Moʻynoq
Мўйноқ | |
|---|---|
| шаҳар | |
| 43°46′0″Н 59°02′0″Э / 43.76667°Н 59.03333°Э | |
| Мамлакат | Ўзбекистон |
| Республика | Қорақалпоғистон |
| туман | Мўйноқ тумани |
| Аҳолиси | 13 500[1] |
| Вақт минтақаси | УТC+5 |
Мўйноқ — Қорақалпоғистон Республикаси Мўйноқ туманидаги шаҳар (1963-йил 27 июлдан). Туман маркази. Қорақалпоғистоннинг энг шимолий шаҳри. Орол денгизининг суви чекинмасдан аввал денгизнинг жанубий-ғарбий соқилида жойлашган эди. Нукус шаҳридан 180 км шимолида, яқин темир йўл стансияси — Қўнғирот (100 км). Январнинг ўртача температураси —7,4°, июлники 26,3°. Кучли шамоллар бўлиб туради. Аҳолиси 13,6 минг кишидан иборат (2000). Ўтмишда шаҳар саноатида ҳунармандчилик асосий ўрин тутган. Консерва комбинати, пахта тозалаш, нон заводлари, босмахона, маданий ва маиший хизмат шохобчалари, умумий таълим мактаблари, саноат транспорт касбҳунар коллежи, бизнес мактаби, кутубхона, клуб, маданият ва истироҳат боғи, стадион, чўмилиш хавзаси, касалхона бор. Орол денгизининг Мўйноқдан узоклашиши, мураккаб экологик ҳолат шаҳар қурилишига, саноатнинг ривожи ва маданий ҳаётига ўз таъсирини ўтказди.[2]
Тарихи
1933-йил 15-ноябрда Бутунроссия Марказий Ижроия Қўмитасининг қарори билан Мўйноқ қишлоғи ишчилар посёлкаси тоифасига киритилди. Ўша пайтда Мўйноқ ўз навбатида РСФСР таркибига кирувчи Қорақалпоғистон АССР таркибига кирган.
1950-йилларда Мўйноқ шаҳар типидаги аҳоли пункти мақомини олди. 1963-йилда Мўйноқга шаҳар мақоми берилди. Орол денгизи соҳилидаги энг йирик шаҳарлардан бири эди.
1960-йилларда пахтани суғориш учун Амударёдан мелиоратив каналлар қурилиши бошланди. Натижада Орол денгизига сув камроқ оқиб, саёз бўла бошлади. Ўтган асрнинг 80-йилларида Мўйноқдаги балиқ консерва заводини ёпиб қўймаслик учун бу ерга Россиядан музлатилган балиқ олиб келинган. 1980-йилларнинг ўрталаригача Мўйноқ Орол денгизининг жанубий соҳилидаги ривожланган балиқ овлаш порт шаҳри бўлган. Шаҳарда собиқ СССРдаги энг йирик балиқ консерва корхоналаридан бири бўлган шаҳар ташкил этувчи корхона бўлган Мўйноқ балиқ консерва заводи ишлаган. 1990-йиллар бошида балиқ консерва заводи ёпилди, ишсизлик бошланди, аҳоли уйларини ташлаб, Нукус, Қўнғирот ва бошқа шаҳарларга кета бошлади. Чанг-туз бўронлари, аҳоли касалликлари (кўз касалликлари, ошқозон-ичак тракти касалликлари, тери касалликлари) тез-тез учради. Пахта далаларидан Амударёга ювилган пестицидларнинг кўплиги туфайли қолган булоқлар сувсиз бўлиб қолди. Ер ости сувлари даражаси пасайиб, ҳудуднинг чўлланиш жараёни тезлашди. Қолган булоқларда пестицидлар кўп бўлганлиги сабабли (улар пахта далаларидан Амударёга ювилиб кетган) сувсиз бўлиб қолган. Порт кемалар қабристонига айланди.
Орол денгизида сув сатҳининг камайиши муносабати билан бугунги кунда қирғоқ чизиғи Мўйноқдан 100 км узоқликда жойлашган. Ўзининг ажойиб пляжлари, балиқларининг кўплиги ва катталиги учун денгиз деб аталган собиқ кўлнинг очиқ туби энди чўлга айланди.
Маҳаллий аҳоли чўлни Оролқум (Қизилқум чўлига ўхшаш) деб атайди. Илгари денгиз кемалари денгизда сузиб юрган. Энди улар ташландиқ ҳолда туришиб, собиқ Мўйноқ бандаргоҳидаги „кема қабристони“да занглашмоқда[3].
