Memfis (Misr)
Мемфис (бошқа юнонча: Μέμφις лотинча: Мемфис; копт. Менфе, Мембе; Арабча: منف) - Мисрнинг юқори ва қуйи қисмида, Нил дарёсининг ғарбий соҳилида жойлашган қадимги Миср шаҳри. У милоддан аввалги 3-минг йилликнинг бошидан мавжуд эди.э. ва милоддан аввалги 1-минг йилликнинг иккинчи ярмигача. э. замонавий Миср ҳудудида локализация — эл-Бадрашеин шаҳри ва МИТ-Рахина қишлоғи яқинида, Қоҳира губернаторлигида Қоҳира шаҳридан жанубда жойлашган жой (эҳтимол бу ҳудудлардан бир оз шимолда жойлашган бўлиши мумкин).
Милоддан аввалги 3-минг йилликнинг бошидан Мемфис қуйи Миср и-нинг марказига айланди септа Инебу-Ҳедге ёки Инбу-Ҳедге (юнон-Рим даврида Мемфис номи деб номланган) ва, эҳтимол, эрта ва қадимги шоҳликлар даврида (милоддан аввалги ХХИХ—ХХИИ асрлар) бутун Миср пойтахти. Амарна давридан кейин (милоддан аввалги ХИВ аср) қисқа вақт ичида Мемфис яна қадимги Мисрнинг расмий пойтахти эди (иккитадан бири).
Ўзининг ажойиб географик жойлашуви туфайли у турли фиръавнларнинг муҳим таянчи, шунингдек, қадимги Мисрнинг кўплаб чет элликлар яшайдиган йирик космополит маркази характерига эга бўлган биринчи шаҳри эди: сурияликлар, финикияликлар, юнонлар ва яҳудийлар[1]. Шаҳар уни о'раб турган дафн ва Ма'бад мажмуалари — пирамидалар, некропол ва ибодатхоналар (Абусир, Гиза, Саккара, Дахшурда) билан машҳур. Мемфисда Птах худосига сиг'инишнинг муҳим маркази бўлган ва у билан бог'лиқ бўлган Апис буқасига сиг'иниш ривожланган.
Топонимлар
| Миср ёзуви
иэроглиф ёзуви билан | |
|---|---|
| <ҳиэро>
О36 Т3 </ҳиэро> |
жнбw-ҲД-Инбу-ҳенге
"Оқ деворлар |
| <ҳиэро>
Й5 Н35 Ф35 О24 2) Й5 Н35 Ф35 О49 </ҳиэро> |
мн-нфр-мен-нефер
"Кучли чиройли (байрам. Пепи И)" |
| <ҳиэро>
О7 Д28 Қ3 Х1 В28 2) Қ3 Х1 В28 А40 Д28 З1 О7 Х1 О1 О49 </ҳиэро> |
Ҳwт-кА-птҲ-Ҳут-ка-птаҳ
"Ка птаҳ ибодатхонаси" |
| <ҳиэро>
У38 Н16 Н16 О49 </ҳиэро> |
мехАт-тА-wж-мехат-та-УИ
"И кки эрни бирлаштириш" |
| <ҳиэро>
С34 Н35 Н16 Н16 О49 Н25 </ҳиэро> |
анх-тА-wж-анҳ-та-УИ
"Икки эрнинг ҳаёти" |
Дастлаб қадимий шаҳар Инбу-хедж (эгип. жнбw-ҲД) - "оқ деворлар". Қадимги юнонча "Аигуптос" со'зи Миср бо'либ, Мемфиснинг бошқа исмларидан — Хут — ка-Птаҳдан келиб чиққан деган тахмин мавжуд. Ушбу ном "ка птаҳ ибодатхонаси" деган ма'нони англатади (Транслит. эгип. Ҳwт-кА-птҲ)[c]. Қадимги мисрликлар орасида Хут-ка-птаҳ дастлаб шаҳар номига о'тган ва охир-оқибат атрофдаги ҳудуд (септа) номига айланган птаҳ яратувчиси худосининг Мемфис зиёратгоҳининг номи бўлган ва кейинчалик бу ҳудуд номидан қадимги юнонлар бу номнинг о'з версиясини бутун қадимги Мисрга тарқатишган[2]:294. Шаҳар, шунингдек, анҳ-Тауи — "икки эрнинг ҳаёти" ва мехат-та-УИ — "икки эрни бирлаштирган" номи билан танилган, бу унинг юқори ва қуйи Миср чегарасидаги стратегик мавқеини та'кидлаган.
