Lokarno shartnomalari sahifasining manbasini koʻrish

{{Shartnoma
 | nomi                     = Lokarno shartnomalari
 | toʻliq_nomi              = Lokarno shartnomalari
 | tasvir                   = Bundesarchiv Bild 183-R03618, Locarno, Gustav Stresemann, Chamberlain, Briand.jpg
 | uzunlik                  = 200px
 | izoh               = Chapdan oʻngga: [[Gustav Stresemann]], [[Austen Chamberlain]] va [[Aristide Briand]]
 | turi                     = [[Koʻp tomonlama shartnoma]]
 | tayyorlangan_kuni        = 
 | imzolangan_sanasi        = 1925-yil 1-dekabr
 | imzolangan_joyi          = [[London]], [[Angliya]], [[Birlashgan Qirollik]]
 | muhrlangan               = 
 | kuchga_kirishi           = 1926-yil 14-sentyabr
 | shartlari                = [[Veymar Respublikasi]]ning [[Millatlar ligasi]]ga aʼzo boʻlishi
 | harakatlarning_oxiri     = 
 | imzolangan               = 
 | tomonlar                 = 
 | saqlanadigan_joyi        = 
 | tillari                  = 
 | veb-sayt                 = 
 | wikisource               = 
}}
'''Lokarno shartnomalari''', jamlanma holda '''Lokarno pakti''' deb ataladi, [[Birinchi jahon urushi]]dan keyin 1925-yil oxirida Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Belgiya, Italiya, [[Ikkinchi Polsha Respublikasi|Polsha]] va [[Birinchi Chexoslovakiya Respublikasi|Chexoslovakiya]] oʻrtasida muzokarasi oʻtgan yettita xalqaro kelishuvdan iborat edi. Asosiy bitimda beshta gʻarbiy Yevropa davlati [[Versal sulh shartnomasi|Versal shartnomasi]] bilan belgilangan Germaniya–Fransiya va Germaniya–Belgiya chegaralarining daxlsizligini kafolatlashga kelishdilar. Shuningdek, Germaniya [[Reyn viloyati]]ning demilitarizatsiya qilingan zonasiga rioya qilish va barcha nizolarni [[Millatlar ligasi]] doirasida tinch yoʻl bilan hal etish majburiyati ham belgilandi. Polsha va Chexoslovakiya bilan tuzilgan qoʻshimcha arbitraj shartnomalarida Germaniya nizolarni tinch yoʻl bilan hal etishga rozi boʻldi. Ammo bitimlarda Germaniyaning sharqiy chegaralari uchun hech qanday kafolat berilmagani muhim jihat boʻlib, bu holat Germaniyaga Versal shartnomasini qayta koʻrib chiqish va sharqda yoʻqotgan hududlarini qaytarib olishga urinish uchun imkoniyat eshigini ochib qoʻyar edi.

Lokarno shartnomalari 1925–1930-yillarda Gʻarbiy Yevropadagi siyosiy muhitni sezilarli darajada yaxshiladi va kelgusida ham nizolarni tinch yoʻl bilan hal qilish mumkinligi haqidagi umidlarni kuchaytirdi. Bu kayfiyat koʻpincha „Lokarno ruhi“ deb ataldi. Bitimlarning eng muhim natijasi 1926-yilda Germaniyaning Millatlar Ligasiga qabul qilinishi boʻldi.

Bitimlar amalda 1936-yil 7-mart kuni oʻz kuchini yoʻqotdi. Oʻsha kuni [[Uchinchi reyx|natsist Germaniyasi]] qoʻshinlari demilitarizatsiya qilingan Reynland hududiga kirdi, qolgan tomonlar esa bunga javob choralarini koʻrmadilar.

