Ziyosfera

Maori xalqi

(Maorilardan yoʻnaltirildi)

Маори (/ˈмаʊри/,[1] Маори: [ˈмаːɔɾи]) — Янги Зеландия „материги“нинг тубжой полинезиялик халқи. Маори Шарқий Полинезиядан келган кўчманчилардан келиб чиққан бўлиб, улар Янги Зеландияга тахминан 1320 ва 1350-йиллар оралиғида каноэда саёҳатларнинг бир неча тўлқинларида келган.[2] Бир неча асрлар давомида бу кўчманчилар ўзларининг тили, мифологияси, ҳунармандчилиги ва саҳна санъати бошқа Шарқий Полинезия маданиятларидан мустақил равишда ривожланиб борган, ўзига хос маданиятини ривожлантирган. Дастлабки маориларнинг баъзилари Чатҳам оролларига кўчиб ўтдилар, у ерда уларнинг авлодлари Янги Зеландиянинг бошқа маҳаллий полинезия этник гуруҳи, Мориорини ҳосил қилди.[3]

Маори
Ҳозирги жойлашув ареали ва аҳоли сони
Жами: Янги Зеландияда - 775836; Австралияда - 142107; Буюк Британияда - 8000; Америкада - 3500; Канадада - 2500; бошқа давлатларда - 8000
Маори ҳака ижро этмоқда (2012-йил)
Тил Маори, инглиз
Дини асосан Христиан (ратана ва маори)
Келиб чиқиши Полинезия халқидан, Маори ҳиндуларидан

Маори ва европаликлар ўртасидаги дастлабки алоқа, ХВИИИ асрдан бошлаб, фойдали савдодан тортиб, ҳалокатли зўравонликгача бўлган;  Маори янги келганлардан кўплаб технологияларни фаол равишда ўзлаштирди. 1840-йилда Вайтанги шартномаси имзоланиши билан икки маданиятли бир авлод давомида бирга яшаб келган. Баҳсли ер сотиш бўйича кескинликлар 1860-йилларда можарога ва катта ерларни мусодара қилишга олиб келди, Маори бунга қаттиқ қаршилик кўрсатди. Шартнома 1877-йилда қонуний кучсиз деб эълон қилингандан сўнг, Маори Ғарб маданиятининг кўп жиҳатларини ўзлаштиришга мажбур бўлди. Ижтимоий қўзғолон ва киритилган касалликнинг эпидемияси Маори аҳолисига ҳалокатли таъсир кўрсатди. ХХ асрнинг бошларига келиб, Маори аҳолиси тиклана бошлади ва Ваитанги шартномасига асосланиб, уларнинг Янги Зеландия жамиятидаги мавқеини ошириш ва ижтимоий адолатга эришиш учун ҳаракатлар қилдилар.

Шундай қилиб, анъанавий Маори маданияти сезиларли даражада жонланди, бу 1960-йилларда пайдо бўлган Маори норозилик ҳаракати томонидан янада мустаҳкамланди. Бироқ, маориларнинг номутаносиб сони сезиларли иқтисодий ва ижтимоий тўсиқларга дуч келади ва одатда бошқа Янги Зеландия этник гуруҳлари билан солиштирганда умр кўриш давомийлиги ва даромадлари пастроқдир. Улар жиноятчиликнинг юқори даражаси, соғлиқ муаммолари ва таълимдаги ютуқлардан азият чекмоқда. Маори ва бошқа янги зеландияликлар ўртасидаги „бўшлиқларни ёпиш“ мақсадида бир қатор ижтимоий-иқтисодий ташаббуслар илгари сурилди.  Тарихий шикоятларни сиёсий ва иқтисодий бартараф этиш ҳам давом этмоқда. 2018-йилги аҳолини рўйхатга олишда Янги Зеландияда 775 836 киши маори деб танилган, бу мамлакат аҳолисининг 16,5 фоизини ташкил қилади. Улар Янги Зеландияда европалик янги зеландияликлардан („Пāкеҳā“) кейин иккинчи энг катта этник гуруҳдир. Бундан ташқари, Австралияда 140 000 дан ортиқ маори яшайди. Маори тилида маълум даражада маориларнинг тахминан бешдан бири сўзлашади, бу умумий аҳолининг уч фоизини ташкил қилади. Маори Янги Зеландия маданияти ва жамиятининг барча соҳаларида фаол, оммавий ахборот воситалари, сиёсат ва спорт каби соҳаларда мустақил вакиллик қилади.

Этимология

Маори тилида маори сўзи „нормал“, „табиий“ ёки „оддий“ деган маънони англатади. Афсоналар ва оғзаки ривоятларда бу сўз оддий ўлик одамларни — тангата мāори — худолар ва руҳлардан ажратиб турарди.[4] Худди шундай, wаи маори шўр сувдан фарқли равишда „чучук сув“ деган маънони англатади. Кўпгина полинезия тилларида ўхшаш сўзлар мавжуд[5], уларнинг барчаси протополинезия тилидан олинган *ма(а)қоли сўзидан келиб чиққан бўлиб, бу сўз қайта тикланган „ҳақиқий, ҳақиқий, асл“ маъносига эга.[11][12]

Демография

1974-йилги Маори ишлари бўйича ўзгартириш тўғрисидаги қонунга кўра, маори „Янги Зеландиянинг маори ирқига мансуб киши“ деб таърифланади ва унга шундай шахснинг ҳар қандай авлоди киради".[6] Маори аҳолиси ХВИИИ асрнинг охирларида Жеймс Кук томонидан 100 000 деб баҳоланган. Тарихчи Майкл Кингнинг таъкидлашича, 110 000 лик бир оз юқорироқ рақам кўпроқ эҳтимол.[7]  ХИХ асрда уларнинг сони 42 000 тагача қисқарди;  Бу пасайиш Европа мустамлакаси, жумладан, янги касалликларнинг таъсири билан боғлиқ.[8] Кейинчалик аҳоли тез ўсди. Янги Зеландиядаги 2018-йилги аҳолини рўйхатга олишда 775 836 киши маори этник гуруҳининг бир қисми эканлигини аниқлаган, бу Янги Зеландия аҳолисининг 16,5 фоизини ташкил қилади.  Бу 2013-йилдаги аҳолини рўйхатга олишдан буён 177234 кишига (29,6 %), 2006-йилги аҳолини рўйхатга олишдан эса 210507 кишига (37,2 %) кўпдир. 2013 ва 2018-йиллардаги аҳолини рўйхатга олиш ўртасидаги катта ўсиш, асосан, Янги Зеландия Статистикасининг жавоб бермаганлар сонини камайтириш учун 2018-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига бошқа манбалардан (олдинги аҳолини рўйхатга олишлар, маъмурий маълумотлар ва эътирозлар) этник келиб чиқиши маълумотларини қўшиши билан боғлиқ эди.[9] 383 019 эркак ва 392 820 аёл бўлиб, ҳар бир аёлга 0,975 эркак жинси нисбати тўғри келади. Ўртача ёш 25,4 ёшни ташкил этди (бутун Янги Зеландия учун 37,4 ёшга нисбатан), 15 ёшгача бўлган 248 784 киши (32,1 %), 15 дан 29 ёшгача бўлган 193 146 (24,9 %), 285 657 (36,8 %) 64 ёш ва 48 252 (6,2 %) 65 ёш ва ундан катта.[10] Аҳоли тақсимоти нуқтаи назаридан Маориларнинг 85,7 % Шимолий оролда ва 14,2 % Жанубий оролда яшайди. Чатҳам оролларида маори аҳолиси энг юқори зичликка эга — 66,1 %, ундан кейин Вайроа тумани (65,7 %), Опōтики тумани (63,7 %), Каверау округи (61,7 %) ва Гисборн округи (52,9 %). Окленддаги Уппер Ҳарбор маҳаллий бошқаруви ҳудудида маори аҳолисининг энг паст концентрацияси 5,1 %, Квинстаун-Лейкс округи эса 5,3 %.[10] 2018-йилги аҳолини рўйхатга олишда маори деб танилганлардан 352 755 киши (45,5 %) ягона маори миллатига мансуб, 336 174 киши (43,3 %) икки этник элат ўртасидаги ўзаро никоҳ туфайли ҳам европалик, ҳам маори миллатига мансублиги аниқланган. 2013-йилги аҳолини рўйхатга олишда аҳоли сони бўйича энг катта „иwи“ Нгапухи (125 601), ундан кейин Нгати Пору (71 049), Нгаи Таҳу (54 819) ва Ваикато (40 083) бўлган. Аммо Маори миллатига мансуб 110 000 дан ортиқ киши ўз иwиларини аниқлай олмади. Янги Зеландиядан ташқарида, Австралияда катта маори аҳолиси мавжуд бўлиб, 2011-йилда 155 000 кишига баҳоланган. 2007-йилда Маори партияси Янги Зеландия парламентида Австралияда Маори вакили бўлган махсус ўрин яратишни таклиф қилди. Кичикроқ жамоалар Буюк Британия (тахминан 8000), АҚШ (3500 тагача) ва Канадада (тахминан 1000) ҳам мавжуд.