Қадимги юнонча Исм Мемфис (Мкφиς) эҳтимол Фир'авн Пепи и (ВИ сулола) пирамидаси номидан эллинлаштирилган шакл — мен-нефер, "кучли гўзал (Пепи и пирамидаси)". Биринчи марта қадимги мисрликлар орасида мен-нефер номи Фир'авн Аҳмосе и (ХВИИИ сулола) даврида ёзилган ёзувда учрайди, лекин эҳтимол у анча олдин ишлатилган. Римликлар шаҳарнинг юнонча номини қабул қилдилар, лотин тилида шаҳар ҳам Мемфис деб номланган. О'рта асрларнинг бошларида коптлар қадимги — Менфе, Мембе ва бошқаларга мос келадиган шаҳар номига эга эдилар.
Экзотопонимлар
Месопотамиянинг қадимги аҳолиси шаҳарни Ме-им-пи (аккад. ). Муқаддас китобда (эски аҳд ва Танах) Мемфис МОФ шаҳри (др. - ибр. מ, ОС да.9:6) ва НОФ шаҳри сифатида .
Географик жойлашуви
Мемфис шаҳри Нилнинг г'арбий соҳилида, Қоҳирадан 20 км жанубда жойлашган. Замонавий МИТ Рахина, Даҳшур, Абусир, Абу Гораб ва Завиэт эл Ариан шаҳарлари тарихий Мемфиснинг ма'мурий чегараларида жойлашган (29 ° 50'58.8" н 31 ° 15'15.4" э). Шаҳар, шунингдек, юқори ва қуйи Миср о'ртасидаги чегарани белгилайдиган жой эди. (Юқори Мисрнинг 22-номи ва қуйи Мисрнинг 1-номи).
Тарих
Мемфис қадимги қиролликнинг саккизта о'згарувчан сулолалари остида пойтахт бо'либ хизмат қилган ва ПТАҲНИНГ яратилиш худосига сиг'иниш маркази сифатида ВИ сулоланинг энг юқори чо'ққисига чиққан. Унинг рамзий ма'бадига кираверишдаги Алабастер сфенкси шаҳарнинг қудрати ва обро'сининг рамзи ҳисобланган. Мемфиснинг илоҳий учлиги птаҳ, унинг рафиқаси Секмет (янги қиролликдан) ва уларнинг о'г'ли Нефертум эди.
Тҳебес шаҳрининг кучайиши билан Мемфис аввалги та'сирини ё'қотди, аммо форслар даврида ко'тарилди. Рим даврида Искандария Мисрнинг асосий шаҳри бо'либ қолди. Мемфис 641 йилда Фустат ташкил этилгунга қадар Миср шаҳарлари орасида иккинчи энг муҳим қийматни сақлаб қолди. Мемфис аста-секин тарк этилиб, яқин атрофдаги аҳоли пунктлари учун карерга айланди. ХИИ асрда бу ерда қадимий биноларнинг та'сирчан харобалари қолган, аммо кейинчалик уларнинг сони камайиб борган.
Аста-секин шаҳар вайрон бо'лди. Христианликнинг дастлабки асрларида Мемфис худди шу номдаги епархиянинг маркази бўлган (ҳозир Рим-католик черковининг титулли епархияси).
Афсонавий келиб чиқиши
Манетоннинг со'зларига ко'ра, юқори ва қуйи Мисрни бирлаштирган биринчи Фир'авн Менес о'з пойтахтини Нил бо'йида ташкил қилган. У то'г'он қуришни, шаҳар яқинидан оқиб о'тадиган Дарё бо'йининг ё'налишини о'згартиришни ва то'лдирилган эски бурилиш жойида шаҳар қуришни буюрди
Юнон тарихчиси Геродот, шунга о'хшаш воқеани айтиб берган, шаҳарга ташрифи давомида о'ша пайтда у ерда ҳукмронлик қилган форслар шаҳарни йиллик тошқинлардан ҳимоя қилиш учун ушбу то'г'онларга катта э'тибор беришган[4]. Афсонавий Менеснинг тарихийлиги мунозарали, у Нармер Палетасида тасвирланган Нармер билан бир хил бо'лиши мумкин (милоддан аввалги ХХХИ аср). 2012 йилда Синайда Мемфисга прединастик Фир'авн ири хор томонидан ташриф буюрганлиги то'г'рисида ёзув топилди. Ири хори Нармердан икки авлод олдин яшаганлиги сабабли, иккинчиси Мемфис асосчиси бо'лиши мумкин эмас эди[5].
