Ziyosfera

Lilian Bland

Lilian Bland (28-sentabr 1878 – 11-may 1971)[1][2] — ingliz-irland jurnalisti va aviatsiya kashshoflaridan biri bo‘lib, 1910–1911-yillarda Buyuk Britaniya va Irlandiyada, ehtimol hatto dunyoda ham, samolyotni loyihalash, qurish va uchirishga muvaffaq bo‘lgan ilk ayollardan biri hisoblanadi — bu samolyot Mayfly edi[3].

Lilian Bland
Fayl:Miss Lilian Bland with the Mayfly.jpg
Bland Mayfly bilan
Tavalludi
Lilian Emily Bland

28-sentabr 1878-yil
Kent, Angliya
Vafoti 11-may 1971-yil(1971-05-11)
(92 yoshda)
Fuqaroligi  Birlashgan Qirollik
Kasbi
  • Jurnalist
  • fotograf
  • aviator
Turmush oʻrtogʻi Charles Loftus Bland

Dastlabki hayoti

Bland 1878-yil 28-sentabrda Maidstone shahrida tug‘ilgan[2][1]. U ingliz-irland zodagonlari oilasiga mansub bo‘lib, Emily Charlotte (qizlik familiyasi Madden) va John Humphrey Blandning uchinchi farzandi edi va Willington Street (ilgari Willington Lane)dagi Willington House’da yashagan.

XX asr boshlarida u Londonning turli gazetalarida sport jurnalisti va matbuot fotografi sifatida ishlay boshladi[4]. Bland o‘z davri uchun noodatiy turmush tarzini olib borgan: u chekar, shim kiygan, ov qilgan, otish va baliq ovlash bilan shug‘ullangan[5][6].

1900–1906-yillar oralig‘ida, onasi vafotidan so‘ng, Bland (28 yoshida) otasi bilan birga oilaviy uy — Carnmoney (shimoliy Belfast)dagi Glebe Road West’dagi Tobercorran House’ga ko‘chib o‘tdi. Bland va uning otasi uning xolasi Sarah Maria Wintringham Smythe (vafoti 1918-yil) bilan birga yashadi[6]. Sarah 1857-yil 15-dekabrda general William James Smythega turmushga chiqqan; ularning farzandlari bo‘lmagan va Smythe 1887-yil 12-iyulda vafot etgan[7].

Shu yerdan boshlab Bland fotografiya faoliyatini davom ettirib, Shotlandiyaning olis orollarida dengiz qushlarini suratga olish bilan shug‘ullandi, bu esa uning uchishga bo‘lgan qiziqishini yanada kuchaytirdi[2][4].

Aviatsiyadagi faoliyati

Mayfly — 1910-yilda Lilian Bland tomonidan loyihalashtirilgan va qurilgan samolyot

Blandning amakisi Robert unga Parijdan Blériot monoplani tasvirlangan ochiq xat yuborgan va bu uni uchishga qiziqtirgan. U 1909-yilda Blackpool’da o‘tkazilgan ilk rasmiy aviatsiya yig‘ilishida monoplan o‘lchamlarini o‘rgandi[2] va o‘zining Mayfly samolyoti loyihasiga o‘z g‘oyalarini qo‘shdi.

Mayfly qanotlari jihatidan Blériot dizayniga o‘xshash edi, biroq u mustaqil ravishda havoga ko‘tarila olardi. O‘sha paytda Irlandiyada hali hech kim dvigatelli parvoz amalga oshirmagan edi — birinchi bo‘lib buni dekabr oyida Harry Ferguson bajargan. Samolyot yaratish esa uni o‘zi qurishni anglatardi[8].

Uning marhum amakisi, astronom va Qirollik jamiyati a’zosi general William James Smythe unga ustaxonali uy taqdim etgan. Wright birodarlar ishlari haqida o‘qib va ularning yutuqlaridan ilhomlanib, Bland qanot kengligi 6 fut bo‘lgan uchishga yaroqli model biplan yaratdi[4].


Shundan so‘ng u boshqalarning yordami bilan archa yog‘ochi, bambuk va matodan tayyorlangan to‘liq o‘lchamli planerga o‘tdi; u 1910-yil boshida tayyor bo‘ldi. Bir necha oy davomida u samolyotni takomillashtirish uchun ko‘plab sinov parvozlarini amalga oshirdi. Tayyor planerning qanot kengligi 20 fut 7 dyuym, og‘irligi esa 200 funt edi.

