Mir Sayyid Ali Hamadoniy sahifasining manbasini koʻrish

{{Shaxsiyat bilgiqutisi
|ismi = Mir Sayyid Ali Hamadoniy<br>{{Nastaliq|میر سید علی همدانی}}
|portret =
|portret imzosi =
|tavsif =
|tugʻilgan paytidagi ismi =
|tavallud sanasi = {{circa|milodiy 1312-yil}}{{small| ([[Hijriy yil hisobi |hijriy]] 712-yil)}}
|tavallud joyi = [[Hamadon]], [[Hulokuiylar davlati]]
|fuqaroligi =
|vafot sanasi = {{circa|milodiy 1384-yil}}{{small| ([[Hijriy yil hisobi |hijriy]] 786-yil)}}
|vafot joyi = [[Xatlon (viloyat) | Xatlon]], [[Temuriylar imperiyasi]]
|turmush ortogi =
|universitet =
|millati =
|dini =
|kasbi =
|mukofotlari =
|faoliyat_yillari =
|boʻyi =
|otaonasi =
|bolalari =
|bilimi =
}}
'''Mir Sayyid Ali Hamadoniy''' ({{Lang-fa|میر سید علی همدانی}} ; {{Circa|1312–1384}}) – [[Forslar|fors]] olimi, shoiri va [[Kubroviylik|Kubroviyya]] tariqatidagi [[Tasavvuf|soʻfiy]] avliyo. U [[Eron]]ning [[Hamadon]] shahrida tugʻilgan va soʻfiylik bilan shugʻullangani uchun [[Markaziy Osiyo]] va [[Kashmir]]da [[islom]]ni targʻib qilgan. Olim Kashmirda vafot etgan va 1384-yilda 71-72 yoshlarida [[Tojikiston]]ning [[Xatlon (viloyat)|Xatlonida]] dafn etilgan. Hamadoniy hayoti davomida ''[[Shoh]]i Hamadon'' („Hamadon shohi“), ''Amiri Kabir'' („Buyuk qoʻmondon“) va ''Ali Soniy'' („ikkinchi [[Ali]]“) kabi sifatlar bilan ulugʻlangan<ref name="Lawrence2005">{{Kitob manbasi|last=Sir Walter Roper Lawrence|title=The Valley of Kashmir|url=https://books.google.com/books?id=DqAHweWRUs0C&pg=PA292|year=2005|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1630-1|page=292}}</ref>.

== Hayotning ilk davri ==
„[[Sayyid]]“ unvoni uning paygʻambar [[Muhammad]]ning avlodi boʻlganligini, ehtimol uning oilasining har ikki tomonidan (ham ota, ham ona tarafdan) boʻlganligini koʻrsatadi<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hamadani-sayyedali|sarlavha=HAMADĀNI, SAYYED ʿALI – Encyclopaedia Iranica|ish=www.iranicaonline.org|qaralgan sana=2018-12-07}}</ref><ref>Usmoniylar davlatida „Xonadon ahli“ uchun beriladigan soliq imtiyozlari koʻp odamlarni nasl guvohnomalarini sotib olishga yoki nasabnoma tuzishga undagan. '''''Teseyyüd''''' fenomeni – '''Zodagon ajdodlarni soxlashtirishni ragʻbatlantirish''' – etnik, sinf va diniy chegaralarda tarqalgan. 17-asrda Usmonli byurokrati 300 000 firibgar borligini hisoblagan. 18-asrda Anadoluda deyarli barcha yuqori tabaqali shahar aholisi Muhammaddan kelib chiqqanligini daʼvo qilgan</ref>.

