Мароға (форсча: مراغه‎‎) — Эроннинг шимоли-ғарбида, Шарқий Озарбайжон устонидаги қадимий шаҳар. Табриздан 80 км жанубда жойлашган. Қурилган вақти номаълум. Аҳолиси 132 минг киши (1997). Мароғада деҳқончилик, боғдорчилик, ҳунармандчилик, ёғочсозлик, унинг яқинида эса кончилик ривожланган. Қуруқ мева (магиз) экспорт қилади. Мароға сахтиён тери ва гиламлари билан машҳур бўлган. Шаҳар яқинидаги водийда мўғул хонлари қишни ўтказишган. Дастлабки ҳулокуийларнинг қароргоҳи бўлган вақтда равнақ топган. 1225-йилда Жалолиддин Мангуберди Мароғани эгаллаб, шу ердан Озарбайжон билан чегарадош давлатларнинг султонларига мактуб йўллаб, улар билан дўстона муносабатда бўлиш ниятида эканлигини билдирган,

Мароға

форсча: مراغه‎‎
Шаҳар
37°23′22″Н 46°14′16″Э / 37.38944°Н 46.23778°Э / 37.38944; 46.23778
Мамлакат Эрон
устон Шарқий Озарбайжон
шаҳристон Мароға
бахш Марказий туман
Ҳукумат
 • Ҳоким Али Незҳадабяз (в.б.)
Расмий тил(лар)и форс тили
Аҳолиси
 (2016)
175 255[1]
Вақт минтақаси УТC+3:30
Телефон коди +98
Marogʻa xaritada
Marogʻa
Мароға

Шаҳарнинг шимолий тепалигида 1259-йил, мўғул хони Ҳулоку (1217—1265) ҳукмронлиги даврида таниқли астроном Носириддин Тусий раҳбарлигида Мараға расадхонаси қурилган, расадхонада кутубхона ҳам бўлган, Тусий „Зижи Элхоний“ни шу ерда ёзган. Мўғуллар Бағдодни босиб олган вақтда (1258) ўлжа олинган китобларнинг кўп қисми шу кутубхонада сақланган. Расадхонада форс астрономлари билан бирга хитой астрономлари ҳам ишлаган. 1339-йилда расадхона ҳаробага айланган. Ҳулоку мақбараси ХИХ аср охирида ҳам зиёратгоҳ бўлган. Расадхона қолдиклари (ХИИИ аср), минорали мақбаралар (номсиз, 1168; Қизил гумбаз, 1148; Кўк гумбаз, 1197, Гумбази Шарафия, 1328 ва бошқалар) сақланган[2].

Тарихи

Исломгача бўлган давр

Узоқ вақтдан бери Мароға ўрнида Атропатенанинг қишки пойтахти Пҳрааспа/Пҳраата[3] бўлган деб тахмин қилинган[4]. ИХ аср мусулмон тарихчиси Балозурий (вафоти 892-йил) хабар беришича, шаҳар дастлаб Акра-рудҳ (Ибн ал-Фақиҳ „Афраҳ-рудҳ“ ва Ёқут Ҳамавий „Афразаҳ-рудҳ“ деб атаган) номи билан машҳур бўлган. Форсча ном „Афраҳ дарёси“ деган маънони англатади ва рус шарқшуноси Владимир Минорский бу ном Пҳраатани эслатади[5]. Унинг қўшимча қилишича, қулай жойлашуви туфайли Мароға Рим даврида мавжуд бўлмаган бўлиши даргумон[6].

Халифалик ва сожийлар бошқаруви даврида

ИХ асрдаги Озарбайжон ва ён-атрофи харитаси

Арабларнинг Эрон истилоси даврида Озарбайжон шаҳарлари (бу ерга Мароға ҳам кирган бўлиши керак) ал-Муғийра томонидан босиб олинган. Умавий шаҳзодаси Марвон ибн Муҳаммад 740-йилда Муғон ва Гилонга қилган юришидан сўнг Мароғда қисқа муддат турди. Айнан шу даврда у ерда катта миқдорда тезак бўлгани учун „Марагҳеҳ“ (маъноси „ҳайвон айланиб юрадиган жой“) номи берилди. Марвон шаҳарчада қурилиш ишлари билан ҳам шуғулланган. Кейинчалик шаҳар устидан назорат Аббосийлар халифаси Ҳорун ар-Рашиднинг (ҳукмронлик йиллари 786-809) қизлари қўлига ўтган[6].

