Mersaid Aripov sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Mersaid Aripov.jpg|thumb|Aripov Mersaid]]
{{Olim bilgiqutisi
| tavallud_sanasi        = {{tugʻilgan sanasi va yoshi|1939|09|20}}
| tavallud_joyi          = [[Bo'stonliq tumani]], [[Toshkent viloyati]]
| fuqaroligi             = {{UZB}}
| kasbi                  = matematik olim
| sohalari               = [[matematika]]
| ish_joylari            = [[Oʻzbekiston Milliy universiteti]]
| taʼlimi                = [[Oʻzbekiston Milliy universiteti]]
| ilmiy_darajasi         = fizika-matematika fanlari doktori
| ilmiy_unvoni           = [[professor]]
| mukofotlari            = Mehnat faxriysi, Fidokorona xizmatlari uchun ordeni, O'zbekiston Respublikasida xizmat ko'rsatgan xalq ta'limi xodimi
}}

'''Mersaid Aripov''' (1939-yil 20-sentyabr, [[Boʻstonliq tumani|Bo'stonliq tumani]], [[Toshkent viloyati]]) – oʻzbekistonlik matematik olim, fizika-matematika fanlari doktori (1995), [[professor]] (1994).

== Biografiyasi ==
Mersaid Aripov 1939-yil 20-sentyabr, [[Boʻstonliq tumani|Bo'stonliq tumanida]] ishchi oilasida tugʻilgan<ref name=":0">{{Veb manbasi |url=https://www.linkedin.com/in/mersaid/ |sarlavha=Aripov Mersaid}}</ref>. 1956—1961-yillarda [[Oʻzbekiston milliy universiteti|O'zbekiston Milliy universiteti]]<nowiki/>ning mexanika-matematika fakultetida oʻqigan. 1963-yilda Mersaid Aripov oʻqishini [[Rossiya fanlar akademiyasi|Rossiya Fanlar akademiyasi]]<nowiki/>ning Sibir bo'limining hisoblash markazida davom ettirgan. 1968-yilda [[aspirantura]]<nowiki/>ni tamomlagan.

== Mehnat faoliyati ==
Mehnat faoliyatini 1961 yil [[Oʻzbekiston milliy universiteti|O‘rta Osiyo davlat universiteti]]<nowiki/>ning katta laborant lavozimida boshlagan, Rossiya Fanlar akademiyasi [http://www.ccas.ru/ hisoblash markazi] tadqiqotchisi va aspiranti (1963-1968), 1968 yildan [[Oʻzbekiston milliy universiteti|Toshkent davlat universiteti]] Hisoblash markazi ilmiy xodimi, ilmiy guruh rahbari (1968-1972), markaz rahbari, “EHMlarning matematik ta’minoti” kafedrasi [[Dotsent|dotsenti]] (1972-1978), “EHM va dasturlash” kafedrasi mudiri (1978-1989), kasaba uyushmasi raisi,  universitet [[Prorektor|prorektori]] (1991-1993), “Informatika va tatbiqiy dasturlash” kafedrasi mudiri (1993-2010), mazkur kafedra [[Professor|professori]] (2010-2016), “Amaliy matematika va kompyuter tahlili” [https://nuu.uz/amkt/ kafedrasi] professori (2016-2017) va kafedra mudiri (2017-2019) lavozimlarida faoliyat olib borgan.

== Ilmiy faoliyati ==
M.Aripov matematik modellashtirish, axborot xavfsizligi va axborot texnologiyalari yo‘nalishlarining rivojlanishiga munosib hissa qo‘shgan hamda bu sohalarga oid uning 200 dan ortiq ilmiy maqolalari xorijning nufuzli [https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=8880099100 jurnallari] va respublika [https://scholar.google.com/citations?user=POryWIMAAAAJ&hl=en jurnallarida] chop etilgan. Shuningdek, 20 dan ortiq dasturiy mahsulotlarga mualliflik guvohnomalari olingan.

