Luka Pacholi sahifasining manbasini koʻrish

{{Short description|15-asrda yashagan fransiskan rohibi, matematik va buxgalteriya traktati muallifi}}
{{Use dmy dates|date=September 2020}}
{{Infobox person
 |name        = Luca Pacioli, [[Order of Friars Minor|O.F.M.]]
 |image       = Pacioli.jpg
 |image_size  = 
 |alt         = Rohib Luca Pacioli portreti
 |caption     = Luka Pacholining sur'ati, [[Jacopo de' Barbari]] qalamiga mansub deb hisoblanadi, 1495-yil<ref>{{Cite web|title=The Enigma of Luca Pacioli's Portrait|url=http://www.ritrattopacioli.it/texting.htm|website=RitrattoPacioli|access-date=30 January 2015}}</ref>
 |birth_date  =  1447-yil<ref name="Treccani">{{Cite encyclopedia|title=Pacioli, Luca|encyclopedia=Dizionario Biografico degli Italiani|language=it|volume=80|year=2014|last=Di Teodoro|first=Francesco Paolo|publisher=Treccani|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/luca-pacioli_%28Dizionario-Biografico%29/|access-date=30 January 2015}}</ref>
 |birth_place = Sansepolcro, Florensiya Respublikasi
 |death_date  = {{Death date|df=yes|1517|6|19|1447}}
 |death_place = Sansepolcro, Florensiya Respublikasi
 |citizenship = Florentine
 |occupation  = Rohib, matematik, yozuvchi
 |known_for   = ''[[Summa de arithmetica]]'',<br/>''[[Divina proportione]]'',<br/>[[Double-entry bookkeeping system|ikki yoqlama buxgalteriya tizimi]]
}}

'''Luka Bartolomeo de Pahioli, [[Order of Friars Minor|O. F.M.]]''' (baʼzan ''Paccioli'' yoki ''Paciolo''; 1447-yil — 1517-yil 19-iyun) — italiyalik [[matematik]], [[Order of Friars Minor|fransiskan rohibi]], [[Leonardo da Vinci]]ning hamkori boʻlgan<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Sj6RDgAAQBAJ&pg=PA40|title=il Falco e il Topo Manualetto di Gestione Aziendale|first=Luca|last=Tarquini|date=23 December 2016 |publisher=Lulu.com|isbn=9781326893934 |via=Google Books}}</ref>. U bugungi kunda [[buxgalteriya|buxgalteriya hisobi]] deb nomlanuvchi sohaga ilk hissa qoʻshgan olimlardan biridir. U buxgalteriya hisobi va buxgalteriya yuritishning otasi deb ataladi. U Yevropada [[Ikkiyoqlama yozuv (buxgalteriya)|ikkiyoqlama yozuv usuli]] haqida asar nashr etgan birinchi shaxsdir. Shuningdek, Luka Pacholi tugʻilgan joyi [[Sansepolcro|Borgo Sansepolcro]] uning sharafiga '''Luca di Borgo''' deb atalgan.

== Hayoti ==
[[File:Luca Pacioli in the Summa.jpg|thumb|Paciolining yogʻoch oʻymakorligidagi tasviri, bu tasvir ''[[Summa de arithmetica]]'' asarida bir necha bor uchraydi<ref>{{cite journal |doi=10.2307/3619717 |title=The Portrait of Fra Luca Pacioli |url=https://archive.org/details/sim_mathematical-gazette_1993-07_77_479/page/132 |journal=[[The Mathematical Gazette]] |volume=77 |issue=479 |pages=132, 160 |year=1993 |last1=MacKinnon |first1=Nick|jstor=3619717 |s2cid=195006163 }}</ref>.]]
Luca Pacioli 1446 – 1448-yillar oraligʻida Toskana provinsiyasidagi [[Sansepolcro]] shahrida tugʻilgan. U yerda Luka Pacholi [[Abacus school|abbako taʼlimini]] olgan. Bu taʼlim lotin tilida emas, balki xalq tilida olib borilgan va savdogarlar uchun zarur boʻlgan bilimlarga yoʻnaltirilgan edi. Uning otasi Bartolomeo Pacholi boʻlgan. Biroq, Luka Pacholi bolaligida Sansepolcroda Befolci oilasi bilan yashagan degan maʼlumotlar bor<ref name="bio">{{Cite web|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/history/Biographies/Pacioli.html|title=Pacioli biography|website=www-groups.dcs.st-and.ac.uk|access-date=24 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160404081618/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/history/Biographies/Pacioli.html|archive-date=2016-04-04}}</ref>. 1464-yil atrofida u [[Venetsiya]]ga koʻchib oʻtgan. U yerda bir savdogarning uch nafar oʻgʻliga ustozlik qilish bilan birga oʻz taʼlimini davom ettirgan. Aynan shu davrda u oʻzi oʻqitayotgan bolalar uchun arifmetika boʻyicha oʻzining birinchi kitobini yozgan. 1472 – 1475-yillar oraligʻida u fransiskan rohibiga aylangan. Shuning uchun unga nisbatan Fra („Rohib“) Luka deb murojaat qilinishgan.

1475-yilda u [[Perugia]]da xususiy oʻqituvchi sifatida dars bera boshlagan. 1477-yilda esa matematika boʻyicha birinchi kafedra mudiri boʻlgan. Bu vaqt ichida u talabalari uchun xalq tilida mukammal darslik yozgan. Shu bilan birga matematika boʻyicha xususiy o'qituvchilik sifatida ishlashni davom ettirgan. 1494-yilda uning birinchi kitobi — ''[[Summa de arithmetica|Summa de arithmetica, geometria, Proportioni et proportionalita]]'' Venetsiyada nashr etilgan. 1497-yilda gersog [[Ludovico Sforza]] taklifini qabul qilib, [[Milan]]ga ishlashga borgan. U yerda u [[Leonardo da Vinci]] bilan uchrashgan, unga matematikani oʻrgatgan. Leonardo bilan hamkorlik qilgan va birga yashagan. 1499-yilda [[Louis XII]] Milanni egallab, ularning homiysini haydab chiqargach, Pacioli va Leonardo shaharni tark etishga majbur boʻlishgan. Ularning yoʻllari taxminan 1506-yilda butunlay ayrilgan. Pacioli taxminan 70 yoshida, 1517-yil 19-iyunda vafot etgan. Katta ehtimol bilan, u hayotining soʻnggi yillarini  Sansepolcro oʻtkazgan va shu shahrida vafot etgan<ref name=bio/>.

== Matematika ==
[[Image:De divina proportione - Vigintisex Basium Planum Vacuum.jpg|thumb|''[[Divina proportione]]'' asarida nashr etilgan [[rhombicuboctahedron|rombokubooktaedr]]ning birinchi bosma tasviri, muallif: [[Leonardo da Vinci]]]]
Pacholi matematika boʻyicha bir qancha asarlarni nashr etgan, jumladan:

* {{lang|la|''„[[Tractatus mathematicus ad discipulos perusinos]]“''}} (Vatikan kutubxonasi qoʻlyozmasi, Lat. 3129) — bu [[1477-yil]]dan [[1480-yil]]gacha Pacholi dars bergan [[Perugia universiteti]] talabalari uchun yozilgan 600 sahifaga yaqin darslik. Qoʻlyozma 1477-yil dekabr va 1478-yil 29-aprel oraligʻida yozilgan. U savdo arifmetikasiga oid 16 boʻlimni, jumladan, ayirboshlash, almashuv, foyda, metallarni aralashtirish va algebrani oʻz ichiga oladi. Zamonaviy transkripsiyasi Calzoni va Cavazzoni (1996) tomonidan, boʻlish muammolari bobi qisman tarjimasi bilan birga nashr etilgan<ref>Heeffer, 2010</ref>.

