Matrix (protokol)

Матрих — интернет орқали марказлашмаган, федератив ва ўзаро мос алоқа тизимларини яратиш учун мўлжалланган очиқ тармоқ протоколи ҳамда стандартлар мажмуаси.

Матрих
Чиқарилган сана	2026-йил 25-март
ташкил топди:	2014-йил сентябр
Сўнгги версияси
Операцион тизим	Кросс-платформали
Платформа	Мобил, иш столи ва веб мижозлар; федератив серверлар
Статус	Фаол
Жанр	Марказлашмаган тезкор хабар алмашиш протоколи
Лицензия	Очиқ стандарт
Вебсайт:	матрих.орг
Стандарт(лар):	Матрих Спеcифиcатион

Матрих тезкор хабар алмашиш, гуруҳли суҳбатлар, овозли ва видеоалоқа сигнализацияси, файл алмашиш, қурилмалар ўртасида ма’лумотларни синхронлаштириш ва бошқа реал вақт хизматлари учун қўлланилиши мумкин.

Матрих битта алоҳида мессенжер дастури эмас. У турли мижоз дастурлари, серверлар, ботлар, кўприклар ва бошқа хизматлар томонидан ишлатилиши мумкин бўлган очиқ спецификациядир.

Матрих тармоғида фойдаланувчилар ўзлари танлаган серверда ҳисоб очиши, бошқа серверлардаги фойдаланувчилар билан бир хонада мулоқот қилиши ва зарур ҳолатларда ташкилотнинг ўз инфратузилмасида сервер жойлаштириши мумкин.

Тарихи

Матрих лойиҳасининг дастлабки очиқ релизи 2014-йилда э’лон қилинган. Дастлабки оммавий репоситорй 2014-йил август ойида чиқарилган, Матрих протоколи эса 2014-йил сентябр ойида оммага тақдим этилган.

Матрихни яратишдан асосий мақсад турли хизматлар ва қурилмалар орасида ишлай оладиган очиқ, федератив ҳамда узоқ муддатли тарихга эга алоқа қатламини яратишдан иборат эди.

2019-йилда Матрих 1.0 спецификацияси э’лон қилинган. Кейинги йилларда протоколнинг хабарлар, федерация, хавфсизлик, медиа, фойдаланувчи бошқаруви ва модерация билан боғлиқ имкониятлари кенгайтириб борилган.

2026-йил 25-мартда Матрих Спеcифиcатион 1.18 версияси чиқарилган. Ушбу версияда хавфсизлик, модерация, таклифларни чеклаш, ҳисобларни вақтинча блоклаш ва бошқарув АПИлари билан боғлиқ янгиланишлар киритилган.

Архитектураси

Матрих федератив тармоқ архитектурасидан фойдаланади. Бу моделда ягона марказий сервер барча фойдаланувчилар ва барча хоналарни назорат қилмайди.

Тармоқдаги асосий элементлар қуйидагилардан иборат:

• фойдаланувчи мижоз дастури;
• ҳомесервер, я’ни фойдаланувчи ҳисобини жойлаштирувчи сервер;
• хоналар;
• ҳодисалар;
• федерация интерфейслари;
• илова хизматлари;
• ботлар ва кўприклар.

Ҳомесервер

Ҳомесервер — Матрих фойдаланувчи ҳисоблари жойлаштириладиган сервер дастуридир.

Фойдаланувчи ҳисоб очганда у ма’лум бир ҳомесервер билан боғланади. Масалан, Матрих фойдаланувчи идентификатори қуйидаги шаклда бўлиши мумкин:

@фойдаланувчи:эхампле.орг

Бу ерда эхампле.орг фойдаланувчи ҳисобини жойлаштирган сервер доменини билдиради.

Ҳомесервер фойдаланувчи профилини, қурилмаларини, хоналар тарихини, рухсатларини ҳамда унга тегишли бошқа ма’лумотларни юритиши мумкин. Фойдаланувчи ўзининг ҳомесерверини мустақил равишда жойлаштириши ёки мавжуд хизмат кўрсатувчи провайдердан фойдаланиши мумкин.

Мижоз дастурлари

Матрих мижоз дастури фойдаланувчининг мобил қурилмаси, иш столи компютери ёки веб-браузерида ишлайди.