Samolyotning uchish qobiliyatiga shubhalar bildirilgani sababli, Bland uni kinoya bilan Mayfly (“ehtimol uchadi”) deb atadi[2]. Mayfly Carnmoney Hilldan uchirib sinovdan o‘tkazildi, asta-sekin mustahkamlanib, og‘irroq yuklar bilan tekshirildi, to Bland uni dvigatel o‘rnatishga yetarlicha mustahkam deb hisoblaguncha. Yuk sinovi to‘rt nafar irland politsiyachisi yordamida o‘tkazildi. Samolyot to‘rt kishini ko‘tara olganidan so‘ng, Bland u bitta ingliz dvigatelini ham ko‘tara oladi deb hisoblagan[8].

U A. V. Roe & Co. kompaniyasidan £100 evaziga yengil 20 ot kuchili ikki taktli dvigatel buyurtma qildi va biroz kechikishlardan so‘ng uni iyul oyida Carnmoneyga olib keldi[4].

Ikki silindrli dvigatel 1000 aylanish/daqiqada 20 ot kuchi ishlab chiqargan. Bland yoqilg‘i baki hali tayyor bo‘lmagani uchun vaqtincha yechim topdi: bo‘sh viski shishasi yonilg‘i baki o‘rnida ishlatildi, uning kar qulog‘i uchun ishlatiladigan eshitish trubkasi esa dvigatel shlangi vazifasini bajardi[8].

Biroq bu konstruktsiya muvaffaqiyatli bo‘lmadi — dvigatel tebranishi samolyotning bolt va tirgaklarini bo‘shashtirib yubordi va parvoz kechiktirildi[4].

Mayfly ustida tayyorgarlik 1909-yilda boshlangan va ilk muvaffaqiyatli parvoz 1910-yil avgust oyining oxirida Randalstownda amalga oshirilgan — bu yer yuzasidan qisqa sakrash edi[8]. Bland ochiq matoli o‘rindiqda o‘tirgan holda, taxminan 30 fut yugurib, boshqaruvni ushlab turib chorak mil masofani havoda bosib o‘tdi[2]. Boshqaruv moslamasi velosiped rulidan iborat edi.

Bu bilan u Irlandiyada samolyot uchirgan ilk ayolga aylandi, Mayfly esa Irlandiyadagi birinchi dvigatelli biplan bo‘ldi[9]. 2017-yilda Sinead Morrissey o‘zining The Mayfly she’rida Bland parvozlaridan birini tasvirlab bergan.

U keyinchalik ham tajribalarni davom ettirdi — parvozlar odatda 30 fut (10 metr) atrofida bo‘lib, ba’zan samolyotning yer yuzasidan uzilganini aniqlash uchun yer holatini tekshirishga to‘g‘ri kelardi. Eng uzoq parvoz taxminan chorak mil (400 metr) bo‘lgan.

U samolyotning takomillashtirilgan variantini rejalashtirdi va rivojlantirishni moliyalashtirish uchun biplanlarni dvigatelsiz £250, planerlarni esa £80 dan sotishni taklif qildi[2][10]. Blandning so‘zlariga ko‘ra, Mayfly kuchli shamollarda ham 90 yard masofani barqaror bosib o‘ta olgan va 30 fut balandlikka ko‘tarila olgan.

Biroq samolyot bundan ortiq imkoniyatlarga ega emas edi va kattaroq dvigatelni ko‘tara olmasdi[11]. Oxir-oqibat, Bland Mayfly karkasini o‘g‘il bolalar planerlari klubiga berdi va dvigatelni sotdi.

Keyingi hayoti

1911-yil aprelga kelib u Ford avtomobillari dilerligini Belfastda boshqarayotgan edi, biroq o‘sha yilning o‘zida u bu ishni tashlab, amakivachchasi Charles Loftus Bland (1881-yil 21-oktabrda tug‘ilgan)ga turmushga chiqdi. Charles Britaniya Kolumbiyasidan kelgan yog‘och kesuvchi bo‘lib, Lilian bilan unashtirish uchun Irlandiyaga qaytgan edi[8].

Ular 1911-yil 3-oktabrda turmush qurishdi va tez orada Kanadaga ko‘chib o‘tib, yangi o‘zlashtirilmagan yerda o‘z fermalarini barpo etdilar[10][1][8].

Charles va Lilian 1913-yil 13-aprelda yagona farzandlari — Patricia Lilian Blandni dunyoga keltirdilar. Patricia 1929-yil sentabrda 16 yoshida tetanus kasalligidan vafot etdi. Shundan so‘ng er-xotin ajralishdi: Lilian Angliyaga qaytdi, Charles esa keyinchalik ikkinchi rafiqasi Maryga uylangan (u ham Lilian va Charlesning qarindoshi edi)[12].