M. Aripov jahonda birinchilardan bo‘lib [[astrofizika]], [[Atom fizikasi|atom fizikas]]<nowiki/>i, [https://courses.lumenlearning.com/suny-physics/chapter/27-7-thin-film-interference/ yupqa plyonka] va boshqa sohalarda qo‘llanaladigan ikkinchi va uchinchi tartibli umumlashgan [https://www.sciencedirect.com/topics/mathematics/emden-fowler-equation Emden-Fauler tenglamalari] yechimlarining [[Asimptotik ifoda|asimptotik]] nazariyasini yaratgan. Bu sohada olingan natijalar mashhur matematiklar akademik A.N.Tixonov<ref name=":04">{{Veb manbasi |url=https://www.mathnet.ru/person20380 |sarlavha=Тихонов Андрей Николаевич}}</ref> va akademik V.A.Ilinlarning<ref name=":05">{{Veb manbasi |url=https://www.mathnet.ru/rus/person9197 |sarlavha=Ильин Владимир Александрович}}</ref> tavsiyasi bilan AQSHda tarjima qilinadigan Rossiya FAning ma’ruzalari<ref name=":06">{{Veb manbasi |url=https://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?jrnid=dan&wshow=contents&viewarchiveID=8&option_lang=rus |sarlavha=Доклады Академии наук}}</ref> (DAN SSSR, 1989. T.38, №3, DAN RAN, 1995. t. 344, №3.) va nufuzli jurnallarda (Дифференциальные уравнения, 1996. T.32. №6, Математическое моделирование, 1995, t.6. №5) chop etilgan. M.Aripov tomonidan yechimlarning asimptotik xossalarini tadqiq qilish uchun etalon tenglamalar usuli (xorijda [[:en:WKB_approximation|VKB]] usuli) taklif qilingan va asoslangan. Ushbu taklif etilgan asimptotik nazariya akademiklar A.A.Samarskiy<ref name=":07">{{Veb manbasi |url=https://samarskii.ru/en/ |sarlavha=Alexander Andreevich Samarskii}}</ref> va V.A.Ilinlar tomonidan rasman e’tirof etilgan.

Professor M. Aripov tomonidan buziluvchan, nochiziqli parabolik tipdagi tenglamalar va ularning sistemalari uchun sonli parametrlar qiymatiga bog‘liq ravishda quyidagi yangi effektlar (hodisalar) aniqlangan: issiqlik tarqalish tezligining chekliligi, chegaralangan va chegaralanmagan ([[:en:Blowing_up|blow-up]]) yechimlarning fazoviy lokallashishi, chekli vaqtda haroratning sovushi, bir tomonlama front va “devor” hodisalarining paydo bo‘lishi kabi hodisalarning kuzatilishi ilk bor isbot qilingan.

M. Aripov xalqaro va respublika miqyosidagi ilmiy-tadqiqot loyihalarida faol qatnashadi. Jumladan, uning rahbarligida 3 ta Yevropa Ittifoqi, 2 ta [[Rossiya]]-O‘zbekiston xalqaro grantlari, respublika miqyosida 3 ta fundamental, 5 ta amaliy, 2 ta innovatsion ilmiy-tadqiqot loyihalari muvaffaqiyatli bajarilgan. [[Erasmus dasturi|Erasmus]]+ granti (2017-2020) koordinatori, 1 ta amaliy va 1 ta fundamental ilmiy-tadqiqot loyihalariga rahbarlik qilgan.