Мижоз дастури қуйидаги вазифаларни бажариши мумкин:

• ҳисобга кириш;
• хоналарни кўрсатиш;
• хабар юбориш ва қабул қилиш;
• суҳбат тарихини синхронлаштириш;
• медиа файлларни юклаш;
• қурилмаларни бошқариш;
• учдан учгача шифрлаш калитлари билан ишлаш;
• фойдаланувчи профилини созлаш.

Матрих Cлиэнт-Сервер АПИ мижоз дастурларига хабар юбориш, хоналарни бошқариш ва суҳбат тарихини синхронлаштириш имконини беради.

Хоналар

Матрихдаги хона фойдаланувчилар ўртасидаги мулоқот муҳити ҳисобланади.

Хона шахсий суҳбат, гуруҳли чат, э’лонлар канали, жамоа муҳити ёки бошқа ҳамкорлик майдони сифатида ишлатилиши мумкин.

Хонада фойдаланувчилар қуйидаги амалларни бажариши мумкин:

• хонага қўшилиш;
• фойдаланувчиларни таклиф қилиш;
• хонани тарк этиш;
• фойдаланувчини чиқариш;
• фойдаланувчини блоклаш;
• хона номи ва тавсифини белгилаш;
• рухсат даражаларини бошқариш;
• хабарлар юбориш;
• медиа файлларни алмашиш.

Матрих спецификациясида хоналар федератив тармоқдаги бир нечта сервер ўртасида синхронлаштириладиган тарқатилган мулоқот муҳити сифатида тавсифланади.

Ҳодисалар

Матрихда хабарлар, фойдаланувчининг хонага қўшилиши, хонадан чиқиши, хонанинг номи ўзгариши ёки рухсатларнинг янгиланиши ҳодиса сифатида қайд этилади.

Ҳар бир хонадаги ҳодисалар йўналтирилган асиклик граф, я’ни ДАГ кўринишида сақланиши мумкин. Ушбу механизм бир нечта серверда юзага келган ҳодисаларни ўзаро боғлаш ва хона тарихини синхронлаштиришга хизмат қилади.

Хона ҳолати ном, тавсиф, а’золик, тақиқ, фойдаланувчи ваколатлари ва бошқа доимий ма’лумотларни ўз ичига олиши мумкин.

Федерация

Федерация — турли Матрих ҳомесерверлари ўртасида хабарлар, хона ҳолати ва хизматга оид ма’лумотларни узатиш механизмидир.

Бир сервердаги фойдаланувчи бошқа сервердаги фойдаланувчи билан умумий хонага қўшилиши мумкин. Бунда хонадаги ма’лумотлар ушбу хонада иштирок этаётган серверлар ўртасида синхронлаштирилади.

Серверлар ўртасидаги алоқа Матрих Сервер-Сервер АПИ орқали амалга оширилади.

Федерация жараёнида ҳомесерверлар қуйидаги ма’лумотларни алмашиши мумкин:

• хабарлар ва бошқа доимий ҳодисалар;
• фойдаланувчи ҳолати;
• тйпинг, я’ни ёзаётганлик белгиси;
• ўқилганлик белгилари;
• профил ма’лумотлари;
• хонага таклифлар;
• хонага қўшилиш ва чиқиш ҳақидаги ма’лумотлар;
• тарихий хабарлар сўровлари.

Серверлар ўртасида узатиладиган ма’лумотлар ҲТТПС орқали юборилади. Федерация сўровлари серверларнинг очиқ калитли имзолари орқали аутентификация қилинади.

АПИлар

Матрих спецификацияси бир неча турдаги АПИларни белгилайди.

Cлиэнт-Сервер АПИ

Cлиэнт-Сервер АПИ мижоз дастури ва ҳомесервер ўртасида ишлайди.

У қуйидаги имкониятларни та’минлайди:

• фойдаланувчини рўйхатдан ўтказиш;
• тизимга кириш ва чиқиш;
• хоналарни яратиш;
• хабар юбориш;
• хабар тарихини олиш;
• медиа файлларни юклаш;
• фойдаланувчи профилини бошқариш;
• қурилмаларни бошқариш;
• билдиришномаларни қабул қилиш;
• шифрланган хабарлар билан ишлаш.