Lilian Bland Community Park yozuvi tushirilgan belgi
Lilian Bland Community Park

Bland 1935-yilda Birlashgan Qirollikka qaytib, Kentda yashay boshladi. U bog‘dorchilik bilan shug‘ullandi va ko‘proq daromad topish umidida o‘z ish haqini fond bozorida tikdi[8]. Shuningdek, u shu davrda o‘z hayoti haqida xotiralar yozgan, biroq ular hali nashr etilmagan[8].

1950-yillarga kelib u Kornuollga ko‘chib o‘tdi[13]. 1971-yilda 92 yoshida u Belfast Telegraph gazetasi tomonidan keltirilgan so‘zlarida hayotidagi yagona qolgan hayajon qimor o‘ynash ekanini aytgan. Ko‘p o‘tmay, o‘sha yilning 11-mayida vafot etgan[11].

Merosi

Bland County Antrimdagi Carnmoney hududidagi oilaviy uyida Ulster History Circle tomonidan o‘rnatilgan ko‘k yodgorlik lavhasi bilan sharaflangan, Mayfly esa Dublin klubiga taqdim etilgan[3].

Newtownabbeydagi Glengormley Park 2011-yil avgust oyida Lilian Bland Community Park deb qayta nomlandi; shu bilan birga, zanglamaydigan po‘latdan yasalgan Mayfly haykali ham ochildi[14][15].

2021-yil iyul oyida uning to‘rtta rasmi Penzance shahrida auksionga qo‘yildi[16].

2021-yilda National Museums NI tomonidan tashkil etilgan Irlandiya ixtirochilari haqidagi ko‘rgazmada, Ulster Transport Museum (Belfast yaqinidagi Cultra hududida) Blandning Irlandiya aviatsiyasiga qo‘shgan hissasi namoyish etildi[17].

Zara Rutherford (2022-yilda 19 yoshida dunyoni yakka o‘zi aylanib chiqqan eng yosh ayol uchuvchi) Lilian Blandni o‘zining ilhom manbalaridan biri sifatida tilga olgan[manba kerak].

Adabiyotlar

  • Bracken, Damian; Ó Riain-Raedel, Dagmar. Ireland and Europe in the Twelfth Century: Reform and Renewal. Dublin: Four Courts Press, 2006. ISBN 978-1-85182-848-7. 
  • Lebow, Eileen (2002), Before Amelia: Women Pilots in the Early Days of Aviation, Potomac Books, ISBN 9781574884821
  • Lewis, P. (1962). British Aircraft 1809–1914, 126–127-betlar. Putnam, London.
  • Russell, Mary (2012), The Blessings of a Good Thick Skirt, HarperCollins, ISBN 9780007464142
  • Warner, Guy (2010), Lilian Bland, Nicholson and Bass, ISBN 9781905989515

Manbalar

Havolalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Andrews 2009.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 Blake & Women's Museum of Ireland.
  3. ↑ 3,0 3,1 Hidden Gems.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Lewis 1964, s. 140.
  5. ↑ Bol, Rosita. „Lilian Bland, the first woman to fly an aircraft in Ireland“ (en). Qaraldi: 2019-yil 21-sentyabr.
  6. ↑ 6,0 6,1 McIlwaine 2010.
  7. ↑ „Smythe, William James“. Dictionary of Irish Biography. Qaraldi: 2025-yil 11-aprel.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 Elizabeth Long, Series: Subject Files, File: Bland Lilian, ID: File 392. University of Waterloo.
  9. ↑ Bland 1910, s. 1025.
  10. ↑ 10,0 10,1 Andrews 2010.
  11. ↑ 11,0 11,1 Lewis 1964, s. 141.
  12. ↑ „Lilian Bland » Lilian's husband“. lilianbland.ie. Qaraldi: 2018-yil 24-oktyabr.
  13. ↑ BBC 2010.
  14. ↑ „Park renamed to celebrate Glengormley aviator“ (en). www.newtownabbeytoday.co.uk. 2020-yil 16-fevralda asl nusxadan arxivlangan.
  15. ↑ „Lilian Bland Park“. lilianbland.ie. Qaraldi: 2021-yil 30-may.
  16. ↑ Vergnault, Olivier. Painting by pioneering female aviator go on sale. The Cornishman (2021-yil 15-iyul), s. 17.
  17. ↑ „'Flying feminist' Lilian Bland celebrated in new exhibition“ (en). The Guardian (2021-yil 11-avgust). 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Lilian_Bland" dan olindi