Hamadoniy oʻzining ilk yillarini Eronning Semnon shahrida boʻlgan mashhur [[Kubroviylik|Kubroviy]] avliyo Alauddavla Semnoniy huzurida oʻtkazgan. Ustozining [[Ibn Arabiy]]ning ''"Vahdatul-vujud"'' („vujud birligi“) talqiniga qarshi boʻlishiga qaramay, Hamadoniy ushbu taʼlimotni yoqlovchi ''"Risolayi vujudiya"'' risolasini hamda Ibn Arabiyning [[Komil inson|"Komil inson"]] gʻoyasini aks ettiruvchi ''"Fusus al-Hikam"'' asariga ikkita sharh yozgan. Hamadoniy Ibn-Arabiy falsafasini [[Janubiy Osiyo]]ga tanitgan<ref name="rafiabadi">{{Kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=xeK9w9P0sBQC&pg=PA101|title=World Religions and Islam: A Critical Study, Part 2|first=Hamid Naseem|last=Rafiabadi|publisher=Sarup & Sons|year=2003|isbn=9788176254144|pages=97–105}}</ref>.

== Sayohatlari ==
Sayyid Ali Hamadoniy koʻp sayohat qilgan va dunyoning turli burchaklarida, xususan [[Afg‘oniston]], [[Oʻzbekiston]], [[Xitoy]], [[Suriya]], [[Kashmir]] va [[Turkiston]] kabi oʻlkalarda islom dinini targʻib qilgan<ref>{{Kitob manbasi|title=The Past in the Present: Horizons of Remembering in the Pakistan|first=Irmtraud|last=Stellrecht|publisher=Rüdiger Koppe|year=1997|isbn=978-38-96451-52-1}}</ref><ref>{{Kitob manbasi|title=Intellectual movements during Timuri and Safavid period: 1500–1700 A.D.|year=2005|first=Karim Najafi|last=Barzegar|isbn=978-81-85004-66-2|location=Delhi|publisher=Indian Bibliographies Bureau}}</ref>.
[[Fayl:Tomb_of_Mir_Sayyid_Ali_Hamadani.jpg|right|thumb|267x267px| [[Tojikiston]]ning [[Koʻlob]] shahridagi Mir Sayyid Ali Hamadoniy maqbarasi]]
Sayyid Alining uchinchi safariga 1383-yilda Amir Temurning Iroqni egallab, Forsga uchinchi marta bostirib kirishi va oʻsha davrga qadar mahalliy ishlarda muhim rol oʻynagan Hamadondagi alaviy sayyidlarini yoʻq qilishga qaror qilgani sabab boʻladi. Shu sababli Sayyid Ali 700 nafar sayyid bilan Hamadonni tark etib, Temur gʻazabidan omon qolish umidida Kashmir tomon yoʻl oladi. Hamadoniy allaqachon u yerga ikki izdoshini: Sayid Tojiddin Semnoniy va Mir Sayid Hasan Semnoniyni vaziyatni tahlil qilish uchun yuborgan edi. Kashmir hukmdori Shibuʼddin Mir Sayid Hasan Semnoniyning muridi edi va shuning uchun Hamadoniyni Kashmirda podshoh va uning vorisi Qutubiddin kutib oladi. Oʻsha paytda Kashmir hukmdori [[Dehli sultonligi|Dehli sultoni]] [[Feruzshoh Tugʻloq]] bilan urushayotgan edi, ammo Hamadoniy ular oʻrtasidagi tinchlikka vositachilik qiladi. Hamdoniy Kashmirda olti oy turgan. Sharofiddin Abdulrahmon Bulbulshohdan keyin u Kashmirga tashrif buyurgan ikkinchi mashhur musulmon edi. Hamadoniy [[Makka]]ga borib, keyin 1379/80-yillarda Qutubiddin davrida Kashmirga qaytib, 1381/82-yillarda [[Ladakh|Ladax]] orqali [[Turkiston]]ga qaytgunga qadar Kashmirda islomni yoyishda bir yil ishlydi. 1383/84-yillarda uzoqroq qolish niyatida uchinchi marta Kashmirga boradi, biroq kasallik tufayli ertaroq qaytishga majbur boʻldi. Hamadoniy Markaziy Osiyoga qaytayotganda [[Pokiston]]ning shimoli-gʻarbidagi Mansehra shahri yaqinida vafot etadi<ref>S. Manzoor Ali, „Kashmir and early Sufism“ Rawalpindi: Sandler Press, 1979. </ref>. Jasadini shogirdlari ziyoratgohi joylashgan [[Tojikiston]]ning [[Koʻlob]] shahriga olib ketishadi<ref name="rafiabadi">{{Kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=xeK9w9P0sBQC&pg=PA101|title=World Religions and Islam: A Critical Study, Part 2|first=Hamid Naseem|last=Rafiabadi|publisher=Sarup & Sons|year=2003|isbn=9788176254144|pages=97–105}}</ref>.