Юнон мифологиясида Мемфис шаҳарни асос солган деб тахмин қилинган Эпафоснинг рафиқаси (Зевс ва Ио о'г'ли) Мемфис маликаси шарафига номланган.
Қадимги Қироллик
Қадимги Қироллик даврида шаҳар ҳақида кам нарса ма'лум. Манетоннинг со'зларига ко'ра, Менес ҳукмронлигининг дастлабки йиллари кейинчалик ташкил этилган Мемфиснинг жанубида жойлашган Тинисда о'тган. Бу ерда Менес " оқ деворлар "(эгип. жнбw-ҲД). Эҳтимол, Менес бу ерда қуйи ва юқори Мисрни бошқариш учун қал'а қурган бо'лиши мумкин [манба 997 кун ко'рсатилмаган].
ИВ сулола давридаги олтин аср Мемфиснинг фир'авнларнинг асосий қароргоҳи сифатида мавқеини мустаҳкамлади, улар эр-хотин тож кийиб, птаҳнинг асосий ибодатхонасида қуйруқ байрамини (ҳеб сед) нишонладилар. Ушбу маросимларнинг дастлабки далиллари Джосер ибодатхоналарида топилган.
Қадимги Қироллик даврида ПТА ибодатхонасининг руҳонийлари ривожланмоқда. Ма'бад Палермо тошида сақланиб қолган йилномаларда эслатиб о'тилган, Мемфис олий руҳонийларининг исмлари эслатиб о'тилган. Ко'риниб турибдики, иккита Олий Руҳоний бор эди ва улар Фир'авн хола ҳукмронлиги бошланишидан олдин эр-хотин бо'либ ишладилар.
Мемфис ко'п километрларга чо'зилган, кейин ибодатхоналар ва теменослар, ё'ллар ва каналлар билан бог'ланган портлар бўлган қадимий Метропол эди[6]. Шаҳар маркази ПТА ибодатхонаси мажмуаси бо'либ қолди.
О'рта Қироллик
Рамсес ИИ ҳайкали
О'рта қиролликнинг бошида Фир'авннинг пойтахти ва суди Мемфисни бир муддат сояда қолдириб, жанубдаги Тҳебесга ко'чиб о'тди. Сиёсий ҳокимият маркази о'згарган бо'лса-да, Мемфис нуфузли савдо ва маданий марказ бо'либ қолди, буни птаҳ ибодатхонаси г'арбидаги қабрлардан топилган топилмалар тасдиқлайди[7]. Аменхотеп И птаҳ шарафига қурбонликлар учун катта гранит стол о'рнатишни буюрди [8]. Аменечмет ИИИ Мемфисда птаҳ ибодатхонасининг Шимолий дарвозасини қурди. Буни Геродот[9] ва Диодор[10] тасдиқлайди. Замонавий археологик қазишмалар тарихчиларнинг далилларини тасдиқлайди. Флиндерс Петри Мемфисда дарвоза харобаларини топди. Олий руҳонийларнинг мастабалари фир'авнларнинг пирамидалари ёнида жойлашган бо'либ, бу Мемфисда ма'навий ва дунёвий ҳокимият бир-бири билан чамбарчас бог'лиқлигини ко'рсатади. ХИИИ сулоланинг ба'зи фир'авнлари Саккарада дафн этилган, бу шоҳ сулоласининг Мемфисга бўлган севгисини ко'рсатади.
Гиксосларнинг Мисрга бостириб кириши билан Мемфис қамал остида қолди. Ушбу шаҳарни эгаллаб олгандан со'нг, ко'плаб ёдгорликлар ва ҳайкаллар гиксослар томонидан вайрон қилинган ёки бузилган. Ба'зи ҳайкаллар Аварисга ко'чирилган.
Янги Қироллик
ХВИИИ сулола босқинчиларни Мисрдан қувиб чиқаришга муваффақ бо'лди. Аменхотеп ИИ ва Тутмос ИВ Мемфисни э'тибордан четда қолдирмадилар, гарчи Миср сиёсий кучининг маркази ҳали ҳам жанубда эди. Мемфис, янги Қироллик даврида, асосан стратегик мавқеи туфайли мустаҳкамланишини давом эттирди. Пору Нефер порти Бйблос ва Левантга кириш эшиги бо'лди.
