Malaqay sahifasining manbasini koʻrish

'''Malaqay''' ({{Lang-kk|Малақай}}) – Markaziy Osiyodagi tarixiy erkaklar bosh kiyimi, katta quloqchali konussimon moʻynali shapka<ref>{{книга |автор=Ганцовская Н. С. |часть=Малахайка |ссылка часть=https://archive.org/details/2015_20241211/page/203 |заглавие=Словарь говоров Костромского Заволжья: междуречье Костромы и Унжи |nodot= |оригинал= |язык=ru |ссылка=https://archive.org/details/2015_20241211 |викитека= |ответственный= |издание= |место=Кострома |издательство=[[КГУ им. Н. А. Некрасова]] |год=2015 |том= |страницы=203 |столбцы= |страниц=512 |серия= |isbn=978-5-7591-1465-9 |isbn2=978-5-4224-1144-3 |тираж=1000 |ref= |archive-url= |archive-date= }}</ref>. Termin odatda tadqiqotchilar tomonidan baland tepalikli qozoq uchquloq [[Shlyapa|shlyapalariga]] nisbatan qoʻllaniladi, past tepalikli shapkalar esa qozoq olimlari tomonidan „timaq“ atamasi bilan tavsiflanadi. Odatda qishda sovuqdan himoyalanish uchun ishlatilgan, biroq L. A. Bobrovning fikricha, malaxay yozgi vaqtda ham yumshoq dubulgʻa rolini oʻynagan. Dal izohli lugʻatida „malaqay“ soʻzi umuman „katta, quloqchali“ bosh kiyim sifatida taʼriflanadi.

Odatiy malaqay toʻrtta lopastga ega: ikkita – quloqlarni yopadi, bittasi – ensa va boʻynni, yana bittasi – soyabonni hosil qiladi. Toʻppining tepa qismi bir necha, odatda toʻrtta, teri klinlardan tikilgan boʻladi, qabila farqlari mavjud (qozoq urugʻi uaq vakillari sakkiz klinli malaqay kiygan, kereylar – uch klinli, [[nayman]]lar esa olti klinli)<ref>Axmetova, Saule Kasimkizi. [http://www.apriori-journal.ru/seria1/3-2015/Ahmetova.pdf Film privlekatelen kostyumami] {{Wayback|url=http://www.apriori-journal.ru/seria1/3-2015/Ahmetova.pdf |date=20180411111002 }}. // APRIORI. Seriya: Gumanitarnie nauki 3 (2015): 4-4.</ref>.

Saqlanib qolgan malaqay tasvirlari XVIII–XIX asrlarda rus va xitoy rassomlari (va XIX asr oxirida – fotograflar) tomonidan yaratilgan. Hozirgi kungacha faqat oz sonli asl nusxalari saqlanib qolgan.

== Etimologiyasi ==
Soʻzning rus tilidagi etimologiyasi bahsli. Barcha tadqiqotchilar soʻzni moʻgʻulcha ''malgai'' – „shapka“ soʻzidan kelib chiqqan deb hisoblasalar-da, bu soʻzning rus tiliga kirib kelish yoʻllari borasida fikrlari farqlanadi<ref>{{статья |автор=Б. Б. Джапарова |заглавие=Этимологический аспект в толковании. Проблема этимологических помет |оригинал= |ссылка=http://nbisu.moy.su/_ld/24/2454_IGUDJAPAROVAB19.pdf |автор издания= |издание=Вестник Иссык-Кульского университета |тип= |место= |издательство= |год=1999 |месяц= |число= |том= |выпуск= |номер=3 |страницы=135—136 |isbn= |issn= |doi= |zbl= |bibcode= |arxiv= |pmid= |jstor= |язык=ru |язык издания= |ref= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181209123644/http://nbisu.moy.su/_ld/24/2454_IGUDJAPAROVAB19.pdf |archivedate=20181209123644 |url-status=live}}</ref>. Soʻzning turkiy tillarda keng tarqalganligi ayrim olimlarni uni turkiy tillar orqali oʻzlashtirilgan deb taxmin qilishga undaydi; boshqa tadqiqotchilar esa bu soʻz Janubi-Sharqiy Sibirda manjur va moʻgʻul tillari sohiblaridan kirib kelgan, turkiy tillarga esa, aksincha, rus tili orqali oʻtgan deb hisoblaydilar.