== Tarixiy asos ==
[[Versal sulh shartnomasi|Versal shartnomasi]] shartlariga koʻra, Germaniya oʻzining Yevropadagi hududining 13 foizini va aholining 12 foizini yoʻqotdi<ref>{{Cite web |title=Approximate German territorial losses, and related loss of resources, following the Treaty of Versailles, June 28, 1919 |url=https://www.statista.com/statistics/1086370/territorial-resource-loss-treaty-of-versailles/#:~:text=Parts%20II%20and%20III%20of,percent%20of%20their%20respective%20totals). |access-date=12 September 2024 |website=Statista}}</ref>. Bu yoʻqotishlar asosan Fransiya ([[Elzas–Lotaringiya]]) va qayta tiklangan [[Ikkinchi Polsha Respublikasi|Polsha]]ning foydasiga boʻldi. Germaniya yana bir bor Fransiyaga harbiy jihatdan tahdid qila olmasligini taʼminlash uchun Reyn daryosining gʻarbiy qismidagi hudud ittifoqchi qoʻshinlar tomonidan [[Reynning okkupatsiya qilinishi|okkupatsiya]] qilindi va bu mintaqada barcha nemis harbiy faoliyati taqiqlab qoʻyildi. Reynning sharqida ellik kilometr masofadagi hudud ham demilitarizatsiya qilindi. Germaniyaga shartnoma boʻyicha muzokaralarda qatnashish huquqi berilmagani va u oʻzini haqoratlangan deb hisoblagan uchun bu shartlarga chuqur nafrat bilan munosabat bildirdi<ref>{{Cite web |date=9 September 2024 |title=Treaty of Versailles |url=https://www.britannica.com/event/Treaty-of-Versailles-1919 |access-date=12 September 2024 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref>. Versal shartnomasini qayta koʻrib chiqish masalasi [[Veymar Respublikasi]] davridagi nemis siyosatchilari uchun muhim siyosiy maqsadga aylandi<ref>{{Cite web |last=Scriba |first=Arnulf |date=2 September 2014 |title=Weimarer Republik: Außenpolitik |trans-title=Weimar Republic: Foreign Policy |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/aussenpolitik.html |access-date=12 September 2024 |website=Deutsches Historisches Museum |language=de}}</ref>.

== Tashqi siyosat maqsadlari ==
Germaniya Versal shartnomasini qayta koʻrib chiqishgina unga shartnoma cheklovlari tufayli yoʻqotgan ichki suverenitet va diplomatik mustaqillikni tiklash imkonini beradi, deb hisoblagan. 1923-yil oxirida Germaniya kansleri va tashqi ishlar vaziri boʻlgan, keyingi hukumatlarda ham tashqi ishlar vaziri sifatida faoliyatini davom ettirgan [[Gustav Stresemann]], shartnoma shartlarini imkon qadar bajarishga urinish orqali Ittifoqchilarning ishonchini qozonish va Germaniyaga diplomatik erkinlikni qayta tiklashni umid qilgan<ref name=":2">{{Cite journal |last=FCO Historians |date=2000 |title=Locarno 1925: The Treaty, the Spirit and the Suite |url=https://issuu.com/fcohistorians/docs/history_notes_cover_hphn_3 |journal=History Notes |publisher=Foreign & Commonwealth Office |issue=3 |page=14}}</ref>. Uning maqsadi tinchlikni barqarorlashtirish, ayniqsa Fransiya bilan; Polshaga berilgan hududlarni qaytarib olish; [[Birinchi jahon urushi reparatsiyasi|reparatsiya]] toʻlovlarini tugatish; Reynlandning okkupatsiyasiga barham berish va shu yoʻl bilan Germaniyani asta-sekin yana kuchli davlat maqomiga qaytarish edi<ref name=":3">{{Cite web |title=Verträge von Locarno |trans-title=Locarno Treaties |url=http://www.deutschegeschichten.de/popup/objekt.asp?OzIID=5591&ObjKatID=106&ThemaKatID=1002 |access-date=7 September 2024 |website=Deutsche Geschichten |publisher=Bundeszentrale für politische Bildung |language=de}}</ref>.

Fransiya esa, oʻz navbatida, avvalo Germaniyadan boʻlishi mumkin boʻlgan yangi tajovuzlardan himoyalanishni asosiy tashqi siyosat vazifasi deb bilgan. U [[Fransiya-Polsha munosabatlari|Polsha]], Chexoslovakiya, Ruminiya va Yugoslaviya bilan kelishuvlar tuzib, Germaniyani sharqdan oʻrab turgan „sanitar kordon“ni yaratdi<ref name=":4">[[Stephen Schuker]], „The End of Versailles“, pp. 38–56 in Gordon Martel, ed. ''The Origins of the Second World War Reconsidered'' (1999), pp. 48–49.</ref>. 1923-yilda Fransiya bir necha bor toʻlanmay qolgan reparatsiyalarni undirish maqsadida [[Rurning okkupatsiya qilinishi|Rurni okkupatsiya]] qilgan edi. Shuningdek, Fransiya Britaniyadan qoʻshimcha xavfsizlik kafolatlari olishga intilardi<ref name=":1">{{Cite web |last=Krüger |first=Peter |title=Der Vertrag von Locarno, 16. Oktober 1925: Einführung |trans-title=The Treaty of Locarno, 16 October 1925: Introduction |url=https://www.1000dokumente.de/index.html?c=dokument_de&dokument=0003_loc&object=context&st=&l=de |access-date=4 September 2024 |website=100(0) Schlüsseldokumente zur deutschen Geschichte im 20. Jahrhundert |language=de |arxivsana=2024-10-11 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20241011154330/https://www.1000dokumente.de/index.html?c=dokument_de&dokument=0003_loc&object=context&st=&l=de }}</ref>.