Табриз волийси Важна ибн Равводнинг қўзғолони туфайли Мароға атрофида девор ўрнатилиб, у ерда ҳам гарнизон ташкил этилган. Бу лавозимига 803-йилда тайинлангани тахмин қилинадиган Озарбайжон ва Арминия (Арманистон) ҳокими Хузайма ибн Хозимнинг буйруғи билан амалга оширилган 816/817-йилларда Бобак Хуррамдин қўзғолони бошланганидан сўнг, халқ Мароғадан бошпана излаган. Халифа ал-Маъмун (ҳукмронлик йиллари 813-833) тез орада шаҳар деворларини қайта тиклади, сўнгра бу ерга яна аҳоли қўшилди. 836-йили Мароға Хайдар ибн Ковус ал-Афшиннинг Бобакга қарши юриши чоғида қишлаш жойи вазифасини бажарган[6].

Озарбайжон араб бошлиқларининг беқарор мухториятини қисқартириш ва қисман Арманистоннинг Багратий подшоҳлари ҳукмронлигини жиловлаш мақсадида халифа ал-Мўтамид 889/890 ёки катта эҳтимол билан 892-йилда Муҳаммад ибн Абиссожни Озарбайжон ва Арманистонга ҳоким қилиб тайинлади. Муҳаммад асли Осрушанадан бўлган ва катта эҳтимол билан сўғдлик бўлган Сожидлар оиласига мансуб эди. Ҳокимнинг биринчи синови Мароғани ўз қўлига олган исёнчи Абдуллоҳ ибн ал-Ҳасан ибн ал-Ҳамданий бўлади. Муҳаммад 893-йилда ўз хавфсизлигини ваъда қилиб, уни таслим бўлишга ишонтирди, лекин Абдуллоҳ шундай қилганидан кейин у Сожид томонидан қатл этилган. Кейинчалик Мароға Муҳаммаднинг пойтахти бўлди, лекин у одатда Бардаада истиқомат қилган[7]. Муҳаммад шу қадар кўп ҳокимият тўпладики, у қисқа вақт ичида халифаликдан мустақиллигини эълон қилди[8].

901-йилда Муҳаммад эпидемиядан вафот этгач, унинг қўшинлари унинг ўғли Девдод ибн Муҳаммадни тахтга чиқарадилар. Бироқ, беш ой ўтгач, амакиси Юсуф ибн Абиссож ҳокимиятни ундан тортиб олади, у Мароға деворларини вайрон қилди ва пойтахтини Ардабилга кўчирди[8]. 909-йилда Юсуф тахтга янги келган халифа ал-Муқтадир томонидан Озарбайжон ва Арманистон ҳукмдори сифатида расман тан олинган[9]. Ўша йили Юсуфнинг Мароғада зарб қилган дирҳами топилган. Сожийларнинг охирги ҳукмдори Абулмусофир ал-Фатҳ 929-йилда Мароғада ўлдирилган[6].

Манбалар

  1. ↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1395 (2016)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2020-йил 13-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
  2. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  3. ↑ Минорскй 1991, сс. 498–499.
  4. ↑ Фре 1984, с. 163.
  5. ↑ Минорскй 1991, с. 498.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Минорскй 1991, с. 499.
  7. ↑ Маделунг 1975, с. 228.
  8. ↑ 8,0 8,1 Маделунг 1975, с. 229.
  9. ↑ Маделунг 1975, с. 230.

Адабиётлар

Ҳаволалар

Ўтмишдоши:
Урганч
Ҳулокуийлар давлати пойтахти (Эрон)
1256–1265
Вориси:
Табриз