ТРОТСКИЙ (Бронштейн) Лев Давидович (1879.26.10, Херсон губерняси, Яновка қишлоғи — 1940.21.8, Мехиконинг Коёакана чорбоғи) — сиёсат ва давлат арбоби. 1896-йилдан социал-демократик ҳаракатда. 1904-йилдан болшевиклар ва меншевиклар фраксияларини бирлаштириш учун курашди. 1905-йил "перманент" (узлуксиз) инқилоб назариясини ишлаб чиқди. Т.нинг фикрича, Россия пролетариати буржуа инқилобини амалга оширгач, инқилобнинг социалистик босқичини бошлайди, бу инқилоб жаҳон пролетариатининг ёрдами билангина ғалаба қозонади. РСДРПнинг энг радикал қанотига мансуб бўлган. 1908—12 йилларда "Правда" газ. мухаррири. 1917-йил Петроград ҳарбий инқилобий комитети раиси сифатида Октябр тўнтаришинн амалга оширишнинг асосий ташаббускори ва раҳбарларидан бири. РСФСР ташқи ишлар халқ комиссари (1917. 25.10—1918.22.2). Қизил армиянинг асосчиларидан, Фуқаролар урушининг кўп фронтларида бу армиянинг харакатларига шахсан раҳбарлик қилган, репрессияларни кенг қўллаган. 1917—27 йилларда МК аъзоси. 1917 и. октабр ва 1919—26 йилларда МК Сиёсий Бюроси аъзоси. Етакчи бўлиш учун Иосиф Сталин билан кечган кескин кураш Т.нинг мағлубияти билан тугаган (1924-йил). Т.нинг қарашлари (троцкизм) РКП(б)даги "майда буржуача оғиш" деб эълон килинган. 1927-йил Т. 75 нафар фаол тарафдори (Л. Б. Каменев, Г. Е. Зиновев ва бошқалар) билан бирга партиядан ўчирилган, Олмаотага сургун қилинган, 1929-йил чет элга чикариб юборилган. Туркия (1929—32), Франсия (193335) Норвегия (193537), Мексика (1937—40)да яшаган. И.В. Сталинга қарши ғоявий кураш олиб бориб, уни Октябр ғояларининг хоини деб атаган. 1938-йил 4-Интернационал тузиш ташаббуси билан чиққан. Асосий асарлари: "Янги йўл" (1924), "Ленин ҳақида" (1924), "Октябр сабоқлари" (1924), "Рус инқилоби тарихи" (1931—33), "Перманент инқилоб" (1928—29), "Адабиёт ва инқилоб" (1923), "Менинг хаётим" (1930), "Сталин" (1940) ва бошқалар. НКВД агенти Р. Меркодер (испан) томонидан ўлдирилган. Т. Туркистонни советлаштиришга алоҳида эътибор қаратган шўро арбобларидан эди. У Фарғона вилоятига келгач (1922-йил 10 июн), истиқлолчиларга қарши бошланган қизил армиянинг жанг ҳаракатларини шахсан бошқариб, қўрбошиларга қарши шафқациз жазо чораларини қўллатган. Т.нинг буйруғи билан истиқлолчиларни тормор этиш учун Қуролли кучлар Олий бош қўмондони С. С. Каменев Фарғона водийси ва Бухорога (1921—23-йил), С. М. Будённий Андижонга (1922-йил август) юборилган. Т.нинг Туркистондан сўнг Афғонистон орқали Ҳиндистонни босиб олиш ва Шарқда оммавий инқилоб уюштириш ғояси бор эди.

Адабиёт

  • Архив Троцкого [Коммунистическая оппозиция в СССР (19231927)], т. 14, М., 1980; Дойчер И., Троцкий в изгнании, М., 1991; Васецкий Н. А., Троцкий. Опит политической биографии, М., 1992.