Ziyosfera

Malaqay

Малақай (қозоқча: Малақай) – Марказий Осиёдаги тарихий эркаклар бош кийими, катта қулоқчали конуссимон мўйнали шапка[1]. Термин одатда тадқиқотчилар томонидан баланд тепаликли қозоқ учқулоқ шляпаларига нисбатан қўлланилади, паст тепаликли шапкалар эса қозоқ олимлари томонидан „тимақ“ атамаси билан тавсифланади. Одатда қишда совуқдан ҳимояланиш учун ишлатилган, бироқ Л. А. Бобровнинг фикрича, малахай ёзги вақтда ҳам юмшоқ дубулға ролини ўйнаган. Дал изоҳли луғатида „малақай“ сўзи умуман „катта, қулоқчали“ бош кийим сифатида таърифланади.

Одатий малақай тўртта лопастга эга: иккита – қулоқларни ёпади, биттаси – энса ва бўйнни, яна биттаси – соябонни ҳосил қилади. Тўппининг тепа қисми бир неча, одатда тўртта, тери клинлардан тикилган бўлади, қабила фарқлари мавжуд (қозоқ уруғи уақ вакиллари саккиз клинли малақай кийган, керейлар – уч клинли, найманлар эса олти клинли)[2].

Сақланиб қолган малақай тасвирлари ХВИИИ–ХИХ асрларда рус ва хитой рассомлари (ва ХИХ аср охирида – фотограф­лар) томонидан яратилган. Ҳозирги кунгача фақат оз сонли асл нусхалари сақланиб қолган.

Этимологияси

Сўзнинг рус тилидаги этимологияси баҳсли. Барча тадқиқотчилар сўзни мўғулча малгаи – „шапка“ сўзидан келиб чиққан деб ҳисобласалар-да, бу сўзнинг рус тилига кириб келиш йўллари борасида фикрлари фарқланади[3]. Сўзнинг туркий тилларда кенг тарқалганлиги айрим олимларни уни туркий тиллар орқали ўзлаштирилган деб тахмин қилишга ундайди; бошқа тадқиқотчилар эса бу сўз Жануби-Шарқий Сибирда манжур ва мўғул тиллари соҳибларидан кириб келган, туркий тилларга эса, аксинча, рус тили орқали ўтган деб ҳисоблайдилар.

Россияда

Малақай русларда ХВИИИ аср ўрталарида пайдо бўлган, бошқирд ва қалмоқлардан ўзлаштирилган, ХИХ аср ўрталарига келиб эса Россиянинг бутун Европа қисмида ва Сибирда тарқалган. Малақай ичини қоплаш учун қўйтери, қундуз, тулки, бўри, бўриқ, бузоқ ёки буғу жунидан фойдаланилган. Юқори қисми сукно ёки велветтан тикилган бўлиб, одатда тўртбурчак, камдан-кам ҳолларда ўткир уcли бўлган. Юқориси сукно билан қопланган ва тўртта қопқоғига эга бўлган. Одатда малақай йўлга чиқишда кийилган, Сибирда эса аравакашларнинг хос бош кийимига айланган. Малақай тўртта қопқоқдан иборат бўлган, олдинги (одатда паст ва тўртбурчак) қисми одатда юқорига букилган бўлган ва фақат кучли совуқ ёки бўронда пешонага туширилган. Ён томондаги қопқоқлар – „қулоқлар“ – ҳозирги учқулоқларда бўлгани каби, лентачалар ёки чарм тасмаларда боғлаб қўйилган, бу боғламалар юқорида ёки ияк остида бўлган. Учқулоқдан фарқли равишда, малақай орқасида кенг ва елкагача етадиган узун қопқоғига эга бўлган. Эски эътиқодлилар орасида малақай ва учқулоқ кийиш тақиқланган, чунки улар шохни эслатган[4].

Малахайлар бошқирдлар орасида ҳам маълум бўлган[5][6], айниқса жанубий ва шарқий бошқирдлар орасида.

Манбалар

  1. ↑ Ганцовская Н. С. „Малахайка“, . Словарь говоров Костромского Заволжья: междуречье Костромы и Унжи, 1000 экз, Кострома: КГУ им. Н. А. Некрасова, 2015 — 203-бет. ИСБН 978-5-7591-1465-9. 
  2. ↑ Ахметова, Сауле Касимкизи. Филм привлекателен костюмами Wайбаcк Мачинедаги асл нусхадан архивланган архив нусхаси. (11-апрел 2018-йил). // АПРИОРИ. Серия: Гуманитарниэ науки 3 (2015): 4-4.
  3. ↑ Б. Б. Джапарова. Этимологический аспект в толковании. Проблема этимологических помет // Вестник Иссык-Кульского университета. — 1999. — № 3. — С. 135—136. Архивировано 9 декабр 2018 года.
  4. ↑ Валерий Селищев. „О христианской одежде“ (ру). рувера.ру. Русская вера (2017-йил 11-декабр). 2022-йил 14-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 9-октябр.
  5. ↑ Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — Андоза:М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  6. ↑ „Костюм татар и башкир Урала“, Народное искусство Урала. Традиционный костюм/. Екатеринбург: Баско, 2006 — 63-бет. ИСБН 5-900879-36-4.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Malaqay" dan olindi