Marogʻa
Мароға (форсча: مراغه) — Эроннинг шимоли-ғарбида, Шарқий Озарбайжон устонидаги қадимий шаҳар. Табриздан 80 км жанубда жойлашган. Қурилган вақти номаълум. Аҳолиси 132 минг киши (1997). Мароғада деҳқончилик, боғдорчилик, ҳунармандчилик, ёғочсозлик, унинг яқинида эса кончилик ривожланган. Қуруқ мева (магиз) экспорт қилади. Мароға сахтиён тери ва гиламлари билан машҳур бўлган. Шаҳар яқинидаги водийда мўғул хонлари қишни ўтказишган. Дастлабки ҳулокуийларнинг қароргоҳи бўлган вақтда равнақ топган. 1225-йилда Жалолиддин Мангуберди Мароғани эгаллаб, шу ердан Озарбайжон билан чегарадош давлатларнинг султонларига мактуб йўллаб, улар билан дўстона муносабатда бўлиш ниятида эканлигини билдирган,
Мароға форсча: مراغه | |
|---|---|
| Шаҳар | |
|
| |
| 37°23′22″Н 46°14′16″Э / 37.38944°Н 46.23778°Э | |
| Мамлакат | Эрон |
| устон | Шарқий Озарбайжон |
| шаҳристон | Мароға |
| бахш | Марказий туман |
| Ҳукумат | |
| • Ҳоким | Али Незҳадабяз (в.б.) |
| Расмий тил(лар)и | форс тили |
| Аҳолиси (2016) |
175 255[1] |
| Вақт минтақаси | УТC+3:30 |
| Телефон коди | +98 |
Шаҳарнинг шимолий тепалигида 1259-йил, мўғул хони Ҳулоку (1217—1265) ҳукмронлиги даврида таниқли астроном Носириддин Тусий раҳбарлигида Мараға расадхонаси қурилган, расадхонада кутубхона ҳам бўлган, Тусий „Зижи Элхоний“ни шу ерда ёзган. Мўғуллар Бағдодни босиб олган вақтда (1258) ўлжа олинган китобларнинг кўп қисми шу кутубхонада сақланган. Расадхонада форс астрономлари билан бирга хитой астрономлари ҳам ишлаган. 1339-йилда расадхона ҳаробага айланган. Ҳулоку мақбараси ХИХ аср охирида ҳам зиёратгоҳ бўлган. Расадхона қолдиклари (ХИИИ аср), минорали мақбаралар (номсиз, 1168; Қизил гумбаз, 1148; Кўк гумбаз, 1197, Гумбази Шарафия, 1328 ва бошқалар) сақланган[2].
Тарихи
Исломгача бўлган давр
Узоқ вақтдан бери Мароға ўрнида Атропатенанинг қишки пойтахти Пҳрааспа/Пҳраата[3] бўлган деб тахмин қилинган[4]. ИХ аср мусулмон тарихчиси Балозурий (вафоти 892-йил) хабар беришича, шаҳар дастлаб Акра-рудҳ (Ибн ал-Фақиҳ „Афраҳ-рудҳ“ ва Ёқут Ҳамавий „Афразаҳ-рудҳ“ деб атаган) номи билан машҳур бўлган. Форсча ном „Афраҳ дарёси“ деган маънони англатади ва рус шарқшуноси Владимир Минорский бу ном Пҳраатани эслатади[5]. Унинг қўшимча қилишича, қулай жойлашуви туфайли Мароға Рим даврида мавжуд бўлмаган бўлиши даргумон[6].
Халифалик ва сожийлар бошқаруви даврида

Арабларнинг Эрон истилоси даврида Озарбайжон шаҳарлари (бу ерга Мароға ҳам кирган бўлиши керак) ал-Муғийра томонидан босиб олинган. Умавий шаҳзодаси Марвон ибн Муҳаммад 740-йилда Муғон ва Гилонга қилган юришидан сўнг Мароғда қисқа муддат турди. Айнан шу даврда у ерда катта миқдорда тезак бўлгани учун „Марагҳеҳ“ (маъноси „ҳайвон айланиб юрадиган жой“) номи берилди. Марвон шаҳарчада қурилиш ишлари билан ҳам шуғулланган. Кейинчалик шаҳар устидан назорат Аббосийлар халифаси Ҳорун ар-Рашиднинг (ҳукмронлик йиллари 786-809) қизлари қўлига ўтган[6].