Мемфис князлар ва зодагонларнинг болалари учун та'лим марказига айланди. Мемфисда туг'илиб о'сган Аменхотеп ИИ қуйи Мисрнинг олий руҳонийси семетга айланди. Бу ерда Аменхотепнинг о'г'ли Тутмос ИВ Сфенкс ҳақида туш ко'рди.
Геродот ното'г'ри Афродитага баг'ишланган Ма'бад деб атаган Астарта ибодатхонасининг пойдевори ХВИИИ сулола ҳукмронлиги даврига то'г'ри келиши мумкин. Эҳтимол, пойдевор Фир'авн Аменхотеп ИИ даврида қурилган. Мемфисдаги янги Қироллик сан'атининг яна бир ажойиб намунаси-птаҳ билан бирлаштирилган Небмаатра ибодатхонаси. Ушбу ма'баднинг жойлашуви ҳали ҳам нома'лум, аммо ма'лумки, "Птах билан бирлаштирилган Небмаатра" ни қуриш учун ишлатиладиган кварцит Рамсес ИИ томонидан Птах ибодатхонасини қуриш пайтида ишлатилган. Ба'зи мисршунослар Птаху ибодатхонаси "Птах билан бирлаштирилган Нембаатра"о'рнида қурилган деб ҳисоблашади.
Мемфисда топилган ёзувларга ко'ра, Акҳенатен шаҳарда Атен ибодатхонасини ташкил қилган. Ушбу култ руҳонийларидан бирининг дафн маросими Саккарада топилган
Тутанхамон Миср пойтахтини Ахетатендан Мемфисга ко'чирди. Мемфисда Тутанхамон атонизм қулаганидан кейин ибодатхоналар ва бутпараст урф-одатларни тиклашни бошлади.
Тутанхамон давридаги Ҳоремҳеб (тутанхамондаги армия қо'мондони, Фир'авн) ва Майя (тутанхамондаги хазиначи, Фир'авн) каби муҳим амалдорларнинг қабрлари Саккарада дафн этилган, гарчи Ҳоремҳеб шоҳлар водийсига дафн этилган бо'лса ҳам.
Рамсес ИИ даврида шаҳар янада мустаҳкамланиб, шаҳарнинг янги пойтахти Пер Рамсесга яқинлиги туфайли сиёсий соҳада катта аҳамиятга эга бо'лди. Фир'авн Мемфисда ко'плаб ёдгорликларни яратди.
Рамсес ИИ нинг меросхо'ри Мернептах даврида птаҳ ибодатхонасининг саройи ва жануби-Шарқий девори қурилган.
Мисрдаги учинчи о'тиш даврида Мемфис таназзулга учрамайди.
ХХИИ сулоланинг асосчиси СҲешонка И даврида птаҳ ибодатхонасининг олд ҳовлиси ва устуни қурилган. Шешонк, шунингдек, Мемфисда Апис учун зиёратгоҳ қуришни буюрди.
Релефда ПТА ибодатхонасининг олий руҳонийси тасвирланган
ХХИИ сулола даврида Мемфисда олий руҳонийлар учун некропол ҳам қурилган. Унда Птаҳга баг'ишланган ибодатхона бор эди. Уни Осорcон ИИ нинг о'г'ли Шешонк қурган.
Кеч давр
Учинчи о'тиш даврида ва кеч даврда Мемфис ко'пинча Миср сулолаларининг кушитлар, оссурияликлар ва форсларга қарши кураш жойи ҳисобланади.
Кушит ҳукмдори Пианхининг зафарли кампанияси пойтахти Напатда бўлган ХХВ сулоласининг яратилишига олиб келди. Пианхининг Мисрни забт этиши Жебел Баркалдаги Амун ибодатхонасидаги г'алаба стелида қайд этилган. Мемфисни қо'лга киритгандан со'нг, у ливияликлар ҳукмронлиги даврида вайрон қилинган ёки унутилган ибодатхоналар ва култларни тиклади. Унинг ворислари птаҳ ибодатхонасининг жануби-г'арбий бурчагида ибодатхоналар қуриш билан машҳур[14].