* {{lang|la|''[[„Summa de arithmetica, geometria. Proportioni et proportionalita“]]''}} ([[Venetsiya]], 1494) — Shimoliy Italiya maktablarida qoʻllash uchun moʻljallangan darslik. Bu oʻz davrining matematik bilimlari sintezi boʻlib, unda xalq tilida yozilgan algebrani oʻz ichiga olgan birinchi bosma asar mavjud edi. Shuningdek, u Italiya Renessansi davrida Venetsiya savdogarlari qoʻllagan buxgalteriya usulining, yaʼni ikki yoqlama yozuv usulining ilk nashr bilan ham mashxurdir. U nashr etgan tizim bugungi kunda bizga maʼlum boʻlgan buxgalteriya siklining koʻp qismini qamrab olgan. U jurnallar va bosh daftarlardan foydalanishni tushuntirib, debet va kreditlar tenglashmaguncha odam kechasi uxlashga yotmasligi kerakligi haqida ogohlantirgan<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=3ydxTif500YC&q=%22Luca%20Pacioli%22%20bed%20night |title=Fundamental Accounting Principles: Student Learning Tools |first1=Barbara |last1=Chiappetta |first2=Kermit D. |last2=Larson |publisher=[[McGraw-Hill Higher Education]] |isbn=9780256207484 |page=209 |date=1995-11-15 |access-date=2023-11-10 |via=Google Books}}</ref>. Uning bosh daftarida aktivlar (jumladan, debitorlik qarzlari va zaxiralar), majburiyatlar, kapital, daromadlar va xarajatlar uchun hisobvaraqlar mavjud edi — bu toifalar mos ravishda tashkilotning [[buxgalteriya balansi]] va [[foyda va zararlar to‘g‘risidagi hisoboti]]da aks ettiriladi. U yil yakunidagi yopuvchi oʻtkazmalarni koʻrsatib berdi. Bosh daftarni isbotlash uchun [[sinov balansidan]] foydalanishni taklif qildi. Bundan tashqari, uning traktati buxgalteriya etikasidan tortib ishlab chiqarish tannarxi hisobigacha boʻlgan keng koʻlamli mavzularga toʻxtalib oʻtadi. U [[John Napier]] va [[Henry Briggs|Briggs]]dan 100 yildan koʻproq vaqt oldin '''72 qoidasini''' joriy qildi<ref name="paccioliLog">[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Extras/Pacioli_logarithm.html St-and.ac.uk] A Napierian logarithm before Napier, John J OʻConnor and Edmund F Robertson</ref>. Kitobdagi mashqlar asosan [[Piero della Francesca]]ning avvalroq yozilgan ''Trattato d’abaco'' asaridan manbasiz koʻchirilgan edi<ref name=davis>{{cite book | last = Davis | first = Margaret Daly | language = en,it | page = 64 | publisher = Longo Editore | title = Piero Della Francesca's Mathematical Treatises: The Trattato D'abaco and Libellus de Quinque Corporibus Regularibus | year = 1977}}</ref>. Shuningdek, ushbu asar Renessans davrida matematikada standart belgiga aylangan plyus va minus belgilarini keng tarqalishiga xizmat qildi<ref>{{Cite book|url=https://www.worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/7445#t=aboutBook|title=Algebraic Models for Accounting Systems|date=March 2010|publisher=World Scientific Publishing Co. Pte. Ltd.|isbn=978-981-4287-11-1|page=2|author= Salvador Cruz Rambaud, José García Pérez, Robert A Nehmer, Derek J S Robinson}}</ref>.
* {{lang|la|''„[[De viribus quantitatis]]“''}} (Bolonya universiteti qoʻlyozmasi, 1496–1508) — matematika va sehr haqidagi traktat. 1496 – 1508-yillar oraligʻida yozilgan ushbu asarda karta fokuslari haqida ilk bor maʼlumot berilgan. Shuningdek, jonglyorlik qilish, olov yeyish va tangalarni oʻynatish boʻyicha koʻrsatmalar keltirilgan. Bu [[Leonardo da Vinci]]ning chapaqay boʻlganligini qayd etgan birinchi asardir. ''„De viribus quantitatis“'' uchta boʻlimga boʻlingan: matematik masalalar, topishmoqlar va fokuslar, shuningdek, maqollar va sheʼrlar toʻplami. Kitob zamonaviy sehr-jodu va raqamli topishmoqlarning asosi deb taʼriflangan. Biroq u hech qachon nashr etilmagan va Bolonya universiteti arxivlarida qolib ketgan. U yerda Oʻrta asrlar davomida faqat sanoqli olimlargina u bilan tanishish imkoniga ega boʻlgan. Kitob matematik David Singmaster 19-asrga oid qoʻlyozmada unga ishorani uchratib qolganidan soʻng qayta kashf etilgan. Inglizcha tarjimasi birinchi marta 2007-yilda nashr etilgan<ref>{{cite news |title=And that's renaissance magic ... |last=McDonald |first=Lucy |date=10 April 2007 |newspaper=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/italy/story/0,,2053433,00.html |access-date=30 January 2015}}</ref>.
* ''Geometry'' (1509-yil) — [[Euclid|Evklid]]ning „Elements“ asarining lotincha tarjimasi.
* ''[[„Divina proportione“]]'' (1496 – 1498-yillarda Milanda yozilgan, 1509-yilda Venetsiyada nashr etilgan). Asl qoʻlyozmaning ikki versiyasi hozirgacha saqlanib qolgan. Biri Milandagi Ambroziana kutubxonasida, ikkinchisi Jenevadagi Ommaviy va universitet kutubxonasida saqlanadi. Asar matematik va badiiy mutanosiblikka, xususan, [[oltin kesim]] va uning [[me’morchilik]]da qoʻllanilishiga bagʻishlangan. Kitob [[Piero della Francesca]] qalamiga mansub ''[[„De quinque corporibus regularibus“]]'' kitobining toʻliq tarjimasini manba koʻrsatmasdan oʻz ichiga olgan<ref name=davis/>. [[Leonardo da Vinci]] Pacholi bilan birga yashab, undan matematika darslarini olayotgan vaqtda ''„Divina proportione“'' asaridagi muntazam koʻpyoqliklarning rasmlarini chizgan. Leonardoning chizmalari, ehtimol, jismlarning old va orqa tomonlarini osongina farqlash imkonini beruvchi skeletli jismlarning birinchi tasvirlaridir. Shuningdek, asarda [[Piero della Francesca]], [[Melozzo da Forlì]] va [[Marco Palmezzano]] kabi rassomlar tomonidan perspektivadan foydalanilgani muhokama qilinadi. Nyu-York shahridagi [[Metropolitan san’at muzeyi]] suvenir buyumlarini bezashda foydalanadigan „M“ logotipi (muzey uni „Renessans M“ deb ataydi) dastlab ''[„[Divina proportione“]]'' asaridagi tasvirdan olinganini daʼvo qiladi <ref> {{cite web |url=http://store.metmuseum.org/magnets+bookmarks/renaissance-m-bookmark/invt/10086668 |website=The Met Store (Metropolitan Museum of Art shopping catalog) |title=Renaissance 'M' bookmark}}</ref>.