Табриз волийси Важна ибн Равводнинг қўзғолони туфайли Мароға атрофида девор ўрнатилиб, у ерда ҳам гарнизон ташкил этилган. Бу лавозимига 803-йилда тайинлангани тахмин қилинадиган Озарбайжон ва Арминия (Арманистон) ҳокими Хузайма ибн Хозимнинг буйруғи билан амалга оширилган 816/817-йилларда Бобак Хуррамдин қўзғолони бошланганидан сўнг, халқ Мароғадан бошпана излаган. Халифа ал-Маъмун (ҳукмронлик йиллари 813-833) тез орада шаҳар деворларини қайта тиклади, сўнгра бу ерга яна аҳоли қўшилди. 836-йили Мароға Хайдар ибн Ковус ал-Афшиннинг Бобакга қарши юриши чоғида қишлаш жойи вазифасини бажарган[6].
Озарбайжон араб бошлиқларининг беқарор мухториятини қисқартириш ва қисман Арманистоннинг Багратий подшоҳлари ҳукмронлигини жиловлаш мақсадида халифа ал-Мўтамид 889/890 ёки катта эҳтимол билан 892-йилда Муҳаммад ибн Абиссожни Озарбайжон ва Арманистонга ҳоким қилиб тайинлади. Муҳаммад асли Осрушанадан бўлган ва катта эҳтимол билан сўғдлик бўлган Сожидлар оиласига мансуб эди. Ҳокимнинг биринчи синови Мароғани ўз қўлига олган исёнчи Абдуллоҳ ибн ал-Ҳасан ибн ал-Ҳамданий бўлади. Муҳаммад 893-йилда ўз хавфсизлигини ваъда қилиб, уни таслим бўлишга ишонтирди, лекин Абдуллоҳ шундай қилганидан кейин у Сожид томонидан қатл этилган. Кейинчалик Мароға Муҳаммаднинг пойтахти бўлди, лекин у одатда Бардаада истиқомат қилган[7]. Муҳаммад шу қадар кўп ҳокимият тўпладики, у қисқа вақт ичида халифаликдан мустақиллигини эълон қилди[8].
901-йилда Муҳаммад эпидемиядан вафот этгач, унинг қўшинлари унинг ўғли Девдод ибн Муҳаммадни тахтга чиқарадилар. Бироқ, беш ой ўтгач, амакиси Юсуф ибн Абиссож ҳокимиятни ундан тортиб олади, у Мароға деворларини вайрон қилди ва пойтахтини Ардабилга кўчирди[8]. 909-йилда Юсуф тахтга янги келган халифа ал-Муқтадир томонидан Озарбайжон ва Арманистон ҳукмдори сифатида расман тан олинган[9]. Ўша йили Юсуфнинг Мароғада зарб қилган дирҳами топилган. Сожийларнинг охирги ҳукмдори Абулмусофир ал-Фатҳ 929-йилда Мароғада ўлдирилган[6].
Манбалар
- ↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1395 (2016)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2020-йил 13-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- ↑ Минорскй 1991, сс. 498–499.
- ↑ Фре 1984, с. 163.
- ↑ Минорскй 1991, с. 498.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Минорскй 1991, с. 499.
- ↑ Маделунг 1975, с. 228.
- ↑ 8,0 8,1 Маделунг 1975, с. 229.
- ↑ Маделунг 1975, с. 230.
Адабиётлар
- Э. Маковиcкй (1992): 800-еар-олд пентагонал тилинг фром Марагҳа, Иран, анд тҳе неw вариэтиэс оф апериодиc тилинг ит инспиред. Ин: И. Ҳаргиттаи, эдитор: Фивефолд Сймметрй, пп. 67–86. Wорлд Сcиэнтифиc, Сингапоре-Лондон
- Петер Ж. Лу анд Паул Ж. Стеинҳардт: Деcагонал анд Қуаси-cрйсталлине Тилингс ин Медиэвал Исламиc Арчитеcтуре, Сcиэнcе 315 (2007) 1106–1110
- Босwортҳ, C. Э. (1987). "Азербаижан ив. Исламиc Ҳисторй то 1941". ин Яршатер, Эҳсан. Энcйcлопæдиа Ираниcа, Волуме ИИИ/2: Аwāʾэл ал-мақāлāт–Азербаижан ИВ. Лондон анд Неw Ёрк: Роутледге & Кеган Паул. 224–231 б. ИСБН 978-0-71009-114-7. ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/азербаижан-ив.
- Босwортҳ, C. Э. (2000). "Мосаферидс". Энcйcлопаэдиа Ираниcа. ҳттпс://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/мосаферидс.
