Мичелангело ди Лодовиcо Буонарроти Симони (италянча: микеˈландʒэло ди лодоˈвиːко ˌбwɔнарˈрɔːти сиˈмоːни), Мичелангело (ўзбекча: Микеланжело) номи билан ҳам танилган[1]. Италян ҳайкалтароши, рассоми, меъмори ва шоири эди[2]. Уйғониш даврининг энг нуфузли ва исте’додли сан’аткорларидан бири. Унинг ижоди Ғарб дунёсида Рим империяси инқирозидан кейинги энг катта маданий ўзгаришлар юз берган давр билан боғлиқ. Уйғониш даври сан’ат, илм-фан, сиёсат ва диний қарашларда сезиларли янгиланишлар олиб келди. Мичелангело бу жараённинг фаол намояндаларидан бўлиб, катта меҳнат ва ижодий куч билан ишлаган.

Мичелангело (Микеланжело)

Даниэле да Волтерра чизган портрети
Ҳақиқий исмиМичелангело ди Лодовиcо Буонарроти Симони
Таваллуди 6-март, 1475-йилда
Cапресо қишлоғида туғилади (ҳозирги Италия, Тоскана)
Вафоти 18-феврал, 1564
Рим, Италия
Соҳаси Ҳайкалтарошлик, рассомчилик, меъморчилик, шеърият
Оқим Уйғониш даври,
Манеризм
Машҳур суратлари Пиэтà (1498–1499)

Давид (1501–1504)
Брюгге Мадоннаси (1503–1505)
Систине черковининг шифти (1508–1512)
Одам Атонинг яратилиши (c. 1512)
Мусо (Мичелангело) (1513–1515)
Охирги ҳукм (Мичелангело) (1536–1541)

Унинг дастлабки йирик асарларидан, Ватиcан учун яратилган Пиэтà ҳайкали ва Флоренсия шаҳрига бағишланган Давид ҳайкали унинг исте’додини кенг танитди. Мичелангелонинг расмлари ва фрескалари кўпинча антик ва мифологик мавзуларга асосланади. У анатомик аниқлик ва бадиий уйғунликни бирлаштира олгани билан Юксак Уйғониш сан’атининг етакчи намояндаларидан бири ҳисобланади.

Мичелангело 1475-йил 6-мартда Тоскана вилоятининг Ареззо яқинидаги Cапресе қишлоғида туғилган[3]. У ҳаёти давомида тан олинган илк европалик рассомлардан бири бўлиб, унинг таржимаи ҳоли ҳам у ҳали тирик пайтида чоп этилган[4]. Мичелангело ҳақида иккита биография ёзилган, улардан бири Гиоргио Васари томонидан яратилган. Васари Мичелангелони Уйғониш даври бошланганидан бери энг буюк сан’аткор сифатида та’рифлаган[5]. У ХВИ асрда ижоди энг яхши ҳужжатлаштирилган сан’аткорлардан бири ҳисобланади ва Ғарб сан’ати тараққиётига катта та’сир кўрсатган. Мичелангело ва Леонардо да Винcи ўз даврининг йирик шахсларидан бўлиб, сан’атга нисбатан қарашлари кескин фарқланганига қарамай, улар ўртасида ўзаро ҳурмат ва тушуниш мавжуд бўлган[4]

Сан’атга кириб келиши

6 ёшида Мичелангело Флоренсиядаги грамматик мактабга юборилди, бироқ у мактабга қизиқиш билдирмади[6].. У яқин атрофдаги черковларда ишлаётган рассомларни кузатишни ва кўрганларини чизишни афзал кўрарди. Отаси унинг оилавий молия ишларига қизиқмаслигини англаб, уни рассом Гҳирландаио устахонасига шогирдликка беришга рози бўлди[7][8]. Ўша пайтда Мичелангело 13 ёшда эди[7] У машҳур флоренсиялик рассомнинг устахонасида фреско техникаси ва чизмачилик асосларини ўрганди.

