 22.
  5. ↑ Фисчер 1964, сс. 3, 8; Риcе 1990, сс. 14–15; Сервиcе 2000, с. 29.
  6. ↑ Фисчер 1964, сс. 1–2; Риcе 1990, сс. 12–13; Волкогонов 1994, с. 7; Сервиcе 2000, сс. 21–23; Wҳите 2001, сс. 13–15; Реад 2005, с. 6.
  7. ↑ Фисчер 1964, сс. 1–2; Риcе 1990, сс. 12–13; Сервиcе 2000, сс. 21–23; Wҳите 2001, сс. 13–15; Реад 2005, с. 6.
  8. ↑ Фисчер 1964, с. 5; Риcе 1990, с. 13; Сервиcе 2000, с. 23.
  9. ↑ Пайне, Роберт. Тҳе лифе анд деатҳ оф Ленин. Неw Ёрк: Симон анд Счустер — 43-бет. ИСБН 0-07-048940-8. ОCЛC 2964249. 
  10. ↑ Петровскй-Штерн 2010, сс. 66–67.
  11. ↑ Фисчер 1964, с. 6; Риcе 1990, сс. 13–14, 18; Сервиcе 2000, сс. 25, 27; Wҳите 2001, сс. 18–19; Реад 2005, сс. 4, 8; Лиҳ 2011, с. 21; Яковлев 1988, с. 112.
  12. ↑ Фисчер 1964, с. 8; Сервиcе 2000, с. 27; Wҳите 2001, с. 19.
  13. ↑ Риcе 1990, с. 18; Сервиcе 2000, с. 26; Wҳите 2001, с. 20; Реад 2005, с. 7; Петровскй-Штерн 2010, с. 64.
  14. ↑ Фисчер 1964, с. 7; Риcе 1990, с. 16; Сервиcе 2000, сс. 32–36.
  15. ↑ Фисчер 1964, с. 7; Риcе 1990, с. 17; Сервиcе 2000, сс. 36–46; Wҳите 2001, с. 20; Реад 2005, с. 9.
  16. ↑ Фисчер 1964, сс. 6, 9; Риcе 1990, с. 19; Сервиcе 2000, сс. 48–49; Реад 2005, с. 10.
  17. ↑ Фисчер 1964, с. 9; Сервиcе 2000, сс. 50–51, 64; Реад 2005, с. 16; Петровскй-Штерн 2010, с. 69.
  18. ↑ Фисчер 1964, сс. 10–17; Риcе 1990, сс. 20, 22–24; Сервиcе 2000, сс. 52–58; Wҳите 2001, сс. 21–28; Реад 2005, с. 10; Лиҳ 2011, сс. 23–25.
  19. ↑ Фисчер 1964, с. 18; Риcе 1990, с. 25; Сервиcе 2000, с. 61; Wҳите 2001, с. 29; Реад 2005, с. 16; Тҳеэн 2004, с. 33.
  20. ↑ Фисчер 1964, с. 18; Риcе 1990, с. 26; Сервиcе 2000, сс. 61–63.
  21. ↑ Риcе 1990, сс. 26–27; Сервиcе 2000, сс. 64–68, 70; Wҳите 2001, с. 29.
  22. ↑ Фисчер 1964, с. 18; Риcе 1990, с. 27; Сервиcе 2000, сс. 68–69; Wҳите 2001, с. 29; Реад 2005, с. 15; Лиҳ 2011, с. 32.
  23. ↑ Фисчер 1964, с. 18; Риcе 1990, с. 28; Wҳите 2001, с. 30; Реад 2005, с. 12; Лиҳ 2011, сс. 32–33.
  24. ↑ Фисчер 1964, с. 18; Риcе 1990, с. 310; Сервиcе 2000, с. 71.
  25. ↑ Фисчер 1964, с. 19; Риcе 1990, сс. 32–33; Сервиcе 2000, с. 72; Wҳите 2001, сс. 30–31; Реад 2005, с. 18; Лиҳ 2011, с. 33.
  26. ↑ Риcе 1990, с. 33; Сервиcе 2000, сс. 74–76; Wҳите 2001, с. 31; Реад 2005, с. 17.
  27. ↑ Риcе 1990, с. 34; Сервиcе 2000, с. 78; Wҳите 2001, с. 31.

Ҳаволалар

Владимир Илич Ленин
Владимир Ильич Ленин

Ленин 1920-йилда
 СССР Халқ Комиссарлари Советининг раиси
 
Мансаб даври
6-июл 1923-йил – 21-январ 1924-йил
Ўтмишдоши Ташкил этилди
Вориси Алехеи Рйков
СССР МИК раиси Михаил Калинин (1922—1946)
 Россия СФСР Халқ Комиссарлари Советининг раиси
 
Мансаб даври
8-ноябр 1917-йил – 21-январ 1924-йил
Ўтмишдоши Ташкил этилди
Вориси Алехеи Рйков
 СССР Меҳнат ва мудофаа кенгаши раиси
 
Мансаб даври
17-июл 1923-йил – 21-январ 1924-йил
Ўтмишдоши Ташкил этилди
Вориси Лев Каменев
Шахсий маълумотлари
Таваллуди
Владимир Илйич Улянов

22-апрел 1870-йил
Симбирск, Россия империяси
Вафоти 21-январ 1924-йил(1924-01-21)
(53 ёшда)
Россия СФСР, Совет Иттифоқи
Ўлим сабаби Қон томирларининг даволаб бўлмайдиган касаллиги[1]
Сиёсий партияси
РКП(б)[а] (1912-йилдан)
Бошқа сиёсий
бирлашмалари
Турмуш ўртоғи
Онаси Мариа Алехандровна Бланк
Отаси Иля Николаевич Улянов
Қариндошлари
Алма матер Санкт-Петербург давлат университети
Мукофотлари Хоразм Халқ Совет Республикасининг Меҳнат ордени
Қозон шаҳрининг фахрий фуқароси
Дафн этилган жойи Ленин мақбараси, Москва,
Имзоси
Владимир Ленин овози
Файл:Ленин - Wҳат Ис Совиэт Поwер.огг
1919-йилда ёзилган

Совет Иттифоқи етакчилари рўйхати

Викииқтибосда Владимир Ленинга тегишли иқтибослар мавжуд.
  1. ↑ Волкогонов 1994, с. 435; Лернер, Финкелстеин & Wитзтум 2004, с. 372.


Манба хатоси: <реф> тагс эхист фор а гроуп намед "лоwер-алпҳа", бут но cорреспондинг <референcес гроуп="лоwер-алпҳа"/> таг wас фоунд 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Vladimir_Lenin" dan olindi