- Боурноутиан, Георге. Фром тҳе Кур то тҳе Арас: А Милитарй Ҳисторй оф Руссиа'с Мове инто тҳе Соутҳ Cауcасус анд тҳе Фирст Руссо-Ираниан Wар, 1801–1813. Брилл Публишерс, 2021. ИСБН 978-9004445154.
- Фре, Р. Н.. Тҳе Ҳисторй оф Анcиэнт Иран. C. Ҳ. Беcк, 1984. ИСБН 978-3406093975.
- Гоод, Марй-Жо Делвеcчио (1977). „Соcиал Ҳиэрарчй ин Провинcиал Иран: Тҳе Cасе оф Қажар Марагҳеҳ“. Ираниан Студиэс. 10-жилд, № 3. 129–163-бет. дои:10.1080/00210867708701529. ЖСТОР 4310267.
- Леwисоҳн, Леонард (2011). "Аwḥадī Марāгҳаʾī". ин Флеэт, Кате; Крäмер, Гудрун; Матринге, Денис эт ал.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам (3- нашри). Брилл Онлине. дои:10.1163/1573-3912_эи3_CОМ_30552. ИССН 1873-9830. ҳттпс://референcеwоркс.бриллонлине.cом/энтриэс/энcйcлопаэдиа-оф-ислам-3/аwҳади-марагҳаи-CОМ_23891.
- Лорнежад, Сиаваш; Доостзадеҳ, Али. Он тҳе модерн политиcизатион оф тҳе Персиан поэт Незами Ганжави. Cауcасиан Cентре фор Ираниан Студиэс, 2012. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-09-14 санасида архивланган)
- Лутҳер, К. А. (1987). "Атāбакāн-э Марāḡа". ин Яршатер, Эҳсан. Энcйcлопæдиа Ираниcа, Волуме ИИ/8: Аśока ИВ–Āṯāр ал-Wозарāʾ. Лондон анд Неw Ёрк: Роутледге & Кеган Паул. 898–900 б. ИСБН 978-0-71009-108-6. ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/атабакан-э-марага.
- Маделунг, W. „Тҳе Минор Дйнастиэс оф Нортҳерн Иран“, . Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Иран, Волуме 4: Фром тҳе Араб Инвасион то тҳе Салжуқс. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 1975 — 198–249-бет. ИСБН 0-521-20093-8.
- Минорскй, В. (1991). "Марāг̲ҳ̲а". ин Босwортҳ, C. Э.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам. Волуме ВИ: Маҳк–Мид (2нд нашри). Леиден: Э. Ж. Брилл. 498–503 б. ИСБН 978-90-04-08112-3. ҳттпс://референcеwоркс.бриллонлине.cом/энтриэс/энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2/марагҳа-CОМ_0676.
- Пеаcоcк, Андреw (2017). "Раwwадидс". Энcйcлопæдиа Ираниcа, онлине эдитион. Неw Ёрк. ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/раwwадидс.
- Яршатер, Э. (1988). "Азербаижан вии. Тҳе Ираниан Лангуаге оф Азербаижан". ин Яршатер, Эҳсан. Энcйcлопæдиа Ираниcа, Волуме ИИИ/3: Азербаижан ИВ–Баččа(-е) Саққā. Лондон анд Неw Ёрк: Роутледге & Кеган Паул. 238–245 б. ИСБН 978-0-71009-115-4. ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/азербаижан-вии.
- Явари, Негуин (2011). "Аḥмадīлīс". ин Флеэт, Кате; Крäмер, Гудрун; Матринге, Денис эт ал.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам (3- нашри). Брилл Онлине. ИССН 1873-9830. ҳттпс://референcеwоркс.бриллонлине.cом/энтриэс/энcйcлопаэдиа-оф-ислам-3/аҳмадилис-CОМ_23050?с.нум=0&с.ф.с2_парент=с.ф.боок.энcйcлопаэдиа-оф-ислам-3&с.қ=паҳлаwан.
Ҳаволалар
- Расмий веб-сайти
- Марагҳеҳ Энcйcлопæдиа Британниcада
- Тҳе Cолумбиа Энcйcлопедиа
- Гунбоди Ковус сурати
- Мароға астрономия ва астрофизика тадқиқот маркази (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-06-12 санасида архивланган)
- Абдулқодир ибн Г'айбий ал Ҳофиз ал Марог'ийнинг таржимаи ҳоли таржимаи ҳоли
- Мароға суратлари
- Мароға, Тишина ҳақида кўпроқ суратлар ва маълумотлар
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |