Mezosomalar

Мезосомалар (инглизча: месосоме) — электрон микроскопия учун намуналар тайёрлаш вақтида кимёвий фиксация усулларидан фойдаланганда ҳосил бўлган бактериялар ситоплазматик мембранасининг бурмалари ҳисобланади. Ушбу тузилмалар 1960-йилларда табиий равишда пайдо бўлган деб ҳисобланган бўлса-да, улар 1970-йилларнинг охирларида артефакт сифатида тан олинган ва ҳозирда кўпчилик тадқиқотчилар томонидан бактериал ҳужайраларнинг нормал тузилишининг бир қисми ҳисобланмайди деб эътироф этилган.[1].
Олдинги тадқиқотлар
Электрон микроскопия учун намуна тайёрлаш вақтида кимёвий фиксацияланган граммусбат бактериялардаги ҳужайра мембраналарининг бурмаларини биринчи марта 1953-йилда Георге Чампаигн (Жорж Чампан) ва Жамес Ҳиллер (Жеймс Хилер) кўрган ва улар бу бурмаларни „периферик жисмлар“ деб аташган. (инглизча: перипҳерал бодиэс). 1959-йилда Ж. Роберцон уларни мезосомалар деб атади[2].
Дастлаб, мезосомалар кўплаб ҳужайранинг ҳаётий жараёнларида, масалан, ҳужайра бўлиниши, ДНКнинг дупликацияси вақтида ҳужайра деворининг шаклланиши ёки оксидловчи фосфорилланиш учун жой сифатида рол ўйнаши мумкин деб ўйланган. Мезосомалар ҳужайра сиртини оширади ва ҳужайранинг нафас олишида, шунингдек секрециялаш ишларида иштирок этади деб тахмин қилинган[3]. Улар эукариотик митохондриялардаги кристаларнинг аналоглари ҳисобланган. Мезосомалар фотосинтезда иштирок этиши ва одатда бактериал ҳужайранинг бўлинишида иштирок этиши мумкинлиги ҳақидаги фикрлар билдирилган[4].
Гипотезани рад этилиши
1970-йилларнинг охирига келиб, мезосомалар электрон микроскопга тайёргарлик жараёнида кимёвий фиксация артефактлари эканлиги ва кимёвий фиксациядан ўтмаган ҳужайраларда умуман учрамаслигини кўрсатувчи далиллар тўпланди[5]. 1980-йилларнинг охирига келиб, электрон микроскопия учун намуналар тайёрлашда криофиксация кенг тарқалгач, мезосомалардан намуналар тайёрлашнинг артефактлари ва тирик ҳужайраларда мавжуд эмаслиги ҳақидаги фикрлар кенг тарқалди. Бироқ, бир қатор олимлар ҳали ҳам мезосомалар барча ҳолатларда артефактлар эмаслиги ҳақидаги фикрни даъво қилиб келмоқдалар[3].
Мезосомага ўхшаш мембрана бурмалари баъзан антибиотиклар ва антибактериал пептидлар (дефенсинлар) таъсирида бўлган бактерияларда ҳам топилади. Бундай ҳолларда мембрана бурмаларининг пайдо бўлиши ҳужайра мембранаси ва ҳужайра деворининг кимёвий шикастланиши натижаси бўлиши мумкин. Фақат фототрофик прокариотлар, нитрификаторлар ва метан оксидловчи бактерияларда мезосома бўлмаган ички мембрана тизимларига эга ҳисобланади[3].
Мезосомаларнинг мавжудлиги ҳақидаги гипотеза ва шунга ўхшаш назарияларни уни рад этиш масаласи баъзан фан фалсафаси нуқтаи назаридан экспериментал усулларни ишлаб чиқиш билан илмий ғояни рад этиш мисоли сифатида кўриб чиқилади[6][7].
Манбалар
- ↑ Дубочет Ж, МcДоwалл АW, Менге Б, Счмид ЭН, Лиcкфелд КГ (1 Жулй 1983). „Элеcтрон миcросcопй оф фрозен-ҳйдратед баcтериа“. Ж. Баcтериол. 155 (1): 381-90. дои:10.1128/ЖБ.155.1.381-390.1983. ПМC 217690. ПМИД 6408064
- ↑ Роберцон, Ж.Д. Тҳе ултра струcтуре оф cелл мембранес анд тҳеир деривативес, Биочем (англ.) // Соc. Сйруп : жоурнал. — 1959. — П. 3.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Нетрусов, Котова 2012.
- ↑ Cулп, С. (1994). „Дефендинг Робустнесс: Тҳе Баcтериал Месосоме ас а Тест Cасе“. ПСА: Проcеэдингс оф тҳе Биэнниал Меэтинг оф тҳе Пҳилосопҳй оф Сcиэнcе Ассоcиатион. 1994: 46-57. дои:10.1086/псапроcбиэнмеэтп.1994.1.193010. ЖСТОР 193010. С2CИД 112215147.
- ↑ Силва МТ, Соуса ЖC, Полóниа ЖЖ, Маcедо МА, Паренте АМ (1976). „Баcтериал месосомес. Реал струcтурес ор артифаcц?“. Биочим. Биопҳйс. Аcта. 443 (1): 92-105. дои:10.1016/0005-2736(76)90493-4. ПМИД 821538
- ↑ Cулп, С. Дефендинг Робустнесс: Тҳе Баcтериал Месосоме ас а Тест Cасе (эн) // ПСА: Проcеэдингс оф тҳе Биэнниал Меэтинг оф тҳе Пҳилосопҳй оф Сcиэнcе Ассоcиатион : жоурнал. — 1994. — Вол. 1994. — П. 46—57.
- ↑ Аллчин, Д. Тҳе Эпистемологй оф Эррор (унд) // Пҳилосопҳй оф Сcиэнcе Ассоcиатион Меэтингс, Ванcоувер, Новембер. — 2000. „Архивированная копия“. 2008-йил 17-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 8-ноябр.
Адабиётлар
Нетрусов А. И., Котова И. Б. Микробиология. — 4-э изд., перераб. и доп. — М.: Издателский сентр „Академия“, 2012. — 384 с. — ИСБН 978-5-7695-7979-0.