== Rossiyada ==
Malaqay ruslarda XVIII asr oʻrtalarida paydo boʻlgan, boshqird va qalmoqlardan oʻzlashtirilgan, XIX asr oʻrtalariga kelib esa Rossiyaning butun Yevropa qismida va Sibirda tarqalgan. Malaqay ichini qoplash uchun qoʻyteri, qunduz, [[Qizil tulki|tulki]], boʻri, boʻriq, buzoq yoki bugʻu junidan foydalanilgan. Yuqori qismi sukno yoki velvettan tikilgan boʻlib, odatda toʻrtburchak, kamdan-kam hollarda oʻtkir ucli boʻlgan. Yuqorisi sukno bilan qoplangan va toʻrtta qopqogʻiga ega boʻlgan. Odatda malaqay yoʻlga chiqishda kiyilgan, Sibirda esa aravakashlarning xos bosh kiyimiga aylangan. Malaqay toʻrtta qopqoqdan iborat boʻlgan, oldingi (odatda past va toʻrtburchak) qismi odatda yuqoriga bukilgan boʻlgan va faqat kuchli sovuq yoki boʻronda peshonaga tushirilgan. Yon tomondagi qopqoqlar – „quloqlar“ – hozirgi uchquloqlarda boʻlgani kabi, lentachalar yoki charm tasmalarda bogʻlab qoʻyilgan, bu bogʻlamalar yuqorida yoki iyak ostida boʻlgan. Uchquloqdan farqli ravishda, malaqay orqasida keng va yelkagacha yetadigan uzun qopqogʻiga ega boʻlgan. Eski eʼtiqodlilar orasida malaqay va uchquloq kiyish taqiqlangan, chunki ular shoxni eslatgan<ref>{{cite web |author=Валерий Селищев |author-link= |coauthors= |url=https://ruvera.ru/articles/hristiyanskaya_odejda |title=О христианской одежде |subtitle= |lang=ru |format= |website=ruvera.ru |publisher=Русская вера |date=2017-12-11 |description= |quote= |doi= |accessdate=2022-10-09 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221014095408/https://ruvera.ru/articles/hristiyanskaya_odejda |archivedate=2022-10-14 }}</ref>.

Malaxaylar boshqirdlar orasida ham maʼlum boʻlgan<ref>{{БРЭ |статья=Башкиры |автор=Р. М. Юсупов; Н. И. Жуланова (устное творчество) |год= |ref= |ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5605108 |архив=https://web.archive.org/web/20221001094305/https://bigenc.ru/ethnology/text/5605108 |архив дата=2022-10-01 }}</ref><ref>{{книга |автор= |часть=Костюм татар и башкир Урала |ссылка часть= |заглавие=Народное искусство Урала. Традиционный костюм/ |nodot= |оригинал= |язык=ru |ссылка=https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public%3A%2F%2FAGMtkJpVc0uz9dsRNQaV8hBERcIKpdeMNWmHxWfVPIM7Frhnb3jFPruKwdcd%2F1%2Faq%2FJ6bpmRyOJonT3VoXnDag%3D%3D&name=%D0%91%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8%D0%BD%20%D0%90.%D0%90.%2C%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%9E.%D0%94.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%20-%20%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0.%20%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8E%D0%BC%20%E2%80%93%202006.pdf&nosw=1 |викитека= |ответственный= |издание= |место=Екатеринбург |издательство=Баско |год=2006 |том= |страницы=63 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5-900879-36-4 |тираж= |ref= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230419004401/https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-disk-public://AGMtkJpVc0uz9dsRNQaV8hBERcIKpdeMNWmHxWfVPIM7Frhnb3jFPruKwdcd/1/aq/J6bpmRyOJonT3VoXnDag==&name=%D0%91%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8%D0%BD%20%D0%90.%D0%90.,%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%9E.%D0%94.%20%D0%B8%20%D0%B4%D1%80.%20-%20%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%20%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0.%20%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8E%D0%BC%20%E2%80%93%202006.pdf&nosw=1 |archivedate=2023-04-19 }}</ref>, ayniqsa janubiy va sharqiy boshqirdlar orasida.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Qozoq milliy kiyimlari]]
[[Turkum:Rus milliy kiyimlari]]
[[Turkum:Boshqird milliy kiyimlari]]
[[Turkum:Bosh kiyimlar]]