[[Urushlar oraligʻi davri|Ikki jahon urushi oraligʻidagi]] davrda Buyuk Britaniyaning tashqi siyosati Fransiyaning siyosatidan keskin farq qilgan. Britaniya Germaniyani yana tinch va farovon davlat sifatida tiklashga intilgan<ref>{{cite journal |last1=Magee |first1=Frank |date=1995 |title='Limited Liability'?: Britain and the Treaty of Locarno |journal=Twentieth Century British History |volume=6 |issue=1 |pages=1–22 |doi=10.1093/tcbh/6.1.1}}</ref>.

== Yana qarang ==
* [[Fransiya — Germaniya munosabatlari]]
* [[Millatlar ligasi]]
* [[Weimar Respublikasi]]

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}

== Qoʻshimcha oʻqish uchun ==
* Cohrs, Patrick O. „The First 'Real' Peace Settlements after the First World War: Britain, the United States and the Accords of London and Locarno, 1923–1925,“ ''Contemporary European History,'' (Feb 2003) 12#1 pp.&nbsp;1–31.
* Enssle, Manfred J. „Stresemannʼs Diplomacy Fifty Years after Locarno: Some Recent Perspectives.“ ''Historical Journal'' 20.4 (1977): 937-948 [https://www.jstor.com/stable/2638415 online].
* Glasgow, George. ''From Dawes to Locarno Being a Critical Record of an Important Achievement in European Diplomacy 1924–1925'' (1926) [https://archive.org/details/fromdawestolocar013208mbp online].
* Jackson P. ''Beyond the Balance of Power: France and the Politics of National Security in the Era of the First World War'' (CambridgeUP, 2013).
* Jacobson, Jon. ''Locarno diplomacy: Germany and the west, 1925–1929'' (Princeton UP, 1972) [https://archive.org/details/locarnodiplomacy00jaco online].
* Johnson, Gaynor. ''Locarno Revisited: European Diplomacy 1920–1929'' (2004) [https://www.amazon.com/Locarno-Revisited-Diplomacy-1920-1929-Diplomats/dp/0714656550/ excerpt and text search].
* Magee, Frank. „Limited Liability“? Britain and the Treaty of Locarno, " ''Twentieth Century British History,'' (Jan 1995) 6#1 pp. 1–22.
* Schuker, Stephen. „The End of Versailles“ pages 38–56 from ''The Origins of the Second World War Reconsidered A. J. P. Taylor and the Historians'' edited by Gordon Martel, Routledge: London, United Kingdom, 1999, {{ISBN|0-415-16325-0}}.
* Steiner, Zara. ''The Triumph of the Dark: European International History 1933–1939'' (2005) 397–418 explains the winners and losers.
* Wright, Jonathan. „Locarno: a democratic peace?“ ''Review of International Studies,'' (April 2010) 36#2 pp 391–411; [https://www.jstor.org/stable/40783204 online].
* Wright, Jonathan, and Julian Wright. „One Mind at Locarno? Aristide Briand and Gustav Stresemann.“ in Steven Casey and Jonathan Wright eds. ''Mental Maps in the Era of Two World Wars'' (Palgrave Macmillan UK, 2008) pp.&nbsp;58–76.

=== Birlamchi manbalar ===
* Berber, F. J. ed. ''Locarno A Collection Of Documents'' (1936) [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.6779 online]; useful English translations, with a biased anti-French introduction by a leading Nazi

== Havolalar ==
* ''[https://avalon.law.yale.edu/20th_century/locarno_001.asp Text of the main treatY]''
* ''[https://www.jstor.org/stable/20661099?seq=1 Final Protocol and arbitration agreements]''
* [http://www.fransamaltingvongeusau.com/documents/dl1/h2/1.2.3.pdf Final Protocol and Collective Note to Germany]
* [http://maps.omniatlas.com/europe/19251201/ Map of Europe at time of Locarno Treaties] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316055830/http://maps.omniatlas.com/europe/19251201/ |date=16 March 2015 }} at omniatlas.com
[[Turkum:Ikki jahon urushi oraligʻidagi shartnomalar]]
[[Turkum:Belgiya-Germaniya munosabatlari]]
[[Turkum:Lokarno]]
[[Turkum:Chexoslovakiya-Germaniya munosabatlari]]