M. Aripov va uning shogirdlari tomonidan parabolik tipdagi nochiziqli buziladigan tenglamalar va ularning sistemalari uchun Koshi va chegaraviy masalalar bilan tasvirlanuvchi matematik modellarning yangi yuqorida keltirilgan xossalarini aniqlagan. Xususan, ular g‘ovak muhit<ref name=":02">{{Veb manbasi |url=https://mathworld.wolfram.com/PorousMediumEquation.html |sarlavha=G'ovak muhitlar tenglamasi}}</ref>, umumlashgan [[:en:P-Laplacian|p-Laplas]] tenglamalari, gaz va suyuqliklarda [https://missrifka.com/equipments/filtration/basic-filtration-equation.html filtratsiya] jarayonlari, nochiziqli diffuziya<ref name=":08">{{Veb manbasi |url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/diffusion-equation |sarlavha=Diffuziya jarayoni}}</ref>, [[:en:Heat_transfer|issiqlik o‘tkazuvchanlik]], chang va tuzlarning bir komponentali va ko‘p komponentali chiziqsiz muhitlarda konvektiv ko‘chishi<ref name=":09">{{Veb manbasi |url=https://api.scienceweb.uz/storage/publication_files/4083/13301/651d3cb15e1a0___Juraeva_2022_IOP_Conf._Ser.__Earth_Environ._Sci._1112_012134.pdf |sarlavha=Chang ko'chishi |qaralgan sana=2024-06-27 |arxivsana=2024-06-27 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20240627082829/https://api.scienceweb.uz/storage/publication_files/4083/13301/651d3cb15e1a0___Juraeva_2022_IOP_Conf._Ser.__Earth_Environ._Sci._1112_012134.pdf }}</ref>, o‘zgaruvchan zichlikli [[:en:KPP–Fisher_equation|Kolmogorov-Fisher]] turidagi nochiziqli biologik populyatsiya jarayonlarini o‘z ichiga olgan ikki karra chiziqsiz tenglamalar orqali ifodalanauvchi matematik modellarning xossalarini avtomodel yondoshuvga asoslangan tadqiq qilish usullari taklif qilingan. Bu olim tomonidan olib borilgan tadqiqotlardan olingan ilmiy natijalari bir necha korxonalar va tashkilotlarda ([[Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi davlat aksiyadorlik jamiyati|Toshkent aviatsiya zavodi]], “Malika uyushmasi”, Zelinograd harbiy korxonasi, Respublika [[Respublika Ixtisoslashtirilgan Urologiya Ilmiy-amaliy Tibbiyot Markazi|urologiya markazi]] va boshqalar) amaliyotga joriy qilingan.

M. Aripovning ilmiy tashkilotchilik faoliyati ko‘p qirralidir hamda jamoatchilik ishlarida har doim faol qatnashib kelgan. U Qozog‘iston Milliy universitetida<ref name=":010">{{Veb manbasi |url=https://www.kaznu.kz/en/ |sarlavha=Qozoqiston Milliy universiteti |qaralgan sana=2024-06-27 |arxivsana=2024-06-05 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20240605045621/https://www.kaznu.kz/en }}</ref> ilmiy darajalar beruvchi kengash a’zosi (2004-2009), [[Toshkent axborot texnologiyalari universiteti]] va O‘zbekiston Milliy universiteti huzuridagi 14.07.2016.T.29.01 raqamli ilmiy kengash a’zosi (2016-2017), O‘zbekiston Respublikasi [[Oliy attestatsiya komissiyasi|OAK]] ekspert komissiyasi rais o‘rinbosari va a’zosi (1994-2013) bo‘lgan. Bugungi kunda O‘zbekiston Milliy universiteti huzuridagi DSc.30.12.2019.FM.01.02 raqamli ilmiy kengash raisi o‘rinbosari hamda shu kengash qoshidagi Matematik modellashtirish, sonli usullar va dasturlar majmui ixtisosligi bo‘yicha ilmiy seminar raisi sifatida faoliyat yuritib kelmoqda.

M. Aripov muallifligida 2 ta [[darslik]], 50 tadan ortiq o‘quv qo‘llanmalari, metodik ko‘rsatmalari hamda uslubiy qo‘llanmalar nashr etilgan. Uning muallifligidagi “Informatsion texnologiyalar” va “Web texnologiyalar” o‘quv qo‘llanmalari – Yilning eng yaxshi o‘quv adabiyoti Respublika tanlovlarida 1-o‘rinni egallagan.