Сервер-Сервер АПИ

Сервер-Сервер АПИ турли ҳомесерверлар ўртасидаги федератив алоқани та’минлайди.

У орқали серверлар бир хил хонадаги ҳодисаларни реал вақт режимида узатиши, тарихий ҳодисаларни сўраши, фойдаланувчи профили ва тармоқдаги ҳолати ҳақида ма’лумот олиши мумкин.

Апплиcатион Сервиcе АПИ

Апплиcатион Сервиcе АПИ ботлар, кўприклар, архивлаш тизимлари, мониторинг воситалари ва бошқа хизматларни Матрих тармоғига улаш учун ишлатилади.

Бундай хизмат ма’лум бир хонадаги ҳодисаларни қабул қилиши, виртуал фойдаланувчилар яратиши, ташқи тармоқлардан хабарларни Матрих хонасига узатиши ёки бошқа автоматлаштирилган вазифаларни бажариши мумкин.

Учдан учгача шифрлаш

Матрих хоналарида учдан учгача шифрлаш, инглизча Энд-то-Энд Энcрйптион ёки Э2ЭЭ, қўлланилиши мумкин.

Бундай режимда хабар юборувчи қурилмасида шифрланади ва фақат рухсат этилган қабул қилувчи қурилмаларида очилиши керак. Шифрланган хонадаги хабар мазмунини ҳомесервер одатий тарзда ўқий олмаслиги лозим.

Матрихда учдан учгача шифрлаш Олм ва Меголм криптографик ратчет механизмларига асосланади.

Қурилмалар ва калитлар

Матрихда фойдаланувчининг ҳар бир мижоз дастури алоҳида қурилма сифатида рўйхатдан ўтади.

Масалан, битта фойдаланувчи қуйидаги қурилмалардан фойдаланиши мумкин:

• Андроид телефони;
• иПҳоне;
• иш столи дастури;
• веб-браузер;
• планшет.

Ҳар бир қурилма ўзининг криптографик калитлари билан ишлайди. Қурилма калитлари фойдаланувчининг бошқа қурилмаларидан мустақил бўлиши керак.

Фойдаланувчи керак бўлмаган ёки йўқолган қурилмани ҳисобдан чиқариши мумкин. Бу келажакдаги хабарларга киришни чеклаш учун муҳим ҳисобланади.

Шифрланган хоналар

Шифрлаш режими хонанинг турига, мижоз дастурининг имкониятларига ва администратор ёки фойдаланувчи созламаларига боғлиқ бўлиши мумкин.

Учдан учгача шифрлаш қўлланилганда қуйидагилар ҳисобга олинади:

• барча иштирокчилар мос мижоз дастуридан фойдаланиши керак;
• қурилмаларни текшириш хавфсизликни ошириши мумкин;
• калитлар йўқолса, эски хабарларни очиш имкони чекланиши мумкин;
• шифрланган хабарларни кўприк ёки ташқи хизматга узатиш қўшимча хавфсизлик масалаларини келтириб чиқариши мумкин.

Кўприклар

Кўприк ёки бридге Матрих хоналарини бошқа алоқа тармоқлари билан боғлаш учун ишлатиладиган дастурий воситадир.

Кўприк ёрдамида Матрих қуйидаги турдаги хизматлар билан интеграциялашиши мумкин:

• ИРC;
• ХМПП;
• Дисcорд;
• Телеграм;
• WҳацАпп;
• Слаcк;
• электрон почта;
• бошқа махсус корпоратив тизимлар.

Кўприклар ишлаш усулига қараб хабарларни бот орқали узатиши, виртуал фойдаланувчилар яратиши ёки фойдаланувчи номидан ташқи хизматга уланиб ишлаши мумкин.

Кўприк орқали узатилган хабарларнинг махфийлиги, метадата билан ишлаш тартиби ва учдан учгача шифрлаш ҳолати фойдаланилаётган ташқи хизмат ҳамда кўприк технологиясига боғлиқ бўлади.

Серверлар ва мустақил жойлаштириш

Матрих тармоғида ҳар қандай шахс ёки ташкилот ўз ҳомесерверини жойлаштириши мумкин.