== Buxgalteriya va biznesga taʼsiri ==
Pacholi Italiyaning ayrim qismlarida qoʻllaniladigan ikki yoqlama buxgalteriya yozuvini tavsiflash orqali buxgalteriya amaliyotiga keskin taʼsir koʻrsatdi. Bu korxonalarning oʻz faoliyatini nazorat qilish usulini butunlay oʻzgartirdi. Samaradorlik va daromadlilikni oshirishga imkon berdi. ''„Summa“'' asarining buxgalteriyaga oid boʻlimi 16-asr oʻrtalariga qadar xalqaro miqyosda darslik sifatida ishlatilgan. Ikki yoqlama buxgalteriya hisobining asoslari 500 yildan ortiq vaqt davomida deyarli oʻzgarishsiz qolgan. „Davlat buxgalteriyasi, sanoat va notijorat tashkilotlaridagi buxgalteriya amaliyotchilari, shuningdek, investorlar, kredit tashkilotlari, biznes firmalari va moliyaviy maʼlumotlarning barcha boshqa foydalanuvchilari buxgalteriya hisobi rivojlanishidagi ulkan xizmatlari uchun Luka Pacholini minnatdorlik bilan eslaydilar“.

[[Chartered Accountants' Hall]] binosidagi [[ICAEW]] kutubxonasining nodir kitoblar kolleksiyasida Luka Pacholining nashr etilgan barcha asarlari saqlanadi. Britaniya kutubxonasi tomonidan ishlab chiqilgan „Turning the Pages“ interaktiv vositasi yordamida Paciolining „Summa de arithmetica“ va „Divina proportione“ kitoblaridan parchalarni onlayn tarzda koʻrish mumkin<ref>{{cite web |title=Turning the Pages: ICAEW's collection of rare books |url=https://www.icaew.com/library/library-collection/historical-accounting-literature/turning-the-pages |website=ICAEW.com |publisher=ICAEW |access-date=22 June 2020}}</ref>.

== Shaxmat ==
1500-yil  Pacholi shaxmat haqida nashr etilmagan traktat — ''[[„De ludo scachorum“]]'' („Shaxmat oʻyini haqida“) asarini yozgan. Koʻp vaqt davomida yoʻqolgan deb hisoblangan ushbu qoʻlyozma 2006-yilda [[Goritsiya]] shahridagi graf Guglielmo Coronini-Cronbergning 22 000 jildli kutubxonasidan qayta topildi. Kitobning faksimile nashri 2008-yilda Pacholining tugʻilgan shahri Sansepolcroda chop etildi. [[Leonardo da Vinci]]ning muallif bilan uzoq yillik hamkorligi va uning ''„Divina proportione“'' asariga bezak berganini hisobga olib, baʼzi olimlar Leonardo qoʻlyozmadagi shaxmat masalalarini chizgan yoki masalalarda qoʻllanilgan shaxmat donalarini loyihalashtirgan deb taxmin qiladilar<ref>[https://web.archive.org/web/20080509143211/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/court_and_social/article3523718.ece Times Online: Renaissance chess master and the Da Vinci decode mystery]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/03/14/europe/EU-GEN-Italy-Da-Vinci-Chess-Code.php|title=International Herald Tribune: Experts link Leonardo da Vinci to chess puzzles in long-lost Renaissance treatise}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.winnipegfreepress.com/life/story/4150848p-4739893c.html|title=Winnipeg Free Press: Chess|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205114634/http://www.winnipegfreepress.com/life/story/4150848p-4739893c.html|archive-date=2016-02-05|qaralgan sana=2026-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://usatoday30.usatoday.com/tech/science/discoveries/2008-03-14-leondardo-chess-puzzles_N.htm|title=Experts link Leonardo da Vinci to chess puzzles - USATODAY.com|website=usatoday30.usatoday.com}}</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}