Ziyosfera

Maymunlar: Versiyalar orasidagi farq

Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Maymunlar
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Maymunlar]]
{{Ichki havolasiz|date=avgust 2024}}
 
'''Maymunlar''' (Negr) — primapiar turkumiga mansub yuksak rivojlangan [[Sut emizuvchilar|sut emizuvchi]]<nowiki/>lar kenja turkumi. [[Odam|Umid]] ham shu kenja turkumga kiradi. M.lar keng va tor burunli M.lar guruhiga boʻlinadi. Keng burunli M. [[Markaziy Amerika|Markaziy]] va [[Janubiy Amerika]]<nowiki/>da, tor burunli M. [[Osiyo]] va [[Afrika]]<nowiki/>da tarqalgan. Tor burunli M. martishkalar va odamsimon M. oilasiga boʻlinadi. Odamsimon M.ga [[shimpanze]], [[gorilla]], [[Orangutanlar|orangutan]], [[Gibbonlar|gibbon]] kiradi. M. gavdasining uzunligi 16 sm dan ([[oʻynoqi maymunlar]]) 2 m gacha ([[gorilla]]). Vazni 400 g dan 200kg gacha. [[Daraxt]]<nowiki/>da va yerda hayot kechiradi. Koʻpchilik M. qoʻl va oyogʻining [[Bosh barmoq|bosh barmogʻi]] boshqa barmoqlariga qarama-qarshi joylashgan boʻlib, daraxtlar shoxiga osilishga va buyumlarni ushlashga moslashgan. Barmoqlarida [[tirnoq]]<nowiki/>lari bor; oʻmrov suyagi rivojlangan. M.ning [[koʻrish]], [[eshitish]] va [[tuygʻu organlari]] yaxshi rivojlangan, hidni yaxshi sezmaydi. [[Bosh miya]]<nowiki/>si nisbatan yirik, bosh miya katta yarim sharlari yuzasida burmalar koʻp. Kalla qutisi skeleti yuz skeletiga nisbatan yirik. Mimika muskullari yaxshi rivojlangan. [[Tish]]<nowiki/>larining tuzilishi, soni, joylashishi odamnikiga oʻxshash. Lekin kurak tishlarining birmuncha yirik uzunroq va liastemasi (tish oraligʻi) boʻlishi bilan odamnikidan farq qiladi. [[Dum]]<nowiki/>lari uzun ([[Koatalar|koata]]) yoki rudiment holatda ([[odamsimon maymunlar]]). Keng burunli maymunlar dumi gajaksimon shaklda. Urgʻochilarining [[sut bezlari]] bir juft, koʻkragida joylashgan. M. gala boʻlib yashaydi. Boʻgozlik davri 3—9 oy. 1—2 ta bola tugadi. Tutqinlikda ham koʻpayadi. M. asosan, [[Oʻsimliklar|oʻsimlik]] va [[meva]]lar bilan oziqlanadi.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>
 
== Odamlar bilan munosabati ==
Maymunlarning koʻplab turlari odamlar bilan turlicha munosabatlarga ega. Ayrimlari uy hayvonlari sifatida boqiladi, boshqalari esa laboratoriyalarda yoki kosmik missiyalarda tajriba obyekti (model organizm) sifatida qoʻllaniladi. Ular qishloq xoʻjaligiga zarar yetkazganda (tahdid solganda) yoʻq qilinadi yoki nogironligi boʻlgan shaxslar uchun xizmat qiluvchi hayvonlar sifatida foydalaniladi.
 
Baʼzi hududlarda ayrim maymun turlari qishloq xoʻjaligi uchun zarakunanda sifatida baholanadi va tijorat hamda tirikchilik uchun yetishtiriladigan ekinlarga katta zarar yetkazishi mumkin. Bu holat yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan turlarni muhofaza qilishga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Ayrim vaziyatlarda esa fermerlarning yetkazilgan zarar darajasidan yuqori boʻlishi mumkin.<ref>{{Citation |title=Monkey |date=2026-03-10 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Monkey&oldid=1342760986 |work=Wikipedia |access-date=2026-04-06 |language=en}}</ref>
 
Turistik hududlarda insonlarga oʻrganib qolgan maymunlar ham baʼzan zararkunanda sifatida qaraladi, chunki ular sayyohlarga hujum qilishi mumkin.
 