Мичелангело устахонада атиги бир йил ишлади, сўнг Лорензо де' Медиcи саройига кўчиб ўтди. У ерда классик ҳайкалтарошликни ўрганди. Машҳур ҳайкалтарош Бертолдо ди Гиованни қўл остида таҳсил олди ва Гиотто, Масаccио, Донателло каби ўтган аср усталарининг асарларини, шунингдек қадимги Юнон ва Рим сан’атининг дурдоналарини ўрганиш имконига эга бўлди. Бу асарлар Медиcи’ларнинг катта тўпламида сақланган эди. У шу даврда Полизиано, Марсилио Фиcино ва Пиcо делла Мирандола каби ўз замонасининг кўплаб сан’аткорлари, файласуфлари ва ёзувчилари билан танишди. Мичелангело Медиcи саройида бўлган йилларида ҳайкалтарош сифатидаги илк буюртмаларини бажарди: мармардан ишланган Мадонна оф тҳе Стаирс ва Баттле оф тҳе Cентаурс. Иккала асар ҳам ёш сан’аткор учун ниҳоятда етук ва мураккаб ишлар эди. Айнан шу даврда у инсон гавдасини тасвирлаш бўйича катта маҳоратга эга бўлди: ҳаётдан чизиш, анатомия ўрганиш билан шуғулланди. Католик черковидан махсус рухсат олиб, у анатомияни чуқур ўрганиш учун инсон жасадларини таҳлил қилган, аммо бундай ишлар унинг соғлиғига зарар етказган[9]..

Болоня ва ижодий ўзгаришлар

Лорензо де Медиcи 1492-йил 8-апрелда вафотидан сўнг Мичелангело саройни тарк этди[10]. Мичелангелонинг ҳаёти кескин ўзгарди. У Медиcи саройидаги ҳимоядан айрилиб, отасининг уйига қайтди. Кейинги ойлар давомида у 1493-йилда полихром ёғочдан ясалган Cруcифихни яратди[11]. Бу асар Флоренсиядаги Санто Спирито черкови приорига совға қилинган бўлиб, черков шифохонасидаги жасадлар устида анатомия ўрганишига рухсат берилгани учун миннатдорлик сифатида ишланган[12].

1493–1494-йиллар оралиғида Мичелангело мармар блок сотиб олиб, ҳаётий ўлчамдан катта Ҳерcулес ҳайкалини яратди[13]. 1494-йил 20-январда кучли қор ёғганидан сўнг,[14] Лорензо’нинг меросхўри Пиэро де Медиcи ундан қор ҳайкали ясашни буюрди ва Мичелангело яна Медиcи саройига қайтди. Шу йилнинг ўзида Савонароланинг кучайиши оқибатида Медиcи оиласи Флоренсиядан қувилди. Сиёсий вазият кескинлашмасидан олдин Мичелангело шаҳардан чиқиб кетди ва аввал Венеция, кейин Болоняга йўл олди[10].

Болоняда Мичелангело Арcа ди Сан Домениcо учун бир нечта кичик ҳайкаллар ясади. У шу ерда Басилиcа ди Сан Петронио кириш қисмидаги Жаcопо делла Қуэрcианинг релефларини ўрганди. Бу релефлардан бири Тҳе Cреатион оф Эве кейинчалик Мичелангелонинг Систине Чапел шифтидаги композициясига та’сир кўрсатди[15].

1495-йил охирида Флоренсиядаги сиёсий вазият тинчлади. Франсия хавфи ортда қолгач, Мичелангело шаҳарга қайтди, лекин Савонарола бошчилигидаги янги ҳукуматдан буюртма олмади[16]. У яна Медиcилар билан ишлай бошлади[17]. Флоренсияда бўлган муддатида у икки кичик ҳайкал яратди: Ст. Жоҳн тҳе Баптист ва ухлаётган Cупид. Cондивининг ёзишича, Лорензо ди Пиэрфранcесcо де' Медиcи Cупид ҳайкалини “кўмилган каби” қилишни сўраган, шунда уни Римда қадимги асар сифатида сотиш мумкин бўлган. Аммо воситачи ҳайкални асл қийматдан анча арзон сотиб, Мичелангело ва Лорензони алдаб кетган. Ҳайкални сотиб олган Cардинал Раффаэле Риарио унинг қадимги эмаслигини билиб қолган, лекин сифатидан жуда ҳайратланиб, Мичелангелони Римга таклиф қилган[18]. Шу таклиф ва Флоренсиядаги вазият Мичелангелони Римга боришга ундаган[17]

Римдаги ижод

Мичелангело 1496-йил 25-июн куни, 21 ёшида Римга келди[19].. Ўша йилнинг 4-июл куни у Cардинал Риарио учун буюртма устида ишлай бошлади. Рим вино худоси Баcчуснинг ҳаётий ўлчамдан катта ҳайкали эди. Ҳайкал тугагач, кардинал уни қабул қилмади ва асар кейинроқ банкир Жаcопо Галлининг боғ коллекциясига ўтди[20][21].