Милоддан аввалги 671 йилда Оссурия шоҳи Эсархаддон Миср князлари ко'магида Мемфис шаҳрини эгаллаб олди[15]. Оссурия қо'шинлари Мемфисни талон-торож қилдилар ва ко'плаб тинч аҳолини о'лдирдилар. Эсархаддон бой о'лжа билан Ниневага қайтиб келди. Эсархаддон кетганидан кейин Мисрда Оссурияликларга қарши қо'зг'олон бошланди.
Оссурияда Ашурбанапал янги подшоҳ бо'лди ва Мисрга қарши ҳужумни давом эттирди. Милоддан аввалги 664 йилдаги оммавий босқинчилик пайтида Мемфис шаҳри яна талон-торож қилинди ва Фир'авн Танутамон Нубияда та'қиб қилинди ва маг'лубиятга учради, бу эса кушитнинг Миср устидан ҳукмронлигини тугатди. Ҳокимият ХВИ сулолага келди, у оссурияликларнинг босқинидан қо'рқиб, шаҳардаги иншоотларни тиклади ва ҳатто мустаҳкамлади, буни Априус томонидан қурилган сарой тасдиқлайди.
Миср ва Мемфис милоддан аввалги 525 йилда Пелусия жангидан кейин Камбис томонидан қо'лга олинган. Мемфис янги маг'луб бўлган сатрапиянинг ма'мурий марказига айланди. Форс гарнизони шаҳарда, эҳтимол катта Шимолий деворда, априа саройи ёнида о'рнатилди. Тахминан бир ярим аср давомида шаҳар Миср сатрапиясининг пойтахти бо'либ қолди ва расмий равишда Аҳамонийлар монархияси томонидан босиб олинган улкан ҳудуддаги савдо марказларидан бирига айланди.
Милоддан аввалги 404 йилда.Э. Амиртей форсларга қарши исён ко'тариб, Мисрни яна мустақил ва мустақил қилади. Аммо милоддан аввалги 399 йилда ХХИХ сулоласининг асосчиси Неферит И Амиртейни тахтдан туширади ва уни қатл этади. Неферит пойтахтни Мендесга ко'чиради ва Мемфис сиёсий майдонда аҳамиятини ё'қотади, аммо диний ва иқтисодий соҳадаги мавқеини сақлаб қолади.
.jpg)
Нектанеб и даврида бутун мамлакат бо'йлаб ибодатхоналарни тиклаш бо'йича катта дастур бошланди. Мемфисда птаҳ ибодатхонаси учун янги кучли девор қурилди, Ма'бад мажмуаси ичида ибодатхоналар ва ибодатхоналар қурилди. Нектанеб ИИ, аввалгисининг ишини давом эттириб, катта зиёратгоҳлар қуришни бошлади, айниқса Саккара некрополида уларни устунлар, ҳайкаллар, асфалтланган ё'ллар ва сфенкс қаторлари билан безатди. Милоддан аввалги 343 йилда форсларнинг оммавий босқинига бо'йсунган ва Пелузияда маг'лубиятга учраган. Нектанебо ИИ жанубга Мемфис томон чекинди, у Қирол Артахерхес ИИИ томонидан қамал қилинди ва Фир'авнни юқори Мисрга ва охир-оқибат Нубияга қочишга мажбур қилди.
Фир'авн Хабабаш фақат Мемфисни форслардан озод қила олди, аммо Доро ИИИ қо'зг'олонни бостирди. О'шандан бери Мемфис энди Миср пойтахтига айланмади.
Милоддан аввалги 332 йилда Буюк Александр Мемфисни эгаллаб олди.
Эллинистик давр
Буюк Александр Апис ибодатхонасида, Мемфис
Милоддан аввалги 332 йилда Буюк Александр Фир'авнга айланди. У Мемфисда тож кийган. Шаҳар о'зининг юқори мақомини сақлаб қолди. Буюк Александр вафотидан кейин унинг жасади Мемфисга олиб келинган. Кейинчалик Птоломей ИИ Александрнинг жасадини Искандарияга олиб боради.
Птолемейлар сулоласи даврида Мемфис кейинги мавқеини ё'қотишни бошлади
Замонавий
1979 йилда Мемфис некрополлари — Саккара, Абусир, Дахшур ва Гиза — ЙУНЕСКО томонидан Жаҳон мероси ро'йхатига киритилган.
2015 йил 20 апрелда рус археологлари Мемфиснинг афсонавий "оқ деворлари" ни топдилар.