== Manbalar ==
{{manbalar}}
 
{{chala}}
 
{{OʻzME}}
 
{{Turkumsiz|date=avgust 2024}}
 
[[Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar]]
[[Turkum:Sutemizuvchilar]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Maymunlar (Negr) — primapiar turkumiga mansub yuksak rivojlangan sut emizuvchilar kenja turkumi. Umid ham shu kenja turkumga kiradi. M.lar keng va tor burunli M.lar guruhiga boʻlinadi. Keng burunli M. Markaziy va Janubiy Amerikada, tor burunli M. Osiyo va Afrikada tarqalgan. Tor burunli M. martishkalar va odamsimon M. oilasiga boʻlinadi. Odamsimon M.ga shimpanze, gorilla, orangutan, gibbon kiradi. M. gavdasining uzunligi 16 sm dan (oʻynoqi maymunlar) 2 m gacha (gorilla). Vazni 400 g dan 200kg gacha. Daraxtda va yerda hayot kechiradi. Koʻpchilik M. qoʻl va oyogʻining bosh barmogʻi boshqa barmoqlariga qarama-qarshi joylashgan boʻlib, daraxtlar shoxiga osilishga va buyumlarni ushlashga moslashgan. Barmoqlarida tirnoqlari bor; oʻmrov suyagi rivojlangan. M.ning koʻrish, eshitish va tuygʻu organlari yaxshi rivojlangan, hidni yaxshi sezmaydi. Bosh miyasi nisbatan yirik, bosh miya katta yarim sharlari yuzasida burmalar koʻp. Kalla qutisi skeleti yuz skeletiga nisbatan yirik. Mimika muskullari yaxshi rivojlangan. Tishlarining tuzilishi, soni, joylashishi odamnikiga oʻxshash. Lekin kurak tishlarining birmuncha yirik uzunroq va liastemasi (tish oraligʻi) boʻlishi bilan odamnikidan farq qiladi. Dumlari uzun (koata) yoki rudiment holatda (odamsimon maymunlar). Keng burunli maymunlar dumi gajaksimon shaklda. Urgʻochilarining sut bezlari bir juft, koʻkragida joylashgan. M. gala boʻlib yashaydi. Boʻgozlik davri 3—9 oy. 1—2 ta bola tugadi. Tutqinlikda ham koʻpayadi. M. asosan, oʻsimlik va mevalar bilan oziqlanadi.[1]

Odamlar bilan munosabati

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Maymunlarning koʻplab turlari odamlar bilan turlicha munosabatlarga ega. Ayrimlari uy hayvonlari sifatida boqiladi, boshqalari esa laboratoriyalarda yoki kosmik missiyalarda tajriba obyekti (model organizm) sifatida qoʻllaniladi. Ular qishloq xoʻjaligiga zarar yetkazganda (tahdid solganda) yoʻq qilinadi yoki nogironligi boʻlgan shaxslar uchun xizmat qiluvchi hayvonlar sifatida foydalaniladi.

Baʼzi hududlarda ayrim maymun turlari qishloq xoʻjaligi uchun zarakunanda sifatida baholanadi va tijorat hamda tirikchilik uchun yetishtiriladigan ekinlarga katta zarar yetkazishi mumkin. Bu holat yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan turlarni muhofaza qilishga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Ayrim vaziyatlarda esa fermerlarning yetkazilgan zarar darajasidan yuqori boʻlishi mumkin.[2]

Turistik hududlarda insonlarga oʻrganib qolgan maymunlar ham baʼzan zararkunanda sifatida qaraladi, chunki ular sayyohlarga hujum qilishi mumkin.

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  2. ↑ „Monkey“, Wikipedia (inglizcha), 2026-03-10, qaraldi: 2026-04-06 



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Maymun?oldid=214259" dan olindi