Mahmudbiy sahifasining manbasini koʻrish

{{Shaxsiyat bilgiqutisi|ismi=Mahmudbiy|asl ismi=(Mahmud Qatagʻon)|faoliyat_yillari=[[1683]]-yildan [[XVIII asr]]-boshigacha|tavallud sanasi=[[XVII asr]] 1-yarmi|vafot sanasi=[[XVIII asr]] boshi|vafot joyi=[[Balx]]|unvoni=[[Otaliq]]}}

'''Mahmudbiy (Mahmud Qatagʻon)''' (XVII asr 1-yarmi — XVIII asr boshi) — [[ashtarxoniylar]] davridagi nufuzli amaldor, [[otaliq]]. [[Toxariston]] (1683-yildan), [[Balx]] va [[Badaxshon]] hokimi (1688-yildan). Mahmudbiy [[Movarounnahr]]ning XVII asr 1-yarmidagi ijtimoiy-siyosiy hayotida muhim rol oʻynagan. [[Imomqulixon]] davrida (1611—1642) [[Qunduz]] Mahmudbiyning yurti va Toxaristonning [[Toliqon]], [[Kishm]] kabi tumanlarini birlashtirgan mulk markaziga aylangan. Mahmudbiy otaliq davrida [[Ishkamish]] Qunduzga tobe ettirilgan. 1685-yil Mahmudbiy [[Bayot qora]]dan Toliqonni tortib olgan. 1686—1687-yillarda [[Anushaxon]] Xiva qoʻshini bilan [[Samarqand]] va [[Buxoro]]ga hujum qilganda [[Subhonqulixon]] Mahmudbiydan yordam soʻragan. U bu paytda Toxariston xokimi (1683-yildan) edi, u xivaliklarni quvib yuborib, [[Xoʻjand]] va [[Hisor]]dagi gʻalayonlarni bostirishda katta rol oʻynagan. 1688-yil avgustida Balx va Badaxshon Mahmudbiyga inʼom etilgan. Mahmudbiy Buxorodan mustaqil ravishda siyosat yurgiza boshlagan. 1691-yil [[Badaxshon xonligi|Badaxshonda]] [[Yoriylar]] sulolasi asoschisi [[Mir Yorbekni]] magʻlubiyatga uchratgan. 1695-yil fevralda Mahmudbiy otaliqqa qarshi Balx atrofidagi [[qurama]]lar isyon koʻtarganlar. Mahmudbiy Buxoroga, Subhonqulixonga odam yuborib shahzoda [[Muhammad Muqim sulton]]ni yordamga soʻragan. Biroq xon buni rad etgan. Mahmudbiy Balx taxtiga mashhur [[soʻfiy]] [[Xoja Muhammad Porso|Muhammad Porso]]ning avlodi [[Solihxoʻja]]ni oʻtqazgan. Buxoro xoni Mahmudbiydan norozi boʻlib, maktub joʻnatgan. Mahmudbiy vaziyat taqozosi bilan shunday qilganini, agarda xon Muhammad Muqim sultonni joʻnatsa, Solihxoʻjani oʻrniga taxtga oʻtqazishini maʼlum qilgan. Yozishmalar 2,5 yil davom etgan. Subhonqulixon Mahmudbiyni Qunduzdagi isyonni bostirishga yuborgan va uning yoʻqligidan foydalanib, Balxga yurish qilgan. Solihxoʻja Qunduzdan Mahmudbiyni chaqirtirgan. Mahmudbiy Balx mudofaasiga kirishgan, qamal 20 kun davom etgan, nihoyat, oʻrtada sulh tuzilib xon orqaga qaytgan. Biroq Mahmudbiyni koʻchmanchi harbiy zodagonlar qoʻllab-quvvatlamagan. 1697-yil avgustda boshboshdoqlik kuchaygan va Mahmudbiy Subhonqulixonning talabiga koʻnishga majbur boʻlgan. Solihxoʻjani [[Hindiston]]ga joʻnatib, Balxni Muhammad Muqim sultonga topshirgan. 1697-yil koʻchmanchi qabilalar boshliqlari ([[ming]] , [[saroy]]) oʻrtasida saroyda yuqori mavqega ega boʻlish uchun kurash boshlangan, unda Odilbiy va Shohniyozbiylar gʻalaba qilib, Mahmudbiyni otaliq mansabidan tushirganlar. Mahmudbiy Qunduzdan Balxga yurish qilgan. Muhammad Muqimxon uni yana otaliq etib tayinlagan. 1703-yil mayda Balx atrofiga [[Termiz]] [[Qoʻngʻirot (qabila)|qoʻngʻirotlari]] bosqin qilgan, ularga qarshi Mahmudbiy qoʻshin tortib gʻalaba qilgan, ulardan [[Qubodiyon]]ni tortib olgan (noyabr). 1704—1706-yillarda Buxoro bilan Balx oʻrtasida Termiz uchun qattiq kurash ketgan. Unda dastlab Mahmudbiy ustun kelgan, 1704-yil sentabrda u Termizni egallagan. 1707-yil martda beklar fitnasi natijasida Mahmudbiy Muhammad Muqimxonni qatl ettirgan. Shu bahonada [[Ubaydullaxon II]] Balxga yurish qilgan (may), 1 oyga yaqin qamal qilib 27-mayda shaharni egallagan. Mahmudbiy Xiyobon darvozasi orqali qochgan. 1709-yil sentda Mahmudbiy [[Gʻur]] viloyatiga bosqin qilgan. Ubaydullaxon II unga qarshi chora koʻra olmagan, bunga xonliqdagi beklar oʻrtasidagi ichki nizolar yoʻl qoʻymagan. 1711-yil Mahmudbiy mashhur shoir [[Mashrab]]ni qatl ettirgan.

== Adabiyot ==
* Ахмедов Б. А. История Балха (XVI—первая половина XVIII в.) / Ганковский Ю. В.. — Ташкент : «ФАН» Узбекской ССР, 1982. — 295 с.
* Faxriddin Hasanov.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->

{{chala}}

{{Turkumsiz|date=avgust 2024}}