Пиэтà, Авлиё Пётр собори (1498–1499)

1497-йил ноябрдаги Франсия элчиси Cардинал Жеан де Билҳèрес-Лаграулас Мичелангелога Пиэтà ҳайкалини буюрди. Бу ҳайкал Мариям Исонинг жасади устида мотам тутаётганини тасвирлайди. Сюжет Библияда бевосита келтирилмаган бўлса-да, ўрта аср Шимолий Европа диний сан’атида кенг тарқалган эди[22]. Шартнома келаси йилнинг августида имзоланди. Мичелангело ҳайкални тугатганида 24 ёшда эди[22] Пиэтà қисқа вақт ичида дунё ҳайкалтарошлигининг энг йирик дурдоналаридан бири сифатида тан олинди. Замондошлари уни “ҳайкалтарошлик сан’атининг ҳақиқий қудратини очиб берган асар” деб баҳолаганлар. Васари шундай ёзган: “Шаклсиз мармар бўлагини табиатнинг ўзи яратишга қийналадиган даражадаги мукаммалликка етказганини мўжиза деса бўлади.”[23]. Пиэтà — Мичелангелонинг имзо қўйилган ягона асари бўлиб, унинг имзоси Марямнинг тасмасида жойлашган. Бугунги кунда ҳайкал Авлиё Пётр соборида сақланади[24].

Асарлари

Манбалар

  1. ↑ Wеллс, Жоҳн. Лонгман Пронунcиатион Диcтионарй, 2008. ИСБН 978-1-4058-8118-0. 
  2. ↑ Адриано Мариназзо „Библиографиа“, . Мичелангело: л'арчитеттура (PDF ПДФ). ИСБН 978-8809954533. 
  3. ↑ Ж. де Толнай. Тҳе Ёутҳ оф Мичелангело, 1947. 
  4. ↑ 4,0 4,1 „Мичелангело“. Энcйcлопæдиа Британниcа (2025-йил 26-сентябр).
  5. ↑ Смитҳерс, Тамара „Cонверсатионс абоут Артистиc Праcтиcе, Патронаге анд Чристианитй“, . Мичелангело ин тҳе Неw Милленниум, Бостон, 2016-йил. ИСБН 978-90-04-31362-0. 
  6. ↑ Ж. де Толнай. Тҳе Ёутҳ оф Мичелангело — 11-бет. 
  7. ↑ 7,0 7,1 Р. Лиэберт. Мичелангело: А Псйчоаналйтиc Студй оф ҳис Лифе анд Имагес — 59-бет. 
  8. ↑ Cоугҳлан — 35-40-бет. 
  9. ↑ А. Cондиви. Тҳе Лифе оф Мичелангело — 7-бет. 
  10. ↑ 10,0 10,1 Ж. де Толнай. Тҳе Ёутҳ оф Мичелангело — 20-21-бет. 
  11. ↑ А. Cондиви. Тҳе Лифе оф Мичелангело — 17-бет. 
  12. ↑ Зейбек, А.; Öзкан, М. "Мичелангело анд Анатомй". Анатомй: Интернатионал Жоурнал оф Эхпериментал & Cлиниcал Анатомй. 
  13. ↑ А. Cондиви. Тҳе Лифе оф Мичелангело — 15-бет. 
  14. ↑ Роберт Cоугҳлан. Тҳе Wорлд оф Мичелангело: 1475–1564 — 67-бет. 
  15. ↑ Бартз анд Кöниг — 54-бет. 
  16. ↑ Милес Унгер. Мичелангело: а Лифе ин Сих Мастерпиэcес — 1-бет. 
  17. ↑ 17,0 17,1 Ж. де Толнай. Тҳе Ёутҳ оф Мичелангело — 24-25-бет. 
  18. ↑ А. Cондиви. Тҳе Лифе оф Мичелангело — 19-20-бет. 
  19. ↑ Ж. де Толнай. Тҳе Ёутҳ оф Мичелангело — 26-28-бет. 
  20. ↑ Луба Фреэдман. "Мичелангелўс Рефлеcтионс он Баcчус", Артибус эт Ҳисториаэ 24, 2003-йил — 47-бет. 
  21. ↑ Эрин Сутҳерланд Минтер. Дисcардед деитй: Тҳе режеcтион оф Мичелангелўс Баcчус анд тҳе артист'с респонсе. 
  22. ↑ 22,0 22,1 Ҳирст анд Дункертон — 47-55-бет. 
  23. ↑ Васари. Ливес оф тҳе паинтерс: Мичелангело, 1911. 
  24. ↑ „Мичелангелўс Сигнатуре анд тҳе Мйтҳ оф Гениус“.