Мустақил сервер жойлаштириш қуйидаги ҳолатлар учун фойдали бўлиши мумкин:

• фойдаланувчи ма’лумотларини ташкилот инфратузилмасида сақлаш;
• ички хавфсизлик сиёсатларини қўллаш;
• ёпиқ федерация ташкил қилиш;
• фойдаланувчилар ва доменлар бўйича чекловлар ўрнатиш;
• ташқи хизматлар билан махсус интеграция яратиш;
• захира нусхалари ва янгиланишларни мустақил бошқариш.

Матрих.орг Фоундатион ташкилотлар учун алоҳида ҳомесервердан фойдаланишни ёки ўз инфратузилмасида сервер жойлаштиришни тавсия қилади.

Матрих сервери очиқ федерацияга уланиши, фақат танланган серверлар билан ишлаши ёки бутунлай ажратилган тармоқда жойлаштирилиши мумкин.

Қўлланилиши

Матрих қуйидаги йўналишларда қўлланилиши мумкин:

• шахсий ва гуруҳли хабар алмашиш;
• корпоратив мессенжерлар;
• давлат ва жамоат ташкилотлари учун алоқа тизимлари;
• масофавий ишчи жамоалар;
• техник ёрдам ва ҳодисаларга жавоб бериш;
• овозли ва видеоалоқа сигнализацияси;
• ИоТ қурилмалари ўртасидаги ма’лумот алмашинуви;
• ботлар ва автоматлаштирилган хабарлар;
• турли алоқа тармоқларини кўприклар орқали боғлаш;
• ҳамжамиятлар ва очиқ манбали дастурий лойиҳалар.

Матрих расмий ҳужжатларида у тезкор хабар алмашиш, ВоИП ва ИоТ алоқаси учун фойдаланилиши мумкин бўлган очиқ стандарт сифатида тавсифланади.

Хавфсизлик масалалари

Матрихнинг федератив архитектураси ма’лумотларни ягона марказий серверга боғлаб қўймасликка ёрдам беради. Бироқ бу барча хабарлар автоматик равишда учдан учгача шифрланади дегани эмас.

Хавфсизлик даражаси қуйидаги омилларга боғлиқ:

• хонада Э2ЭЭ ёқилган ёки ёқилмаганлиги;
• мижоз дастурининг криптографик имкониятлари;
• фойдаланувчи қурилмаларининг ҳимояланганлиги;
• ҳомесервер администраторининг хавфсизлик созламалари;
• захира нусхаларининг ҳимояланганлиги;
• кўприклар ва ташқи интеграцияларнинг мавжудлиги;
• фойдаланувчиларнинг қурилмаларни текшириши;
• фойдаланувчиларнинг хонага кимларни қўшиши.

Шифрланмаган хоналардаги хабарлар ҳомесерверда қайта ишланиши ва сақланиши мумкин. Шу сабабли махфий ёзишмалар учун шифрлаш ҳолатини текшириш ҳамда ишончли мижоз дастурларидан фойдаланиш муҳим ҳисобланади.

Стандартни ривожлантириш

Матрих спецификацияси Матрих Спеc Чанге, қисқартмаси МСC, таклифлари орқали ривожлантирилади.

Янги функсиялар, АПИлар ёки мавжуд механизмларга ўзгартиришлар аввал МСC шаклида муҳокама қилинади. Кейинчалик улар техник кўриб чиқишдан ўтиб, Матрих Спеcифиcатион таркибига киритилиши мумкин.

Бундай ёндашув спецификацияни турли ишлаб чиқувчилар, сервер ма’мурлари ва мижоз дастурлари муаллифлари иштирокида ривожлантиришга хизмат қилади.

Шунингдек қаранг

• Тезкор хабар алмашиш
• Корпоратив мессенжер
• ХМПП
• Элемент (мессенжер)
• Сйнапсе
• Учдан учгача шифрлаш
• Криптографик протокол
• WебРТC
• Федератив тармоқ
• Ахборот хавфсизлиги

Ташқи ҳаволалар

• Матрих расмий сайти
• Матрих Спеcифиcатион
• Матрих фойдаланувчи ва техник ҳужжатлари
• Матрих экотизими
• Матрих ҳомесервер жойлаштириш бўйича ма’лумот