Litva liti
| Литва лити Lietuvos litas (lit.) | |
|---|---|
| ISO 4217: | LTL (440) |
| Давлат номи: | |
| Символ: | |
Лит (литовча: литас) — Литва Республикасининг 1922-йилдан 1941-йилгача ва 1993-йилдан 2014-йилгача амалда бўлган пул бирлиги . 100 сентдан иборат (литовча: сэнтас).
ИСО 4217 тизимидаги халқаро код ЛТЛ ҳисобланади.
2015-йил 1-январда Литва еврозонага кирди, Литва миллий валютаси литлар 1 евро учун 3,4528 лит курсида еврони алмаштирди.
Тарихи
Биринчи жаҳон урушидан кейин мустақил Литва Республикасида бошқа давлатларнинг тўлов воситалари муомалада бўлган (масалан, Германия шарқий рубли).
Ўзининг юридик эмитент банки йўқлиги сабабли, Германия Шарқий кредит идораси (Дарлеҳнскассе Ост) билан тузилган шартномага кўра, аухинас (литовча: ауксинас) деб номланган остмаркалардан фойдаланиш бошланди. 1922-йил ўрталарида Литвада марканинг гиперинфляцияси туфайли савдо, молия ва кредитнинг нормал фаолияти бузилди. Литва Сейми (юқори қонунчилик органи) шошилинч равишда литни жорий этиш ва Литва Банкини ташкил этиш тўғрисида қонун қабул қилди.
1922йил 10-сентябрда чиқарилган вақтинчалик банкноталар 25-сентябрда муомалага чиқарилган. Лит 1-октябрда муомалага киритилган. Литларнинг олтин миқдори 0,1504602 г соф олтин этиб белгиланди, бу АҚШ доллари олтин таркибининг 1/10 қисмига тўғри келади. Ауксинларни литга алмаштириш ҳар ҳафта молия вазири томонидан белги ва доллар нисбати ҳисобга олинган ҳолда белгиланган курс бўйича амалга оширилди. Дастлабки нисбат 175 эди : 1. Унда темир йўл ва почта тарифлари, солиқлар, облигациялар, жамғарма кассалари депозитлари ва бошқалар қайта ҳисоблаб чиқилган. Англия, Чехословакия ва Германияда банкноталар чоп этилган. 1925-йилдаги тангалар ҳам хорижда зарб қилинган. 1936- ва 1938-йиллардаги тангалар Каунасда зарб қилинган. Урушдан олдинги Литва қонунчилиги эмиссиянинг камида учдан бир қисмини қимматбаҳо металлар захиралари, қолган қисмини эса ликвид қимматли қоғозлар қоплаганлигини белгилаб қўйди.
Литва СССРга қўшилгандан сўнг (1940), 1941-йил 25-мартдан бошлаб лит Совет рублига алмаштирилди.
Мустақиллик тикланганидан сўнг, 1991-йил 5-августдан бошлаб тўлов воситаси сифатида вақтинчалик пул „умумий купонлар“ қўлланила бошланди. 1992-йил 1-октябрда улар ягона қонуний тўлов воситаси деб эълон қилинди.
Лит 1993-йил 25-июнда муомалага киритилган. Вақтинчалик купонлар 100:1 нисбатда ўзгартирилди. Вақтинчалик купонлар 1993-йил 20-июлгача муомалада бўлган.
2015-йил 1-январдан бошлаб Литвада қонуний тўлов воситаси евро ҳисобланади[1], лит алмашинуви қуйидаги нисбатда амалга оширилади: 1 евро = 3,4528 лит. Лит ва евронинг параллел айланиш даври 2015-йил 1-январдан 15-январгача. Лит еврога алмаштирилди: почта бўлимлари ва барча банклар томонидан — 2015-йил 1-мартгача, барча банклар томонидан — 2015-йил 30-мартгача, айрим банклар томонидан — 2015-йил 30-декабргача. Ушбу санадан кейин литлар фақат Литва банки томонидан алмаштирилади, алмашинувнинг амал қилиш муддати белгиланмаган.
Биринчи Республика Лити
Тангалар
| Тасвир | Қиймати | Йил | Таркиби | Диаметри(мм) | Оғирлиги (г) |
Четлари | Тиражи |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 сент | 1925 | бронза | 15.5 | 1.6 | силлиқ | 5 000 000 | |
| 1936 | 15.5 | 1.0 | 9 955 000 | ||||
| 2 сент | 1936 | 18 | 2.3 | 4 951 107 | |||
| 5 сент | 1925 | 19 | 2.1 | 12 000 000 | |||
| 1936 | 20 | 3.0 | 4 800 000 | ||||
| 10 сент | 1925 | 20 | 3.0 | 12 000 000 | |||
| 20 сент | 23 | 4.0 | 8 000 000 | ||||
| 50 сент | 25 | 5.0 | 5 000 000 | ||||
| 1 лит | 1925 | Аг-500 | 19.0 | 2.7 | қовурғали | 5 985 000 | |
| 2 лит | 23.0 | 5.4 | 3 000 000 | ||||
| 5 лит | 29.4 | 13.5 | 1 000 000 | ||||
| 5 лит | 1936 | Аг-750 | 27.1 | 9.0 | силлиқ ТАВО ГЕРОВЕ ТАУТОС ГЕРОВЕёзуви билан |
2 750 000 | |
| 10 лит | 1936 | 32.2 | 18.0 | силлиқ ТАУТОС ЖĖГА ВИЭНЙБЕЖЕёзуви билан |
876 000 | ||
| 1938 | 180 000 |
Банкноталар
| 1922-йил 10-сентабрдаги намуна | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Тасвир | Қиймати | Ўлчами (мм) | Асосий ранги | Тавсиф | Чиққан йили | |||
| Олд тараф | Орқа тараф | Олд тараф | Орқа тараф | Сув белгиси | ||||
| 1 сент | 80×52 | кўк | қиймати | қиймати ва Литва герби | йўқ | 1922-йил 10-сентабр | ||
| 5 сент | яшил | |||||||
| 20 сент | жигарранг | |||||||
| 50 сент | бинафшаранг | |||||||
| 1 лит | 120×65 | яшил | ҳалқалар | |||||
| 5 лит | жигарранг | ГС литери | ||||||
| 1922-йил 16-ноябрдаги намуна | ||||||||
| 1 сент | 90×55 | яшил | қиймати ва Литва герби | қиймати | йўқ | 1922-йил 16-ноябр | ||
| 2 сент | қаймоқранг | |||||||
| 5 сент | мовий | |||||||
| 10 сент | қизил | |||||||
| 20 сент | 100×60 | жигарранг | ||||||
| 50 сент | бинафшаранг | |||||||
| 1 лит | 110×65 | қизил | оваллар | |||||
| 2 лит | бинафшаранг | Гедимин колюмни | ||||||
| 5 лит | 120×70 | яшил | фермер | чарх ва аёл | ||||
| 10 лит | бинафшаранг, жигарранг | қиймати ва Литва герби | аёллар портрети | |||||
| 50 лит | 150×78 | жигарранг | буюк княз Гедимин портрети | Вилнюсдаги муқаддас Станислав собори | ||||
| 100 лит | 170×87 | яшил, кўк | буюк княз Витовт портрети | аёллар портрети | ||||
| 1924-йилги намуна | ||||||||
| 500 лит | 198×92 | яшил, сабзиранг | қиймати | Клайпеда, Вилнюс, Каунас шаҳарларининг герблари | Гедимин колюмни | 1924-йил | ||
| 1000 лит | 220×108 | яшил, кўк | қиймати ва Литва герби | миллий кийимлардаги ёшлар | буюк княз Витовт портрети | |||
| 1927—1928-йилги намуна | ||||||||
| 10 лит | 130×75 | яшил | қиймати ва Литва герби | дала ишлари | йўқ | 1927-йил | ||
| 50 лит | 145×80 | кўк, бинафшаранг | Ионас Басанавичюс портрети | буюк княз Гедимин портрети | буюк княз Гедимин портрети | 1928-йил | ||
| 100 лит | 155×85 | жигарранг | Каунасдаги Литва Банки биноси | буюк княз Кейстут портрети | буюк княз Кейстут портрети | |||
| 1929—1930-йилги намуна | ||||||||
| 5 лит | 120×70 | жигарранг | Витовт портрети | Грюнвалд жанги саҳнаси | йўқ | 1929-йил | ||
| 20 лит | 140×75 | яшил, жигарранг | Витовт портрети, Каунасдаги Буюк Витовт черкови, Витовт давридаги тангаларда тасвирланган хоч ва найза учи |
Каунасдаги Озодлик ҳайкалива юк қайиғи | 1930-йил | |||
| 1938-йилги намуна | ||||||||
| 10 лит | 130×75 | яшил, сабзиранг | Президент Антанас Сметона портрети ва Мустақиллик декларацияси | Мустақиллик Декларациясини имзолаганЛитва Кенгаши аъзоларининг жамоавий портрети, Клайпеда, Вилнюс, Каунас шаҳарларининг герблари |
йўқ | 1938-йил 16-феврал | ||
Замонавий лит
1991-йил тангалари
| Тасвир | Қиймати | Таркиби | Диаметри (мм) |
Қалинлиги (мм) |
Оғирлиги (г) |
Четлари |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 сент | алюминий | 18.75 | 1.30 | 0,83 | силлиқ | |
| 2 сент | 21.75 | 1.30 | 1.12 | |||
| 5 сент | 24.40 | 1.35 | 1.40 | |||
| 10 сент | Cу + Зн + Сн | 16.0 | 1 | 1.40 | ||
| 20 сент | 17.50 | 1.2 | 2.10 | |||
| 50 сент | 21.00 | 1.2 | 3.03 | |||
| 1 лит | Cу + Ни | 16.75 | 1.5 | 2.35 | йўлакчали | |
| 2 лит | 20.5 | 1.35 | 3.46 | |||
| 5 лит | 23 | 1.5 | 4.36 |
1997-2014-йиллардаги тангалар
Литва банки 1991, 2000, 2003 ва 2008-2014 йилларда тангаларнинг расмий тўпламларини чиқарган. 1991, 2000 ва 2003 йиллар тўпламларида фақат тегишли чиқарилган йил тангалари, 2008, 2009 ва 2014 йиллар тўпламларида 1991 йилдаги 1, 2 ва 5 сентлик тангалар, 2010-2014 йиллардаги эсдалик тангалари мавжуд эди.
| Тасвир | Қиймати | Таркиби | Диаметри (мм) |
Қалинлиги (мм) |
Оғирлиги (г) |
Четлари | Чиқариш йиллари |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 10 сент | Cу + Зн + Ни | 17.00 | 1.70 | 2.60 | йўлакчали | 1997 1998 1999 2000 2003 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 | |
| 20 сент | 20.50 | 2.10 | 4.80 | 1997 1998 1999 2000 2003 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 | |||
| 50 сент | 23.00 | 2.10 | 6.00 | 1997 19981999 20002003 2008 2009 2010 2011 20122013 2014 | |||
| 1 лит | Cу + Ни | 22.30 | 2.20 | 6.25 | 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 | ||
| 2 лит | ҳалқаси: Cу + Ал + Ни маркази: Cу + Ни |
25.00 | 2.20 | 7.50 | интервалгача йўлакчали | 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 | |
| 5 лит | ҳалқаси: Cу + Ни маркази: Cу + Ал + Ни |
27.50 | 2.35 | 10.10 | „ПЕНКИ ЛИТАИ“ (беш лит) ёзуви билан силлиқ | 1998 1999 2000 2003 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 | |
| Эслатма: Қалин ҳарф бу тангалар фақат тўпламларнинг бир қисми сифатида чиқарилган йилларни кўрсатади. | |||||||
Эсдалик тангалари
Литванинг биринчи эсдалик тангаси 1938-йилда давлат мустақиллигининг 20 йиллиги шарафига муомалага чиқарилган. Ҳозирги вақтда Литва Банки эсдалик ва юбилей тангаларни қимматбаҳо (олтин — 1, 10, 50, 100, 500 лит, кумуш — 5, 10, 50, 100 лит ва 200 литлик биметалик тангалар) ва қимматбаҳо бўлмаган (мелхиор — номинал қиймати 1 ва 10 лит, биметалик номинал қиймати 2 лит ва шимолий олтиндан номинал қиймати 25 лит бўлган) металлардан зарб қилади. Литва мустақиллиги тикланганидан сўнг чиқарилган биринчи тангалар Доро ва Гиренанинг трансатлантик парвозининг 60 йиллигига ва Папа Иоанн Павел ИИ нинг Литвага ташрифига бағишланган эди. Барча тангалар Литва зарбхонасида зарб қилинган.
Ҳаммаси бўлиб, литлар мавжуд бўлган даврда 111 хил тангалар чиқарилган, шу жумладан, 15 таси мелхиордан, 2 таси шимолий олтиндан, 12 таси биметалик (мелхиор + мис), 69 таси 925 пробали кумуш, 12 таси 999 пробали олтин ва 1 — биметалик (олтин + кумуш) дан ясалган.
Банкноталар
| 1991—2003-йилги намуна | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Тасвир | Қиймати | Ўлчами (мм) |
Тавсифи | Чиқарилган санаси | Муомаладан чиққан сана | |
| Олд тарафи | Орқа тарафи | |||||
| 1 лит | 135×65 | Олд тарафи: Литва ёзувчиси Юлия Жемаите портрети (1845—1921) Орқа тарафи: Палушадаги муқаддас Иосафатнинг ёғоч черкови Сув белгиси: „Wайкимас“ герби |
1994 | 2007-йил
1-март | ||
| 2 лит | 135×65 | Олд тарафи: литвалик ёзувчи-педагог Мотеюс Валанчиус портрети (1801—1875) Орқа тарафи: Тракай қал’аси кўриниши Сув белгиси: Литва герби |
1993 | 2007-йил1-март | ||
| 5 лит | 135×65 | Олд тарафи: Литва адабий тилининг „отаси“ Ионас Яблонскиснинг портрети (1860—1930) Орқа тарафи: Петрас Римшанинг „Литва мактаби“ ҳайкали Сув белгиси: Литва герби |
1993 | 2007-йил1-март | ||
| 10 лит | 135×65 | Олд тарафи: Литва учувчилари Степонас Дариус (1896—1933) ва Стасис Гиренаснинг (1893—1933) портретлари Орқа тарафи: Атлантика океани устидан учаётган „Литуаниcа“ самолёти Сув белгиси: Литва герби |
1991 | 1996-йил1-январ | ||
| 1993 | 2007-йил 1-март | |||||
| 1997 | 2012-йил 1-июн | |||||
| 2001 | 2015-йил15-январ | |||||
| 2007 | ||||||
| 20 лит | 135×65 | Олд тарафи: Литва шоири ва драматурги Майронис (Ионас Мачиулис) нинг портрети (1862—1932) Орқа тарафи: Буюк Витовт номидаги ҳарбий музей ва Каунасдаги Озодлик ҳайкали Сув белгиси: Литва герби |
1991 | 1994-йил 1-июн | ||
| 1993 | 2007-йил 1-март | |||||
| 1997 | 2012-йил 1-июн | |||||
| 2001 | 2015-йил15-январ | |||||
| 2007 | ||||||
| 50 лит | 135×65 | Олд тарафи: Литва миллий тикланиши отаси Ионас Басанавичиуснинг портрети (1851—1927) Орқа тарафи: муқаддас Станислав собори ва Вилнюсдаги қўнғироқ минорасининг кўриниши Сув белгиси: Литва герби |
1991 | 1996-йил1-январ | ||
| 1993 | 2007-йил1-март | |||||
| 1998 | 2015-йил15-январ | |||||
| 2003 | ||||||
| 100 лит | 135×65 | Олд тарафи: Литва тарихчиси Симонас Даукантас портрети (1793—1864) Орқа тарафи: Авлиё Иоанн черкови ва қўнғироқ минораси билан Вилнюс университетининг кўриниши Сув белгиси: Литва герби |
1991 | 2001-йил1-июл | ||
| 2000 | 2015-йил15-январ | |||||
| 2007 | ||||||
| 200 лит | 135×65 | Олд тарафи: Литва драматурги Видунас (Вилгелмас Сторостас) портрети (1868—1953) Орқа тарафи: Клайпеда маёғи Сув белгиси: Видунас портрети |
1997 | 2015-йил15-январ | ||
| 500 лит | 147×70 | Олд тарафи: Литва ёзувчиси Винцас Кудирканинг портрети (1858—1899) Орқа тарафи: Литва Озодлик қўнғироғи ва дарё водийсининг кўриниши Сув белгиси: Кудирка портрети |
2000 | |||
Қизиқарли фактлар
- 1991 йилда Литва мустақиллиги тикланганидан кейин биринчи банкноталар муомалага чиқарилди. Шу билан бирга, 50 лит номиналлари хато билан чиқарилди — унда Вилнюс собори тасвирланган, марказда, Авлиё Елена ҳайкали жойлашган. 1991-йилги банкнотда муқаддас Елена чап қўлида хочни ушлаб туради, лекин аслида у ўнг қўлида хочни ушлаб туради.
- 1993-йилдаги 10 литлик банкнотда Шимолий Америка ва Европа контурлари сезиларли даражада ўзгарган.[2]
- 1000 литлик банкноталар 1991-йилда чоп этилган, аммо муомалага киритилмаган.
Валюта курси режими
1994-йил 1-апрелдан 2002-йил 31-январгача литлар долларга нисбатан 4:1 нисбатда, 2002-йил 1-февралдан бошлаб еврога нисбатан ўша даврда ўрнатилган 3,4528:1 нисбатда ўзгармаган ҳолда боғланди. Литвада умумий Европа валютаси киритилгунга қадар. Ушбу вазифани амалга ошириш учун 2004-йил 28-июндан бошлаб литалар Европа валюта курси механизмига киритилган. Расмий равишда, ушбу механизмга киритилган валюта курси белгиланган курсдан 15 % дан ортиқ четга чиқа олмайди; еврога боғланган пайтдан бошлаб, литнинг берилгандан ҳақиқий оғиши 0 % ни ташкил этди.
Манбалар
- ↑ Литва празднуэт вступлениэ в эврозону // ббcруссиан.cом, 2015-йил 1-январ
- ↑ „ЛТБ — Банкнотаи“.
