Malik Sanjar qoʻzgʻoloni
| Малик Санжар қўзғолони | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||
| Рақиблар | ||||||||
| Хоразмшоҳлар давлати | Бурхонийлар | Қорахитойлар давлати | ||||||
| Қўмондонлар | ||||||||
| Муҳаммад Хоразмшоҳ | Санжар Малик | |||||||
Малик Санжар қўзғолони — бухоролик ҳунарманд Санжар Малик бошчилигидаги Мовароуннаҳр аҳолисининг қўзғолони.
Сабаблари
Бухорода ХИИ асрнинг 1-ярмида бурхонийлар оиласи, катта ва бой руҳонийлардан ташкил топган бўлиб, улар „Садр-и Жаҳон“ (тожикча Садри Жаҳон — „дунё устуни“) унвонини олганлар ва катта таъсирга эга бўлганлар. Уларнинг қўлида катта миқдордаги ер тўпланган эди. Ҳунармандлардан, савдогарлардан ва шаҳар атрофидаги ерлардан олинадиган солиқлар, савдо корхоналари ва бозорлардан олинадиган даромадлар садрларга катта бойлик берган. Оила шунчалик бой эдики, садрлардан бири Муҳаммад ибн Аҳмад даромади эвазига 600 тагача фақиҳ (илоҳиётчи ва воиз)ни боқиб юрган, Маккага ҳаж қилганида эса юздан ортиқ туя олиб кетган. Ўзининг очкўзлиги ва нолойиқ хулқ-атвори учун унга „Садр-и-Жаҳаннам“ (тожикча Садри жаҳаннам — „дўзах устуни“) деган лақаб қўйишган.
Бухоро садрлари бойлигининг ҳам бошқа келиб чиқиши бор эди. Садрлар қорахитойларга йиллик ўлпон тўлаш учун зарур бўлган катта миқдордаги пул йиғиш баҳонасида ишчиларни қаттиқ талон-тарож қилардилар. Шу билан бирга, шу тарзда йиғилган маблағларнинг катта қисми садрларнинг ўзларида қоларди. Буларнинг барчаси, албатта, кенг омманинг ғазабини қўзғатмай қўймасди.
Исёнчилар
1206-йилда Бухоро аҳолиси Санжар Малик бошчилигида садрлар ҳукмронлигига қарши қўзғолон бошлади. Уни, асосан, ўша даврда Муҳаммад ибн Аҳмад бошлиқ бурхонийлар оиласининг ҳаракатларидан норози бўлган шаҳар ҳунармандлари ва савдогарлари қўллаб-қувватладилар.
Қўзғолоннинг бошланиши
Тарихий манбаларда бу воқеа қандай бошланган ва қандай ривожлангани ҳақида жуда кам ма’лумот берилган. Қўзғолончилар ғалабадан кейин шаҳарни қанча вақт қўлларида ушлаб тургани ва уни қандай бошқаргани ҳақида ҳеч нарса маълум эмас. Маълумки, Санжар шаҳарни эгаллаб олиб, сарой йилномачилари ёзганидек, таниқли одамларни, яъни аристократлар ва феодалларни жуда „хўрлаган“. Садрлар шарманда ҳолда шаҳардан чиқариб юборилиб, уларнинг мол-мулки исёнчилар ихтиёрига топширилган.
Қўзғолонни бостириш
Сургун қилинган садрлар ёрдам сўраб қорахитойларга мурожаат қилди. Мовароуннаҳрни қорахитойлардан тортиб олиш имкониятини узоқ вақтдан бери излаган Хоразмшоҳ Алааддин Муҳаммад ИИ Бухоро воқеаларини бунга энг муносиб вақт деб ҳисоблади ва улкан кучлар билан Бухоро томон йўл олди. Шаҳарни қўриқлаш учун тегишли чоралар кўрмаган, ҳатто атрофдаги қишлоқлар аҳолиси билан бирлаша олмаган қўзғлончилар Хоразмшоҳ ҳарбий кучларининг ҳужумини қайтара олмадилар. 1207-йилда Муҳаммад қорахитойлардан аввал Бухорони эгаллади. Мовароуннаҳрнинг Муҳаммад томонидан забт этилишига вилоят аҳолисининг қорахитой „бутпарастлар“ни қувиб чиқариб, Хоразмшоҳлар мусулмонлари ҳокимияти ўрнатилгандан сўнг ўз аҳволининг яхшиланишига умид боғлаганлиги ҳам ёрдам берди. Муҳаммад аҳолининг бу умидларини ўз мақсадларида ишлатишга қарор қилди. 1207-йилда Бухорони босиб олиб, афтидан, у ўз қўшинларига аҳоли, жумладан, қўзғолончилар орасида „ортиқча шовқин“ кўтармаслик, ҳеч қандай зўравонлик қилмаслик ва Санжар Маликни ўлдирмаслик ҳақида буйруқ берган.
Оқибатлари
Бухоро садрлари ўз ҳукмронлигини тиклаб, Хоразмшоҳлар давлатининг вассалига айландилар, эҳтимол, кейинроқ, Санжар Маликнинг ўлдирилишига айнан улар ҳисса қўшгандир. Аммо Мовароуннаҳрнинг бутун ҳудудини тўла бўйсундириш учун садрлар етарли эмас эди ва Муҳаммадга ўлка ҳукмдорлари орасидан ҳурматга эга бўлган иттифоқчи керак эди. Бу рол учун у қорахонийлар сулоласидан Усмон ибн Иброҳимни танлади, у кейинчалик хоразмшоҳлар ва қорахитойлар ўртасидаги қарама-қаршиликда кўп марта тараф ўзгартириб, 1212-йилда хоразмшоҳлар томонидан хиёнатда айбланиб қатл этилгунига қадар, деярли ИВ аср давомида мавжуд бўлган қорахонийлар уруғи йўқ қилинди[1].
Бухородаги тартибсизликлар хоразмшоҳлар фойдасига ўйнади, улар ўша даврга келиб Эрон ва Хуросон ерларининг бир қисмини Ғурийлардан тортиб олган эдилар. Мусулмонлар томонидан қўллаб-қувватлаган Муҳаммад Бухоро ва Самарқандни олишга муваффақ бўлди.
1210-йил сентабрда Иломиш текислигида Сирдарё учун бўлган жангда Қорахидон қўшинлари мағлубиятга учради. Мусулмон оламида Муҳаммаднинг ғалабаси исломнинг „кофирлар“ устидан қозонган ғалабаси сифатида баҳоланган ва шу тариқа Хоразмшоҳнинг нуфузи сезиларли даражада ошган.
Муҳаммаднинг номи расмий ҳужжатларда „Искандар-и дуюм“ (тожикча: Искандарий дуюм — „иккинчи Искандар“) ёки „Султон Санжар“ номи билан тилга олинди[2].
Манбалар
- ↑ Восстание Санджара. Завоевание государства Караханидов Мухаммедом Хорезмшахом.. — 2016. — 28 6 (№ 163068). — С. 133. Архивировано 14 январ 2023 года.
- ↑ Имеется в виду Александр Македонский и последний из видных Сельджукидов — султан Ахмад Санджар.