Тили

Те рео Маори ёки оддийгина Те Рео („тил“) номи билан ҳам танилган маори тили расмий тил мақомига эга. Тилшунослар Шарқий Полинезия тиллари ичида Маори, Туамотуан ва Таити Кук ороллари билан чамбарчас боғлиқ деб таснифлашади. Европа билан алоқа қилишдан олдин Маори ёзма тилга эга бўлмаган ва „wҳакапапа“ каби муҳим маълумотлар ёдланган ва оғзаки равишда авлодларга ўтган.[11]  Маориликлар хариталар тушунчаси билан яхши таниш эдилар ва 1815-йилда миссионерлар билан мулоқотда бўлганларида ўзларининг роҳе (чегаралари) хариталарини қоғозга чизишади. Миссионерлар Маори анъанавий равишда қум ёки бошқа табиий материалларга хариталар чизган деб тахмин қилишди.[12] Тахминан 1890-йилдан бошлаб, Маори парламенти аъзолари инглиз саводхонлигининг Маори учун муҳимлигини тушундилар ва барча маори болалари инглиз тилида ўқитилишини таъкидладилар. Бироқ, кўпчилик маори учун мактабга бориш вақти-вақти билан бўлган. Янги Зеландиянинг кўплаб ҳудудларида Маори тили урушдан кейинги йилларда кўплаб одамлар томонидан қўлланиладиган тирик жамоа тили ролини йўқотди. 1970-йиллардан бошлаб суверенитет ва ижтимоий адолацизликларни бартараф этишга чақириқлар билан биргаликда Янги Зеландия мактабларида маори маданияти ва тили вариант сифатида ўргатилмоқда, мактабгача таълим муассасалари шакллана бошланди. Ёш болалар фақат Маори тилида гаплашади. Улар энди ўрта мактаблар орқали тарқалади. Аксарият мактабгача таълим марказлари Маори қўшиқларини ва қўшиқларида ранглар, рақамлар ва саломлашиш каби асосларни ўргатади.[13] Ҳукумат томонидан молиялаштириладиган, асосан Те Реода трансляция қилиш мажбуриятини олган Маори Телевидениеси 2004-йил март ойида бошланган.[14]  1996-йилги аҳолини рўйхатга олишда маори тилида сўзлашувчи 160 000 киши борлиги маълум қилинган.[15]  2013-йилги аҳолини рўйхатга олиш вақтида 125 352 маори (21,3 фоиз) суҳбатлашиш даражаси ҳақида хабар берган.[10]

Манбалар

  1. ↑ (Субсcриптион ор партиcипатинг институтион мембершип реқуиред.)
  2. ↑ Wалтерс, Ричард; Буcклей, Ҳаллиэ; Жаcомб, Чрис; Матисоо-Смитҳ, Элизабетҳ (7 Оcтобер 2017). „Масс Мигратион анд тҳе Полйнесиан Сеттлемент оф Неw Зеаланд“. Жоурнал оф Wорлд Преҳисторй. 30 (4): 351-376. дои:10.1007/с10963-017-9110-й.
  3. ↑ Давис, Денис; Соломон, Мāуи (1 Марч 2017). „Мориори — Оригинс оф тҳе Мориори пеопле“. Те Ара: Тҳе Энcйcлопедиа оф Неw Зеаланд. Ретриэвед 13 Деcембер 2018.
  4. ↑ "Нативе Ланд Аcт | Неw Зеаланд [1862]". Энcйcлопедиа Британниcа. Ретриэвед 8 Жулй 2017.
  5. ↑ э.г. канака маоли, меанинг нативе Ҳаwаииан. (Ин тҳе Ҳаwаииан лангуаге, тҳе Полйнесиан леттер „Т“ регуларлй беcомес а „К,“ анд тҳе Полйнесиан леттер „Р“ регуларлй беcомес ан „Л“)
  6. ↑ "Мāори Десcент: Дефинитион". Статистиcс Неw Зеаланд. Ретриэвед 19 Аугуст 2019.
  7. ↑ Кинг, Мичаэл (2003). Тҳе Пенгуин Ҳисторй оф Неw Зеаланд. Лондон: Пенгуин. п. 91.
  8. ↑ Поол, Иан (2015). Cолонизатион анд Девелопмент ин Неw Зеаланд бетwеэн 1769 анд 1900: Тҳе Сеэдс оф Рангиатеа. Сwитзерланд: Спрингер Интернатионал Публишинг.
  9. ↑ "Неw Зеаланд’с популатион рефлеcц гроwинг диверситй | Стац НЗ". www.стац.говт.нз. Ретриэвед 29 Април 2020.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 "Этҳниc гроуп (детаилед тотал респонсе — левел 3) бй аге анд сех, фор тҳе cенсус усуаллй ресидент популатион cоунт, 2006, 2013, анд 2018 Cенсусес (РC, ТА, СА2, ДҲБ)". нздоцтат.стац.говт.нз. Ретриэвед 29 Април 2020.
  11. ↑ Жойcе, Б. анд Матҳерс, Б. (2006). Wҳакапапа. Ан интродуcтион то Маори фамилй ҳисторй ресеарч. Публишед бй тҳе Маори Интерест Гроуп оф тҳе НЗСГ Инc.
  12. ↑ Ҳе Кореро. А.Жонес анд К.Женкинс. Ҳуиа.2011
  13. ↑ "Коҳанга Рео". Киwи Фамилй Медиа. Ретриэвед 29 Жуне 2017.
  14. ↑ "Мāори Телевисион Лаунч | Телевисион". www.нзонсcреэн.cом. НЗ Он Сcреэн. Ретриэвед 29 Жуне 2017.
  15. ↑ (ревисед 2007) 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Maori_xalqi" dan olindi