== Taʼsiri ==
Hamadoniy Kashmirda islom dini taʼsirini yoyish uchun harakat qila boshlagan. U Erondan Kashmirga turli hunarmandchilik va sanoatni olib kelgan deb hisoblanadi. Olim oʻzi bilan mamlakatga 700 ta [[Sayyid]] olib kelgani aytiladi<ref>{{Kitob manbasi|last=Rafiabadi|first=Hamid Naseem|url=https://books.google.com/books?id=ysB4DTRgh5sC&dq=700+sayyid+ali+hamadani&pg=PA255|title=Saints and Saviours of Islam|date=2005|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-555-4|pages=255|language=en}}</ref><ref name="rafiabadi">{{Kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=xeK9w9P0sBQC&pg=PA101|title=World Religions and Islam: A Critical Study, Part 2|first=Hamid Naseem|last=Rafiabadi|publisher=Sarup & Sons|year=2003|isbn=9788176254144|pages=97–105}}</ref><ref>{{Kitob manbasi|last=Rafiabadi|first=Hamid Naseem|url=https://books.google.com/books?id=xeK9w9P0sBQC&dq=700+sayyid+ali+hamadani&pg=PA102|title=World Religions and Islam: A Critical Study|date=2003|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-414-4|pages=1–102|language=en}}</ref>. Kashmirdagi toʻqimachilik sanoatining oʻsishi uning ipakka boʻlgan talabini oshirdi, bu esa oʻz navbatida Kashmir musulmon guruhlari Ladaxga joylashishiga<ref>{{Kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=A93XAAAAMAAJ&q=shahe+hamadan+influence+in+ladakh|title=Shah-e-Hamadan: Commemorative Volume|date=1988|publisher=Institute of Kashmir Studies|pages=180|language=en}}</ref><ref>{{Kitob manbasi|last=Bora|first=Nirmala|url=https://books.google.com/books?id=8eReFv7cVZ0C&dq=muslims+settled+in+ladakh&pg=PA73|title=Ladakh: Society and Economy|date=2004|publisher=Anamika Publishers & Distributors|isbn=978-81-7975-012-4|pages=73|language=en}}</ref>, zarbchilik va yozish kabi hunarmandchilikni oʻzlari bilan olib kelishiga taʼsir koʻrsatadi<ref>{{Kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=nAmUAgAAQBAJ&pg=PA44|pages=44–45|title=Trade and Contemporary Society Along the Silk Road: An Ethno-history of Ladakh|series=Routledge Contemporary Asia|first=Jacqueline H.|last=Fewkes|publisher=Routledge|year=2008|isbn=9781135973094}}</ref>.

Hamadoniy siyosat, davlat boshqaruvi va ijtimoiy xulq-atvorga oid ''"Zaxirat ul-muluk"''<ref name="kaw">{{Kitob manbasi|last=Kaw|first=M. K.|url=https://books.google.com/books?id=QpjKpK7ywPIC|title=Kashmir and Its People: Studies in the Evolution of Kashmiri Society|publisher=A.P.H. Publishing Corporation|year=2004|isbn=9788176485371|accessdate=7 July 2015}}</ref><ref>{{Kitob manbasi|last=Farooq|first=M. Umar|title=Mir Sayyid Ali Hamadan's Dhakiratul Muluk An Annotation and Translation|publisher=Shah-i-Hamadan Institute of Islamic Studies|year=2009|location=Srinagar|pages=240–242|chapter=5}}</ref> deb atalgan kitob yozgan.