M. Aripov xalqaro hamkorlikni yaxshi yo‘lga qo‘ygan tashabbuskor olimlardan biridir. U 1976-2024 yillar mobaynida dunyoning rivojlangan mamlakatlarida o‘tkazilgan 60 dan ortiq kongresslari va nufuzli konferensiyalarida ilmiy ma’ruzalar bilan ishtirok etgan hamda sho‘balarida raislik qilgan. U [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|Amerika]], Yevropa matematika jamiyatlari<ref name=":011">{{Veb manbasi |url=https://euromathsoc.org/ |sarlavha=Yevropa matematika jamiyati}}</ref> va Germaniyaning amaliy matematika va mexanika jamiyatlari<ref name=":012">{{Veb manbasi |url=https://www.gamm.org/en/ |sarlavha=Germaniya matematiklar va mexaniklar jamiyati}}</ref> a’zosi, nufuzli “Zentralblatt MATH”<ref name=":013">{{Veb manbasi |url=https://zbmath.org/ |sarlavha=Matematik platforma (ZbMath)}}</ref> tahririyatining retsenzenti, '''“[https://www.twmsj.az/ Pure and Applied Mathematics]”, “[https://cybersecurityjournal.info/editorial_v/19 Information security]”, “[https://krasec.ru/ru/home/ Vestnik KAMGU]”''' xalqaro ilmiy jurnallarining tahririyat hay’ati a’zosidir.

M. Aripov ilmiy rahbarligida 16 nafar [[Fan doktori|fan doktor]]<nowiki/>lari va 39 nafar fan nomzodlari ([[Fan nomzodi|PhD]]) tayyorlangan. Uning shogirdlari: magistrant Dilshod Abdullayev, tayanch doktorant Matlatipov Sanatbek O‘zbekiston Respublikasi [[Prezident stipendiyasi dasturi|Prezidenti stipendiya]]<nowiki/>si sovrindori va p.f.n., dotsent Azlarov Turgun Raxmatovich «<nowiki/>[[Oʻzbekiston Qahramoni|O‘zbekiston Qahramoni]]<nowiki/>» unvoni va «<nowiki/>[[„Oltin Yulduz“ medali|Oltin Yulduz]]<nowiki/>» medali bilan taqdirlangan.

Professor M. Aripov o‘z sohasining ustasi, tashkilotchi, mehnatsevar pedagog olimdir. U o‘zining yuqori intellekti, fidokorona va sermahsul mehnati, qator ilmiy va zamonaviy o‘quv adabiyotlarning muallifi sifatida tanilgan yetakchi olimdir, shuningdek, yoshlarni tarbiyalashda, ularni ilm-fanning zamonaviy yo‘nalishlari bilan shug‘ullanishga jalb etishda o‘zining kuch g‘ayratini ayamay kelayotgan mehribon ustozdir.

== Mukofotlari ==
Professor M.Aripov 

1980 - [[Oliy ta’lim a’lochisi|Oliy ta'lim a'lochisi]]

1990 - "O'zbekiston Respublikasida xizmat ko'rsatgan xalq ta'limi xodimi" unvoni bilan taqdirlandi

2015 - Qozog'iston Milliy universiteti rivojiga qo'shgan hissasi uchun ko'krak nishoni egasi

2016-2017 -O'zbekiston Milliy universitetining eng yaxshi professori 

2020 - "[[Fidokorona xizmatlari uchun ordeni|Fidokorona xizmatlari uchun]]" orden sohibi

2023 - "O'zMU faxri" ko'krak nishoni

2023 - "[[Mehnat faxriysi]]" ko'krak nishoni

2024 Oliy talim a'lochisi

mukofotlari bilan taqdirlangan.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
[[Turkum:Matematik]]
[[Turkum:Olim]]
[[Turkum:Matematika]]