== Asarlari ==
Bitta qoʻlyozma (Razo kutubxonasi, Rampur, 764; 929/1523 da koʻchirilgan) Hamadoniyning oʻn bir asarini oʻz ichiga oladi (uning ''[[Silsila(islom)|silsilasi]]'' Nav’i Xabushoniyga boradi; qoʻlyozmada u bilan bogʻliq ikkita hujjat mavjud)<ref>{{Kitob manbasi|chapterurl=https://books.google.com/books?id=-oIAAwAAQBAJ&pg=PA324|first=Devin|last=Deweese|title=Reason and Inspiration in Islam: Essays in Honour of Hermann Landolt|editor=Lawson|publisher=I.B. Tauris|year=2005|isbn=9780857716224|chapter=Two Narratives on Najm al-Din Kubra and Radi al-Din Lala from a Thirteenth-Century Source: Notes on a Manuscript in the Raza Library, Rampur|pages=298–339}}</ref>.

* ''Nuriya risolasi'' tafakkur risolasi;
* ''"Maktubot isolasi"'' Hamadoniyning maktublari toʻplami;
* ''Dur Mu’rifati va siroti inson,'' insonning jismonan va axloqiy xususiyatlari haqida soʻz boradi.
* ''Dur Haqoiki Tavba'', tavbaning tabiati bilan bogʻliq;
* ''Hallil Nususi allal Fusus'', [[Ibn Arabiy|Ibn Arabiyning]] ''"Fusus-ul-hikam"'' asariga sharh;
* ''Sharhi qasida Xamriya Fariziya'', Umar ibn ul-Forizning (hijriy 786 (milodiy 1385-yilda vafot etgan) sharob [[Qasida|qasidasiga]] sharh;
* ''Risolat ul-Istalahot'', tasavvufiy atama va iboralar haqida risola;
* ''Ilmul qiyofa yoki risola-i qiyofa'' fiziognomiyaga oid inshodir. Buning nusxasi AQSh Milliy Tibbiyot kutubxonasida mavjud.
* ''Dah Qoida'' tafakkur hayotining oʻnta qoidasi haqida;
* ''Kitob ul-Mavda Fil Qurba'' qarindoshlar oʻrtasida mehr-muhabbatga oid anʼanalarni toʻplagan;
* ''Kitob us-Sab’ina Fi Fadhaʼil Amiril Moʻminin'', [[Ali|Alining]] yetmishta fazilati haqida;
* ''Arbaʼina Amiriya'' – insonning kelajak hayotiga oid qirq anʼana;
* ''Ravzt ul-Firdavs'' soʻfiylik boʻyicha ''"Manazil us-Solihin"'' nomli kattaroq asardan parcha;
* ''"Avrod-ul-fotiha"da'' [[Tavhid|Allohning birligi]] va Uning sifatlari haqida tushuncha berilgan;
* ''Chil Asror'' (Qirq sir) – Alloh va Muhammadni madh etuvchi qirqta sheʼrlar toʻplam;.
* ''"Zaxirat ul-muluk"'' siyosiy axloq va yaxshi davlat qoidalariga oid risola.

Sayid Abdurrahmon Hamdoniy oʻzining ''"Salari ajjam"'' kitobida Sayyid Ali Hamadoniy qalamiga mansub 68 kitob va 23 risolani sanab oʻtgan<ref name="worklist">{{Veb manbasi|url=http://shaffe.org/index.php?id=about-shh-hamdn|sarlavha=Shah Hamdan History-SHAH-E-HAMDAN AMERICAN FOUNDATION FOR EDUCATION|ish=shaffe.org}}</ref>.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Bibliografiya ==
* Jon Renard 2005: ''Tasavvufning tarixiy lugʻati'' (Dinlar, falsafalar va harakatlar tarixiy lugʻatlari, 58), {{ISBN|0810853426}}

== Havolalar ==
{{Vikiiqtibos}}
[[Turkum:1384-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:1314-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Fors faylasuflari]]