2011-йил ҳолатига кўра, Мўйноқдан Жанубий Орол денгизининг ғарбий (чуқур) қисмига тахминан 100 км ва шарқий (саёз) қисмига тахминан 180 кмни ташкил этди. Денгизнинг шарқий қисми (нисбатан саёз чуқурлик туфайли) Мўйноқдан энг тез узоқлашди: 1990-йилларнинг ўрталарида у шаҳардан 45 км, 2000-йилларнинг бошларида эса 100 км масофада жойлашган эди.
2008-йилда Петро Аллианcе компанияси томонидан Орол денгизининг тубида нефт ва газ топиш бўйича натижа ижобий бўлди қидирув ишларини олиб борди. Бу ердаги газ водород сулфидининг минимал миқдори билан ажралиб турадиган юқори сифатлидир.
2017-йил 20-21-январ кунлари Қўнғирот-Мўйноқ сув тармоғини ётқизиш ишлари бошланди. Умумий қиймати 26 миллиард 600 миллион сўм бўлган, 101 километр узунликдаги обектнинг қурилиши беш ой давомида амалга оширилди. Айни пайтда 25 мингдан ортиқ аҳоли тоза ичимлик суви билан таъминланган. Мўйноқ-Учсой сув қувури 1,51 километрга узайтирилади.
2000-йилларнинг ўрталаридан бошлаб шаҳар бутун дунёдан сайёҳларни жалб қила бошлади. 2016-йилдан кейин Мўйноқга сайёҳлар оқими кескин ошди.
Айни пайтда Мўйноқ Орол денгизи қуриб қолган ҳудудларини зиёрат қилиш ва ўрганиш учун кетаётган сайёҳлар ва олимлар учун муҳим транзит пункт ҳисобланади. Шунингдек, сайёҳлар Мўйноқ орқали Мўйноқдан бир неча ўнлаб километр узоқликда шимолга ва шарққа қараб ўзгариб турадиган Орол денгизининг ўзгарувчан соҳилларига келишади.
1933-йил 15-ноябрда Бутунроссия Марказий Ижроия Қўмитасининг қарори билан Мўйноқ қишлоғи ишчилар посёлкаси тоифасига киритилди. Ўша пайтда Мўйноқ Қорақалпоғистон АССР таркибига кирган, у ўз навбатида РСФСР таркибига кирган.
Аҳоли
Аҳолиси: 1991-йилда 13 000, 2012-йилда 18 196 киши. 2018-йил 1-январ ҳолатига кўра, Мўйноқ аҳолиси 13,5 минг кишини ташкил этди[4].
Ўзбекистоннинг аксарият шаҳарларидан фарқли ўлароқ, Мўйноқда аҳоли сонининг қисқариши барқарор тенденсияга эга. Шаҳар аҳолисининг асосий қисмини қорақалпоқлар ташкил этади.
Шаҳарда ўзбек ва қозоқлар ҳам анчагина кўп. Миллий озчиликлар орасида татарлар, туркманлар ва бошқалар ҳам бор.
Тил
Қорақалпоғистоннинг бошқа ҳудудларида бўлгани каби Мўйноқда ҳам ўзбек ва қорақалпоқ тиллари расмий мақомга эга. Рус тили аслида миллатлараро мулоқот тили мақомига эга. Инглиз тили шаҳарнинг чет эллик сайёҳлар орасида машҳурлиги туфайли шаҳардаги туризм ва хизмат кўрсатиш соҳаси ходимлари орасида ҳам кенг тарқалган.
Транспорт
Ҳозир сув транспорти мавжуд эмас. Мўйноқ порти ишламаяпти. Шаҳарнинг жануби-шарқида тартибсиз ишлайдиган кичик аэродром бор. Жамоат транспортида Даэwоо Дамас микроавтобуслари, шунингдек, шахсий таксилар ва автомобилларда такси ҳайдовчилари мавжуд.
Стиҳиа фестивали
Мўйноқда ҳар йили электрон мусиқа, санъат ва фан бўйича „Стиҳиа“ нотижорат фестивали бўлиб ўтади. Фестивалнинг мақсади Оролбўйи минтақасига ёрдам бериш ва Орол фожиаси ҳақида хабардорликни оширишдан иборат.
Бугунги кунда „Стиҳиа“ мусиқачилар, ДЖ-лар, продюсерлар, рассомлар ва олимлар иштирокидаги бир нечта лойиҳаларнинг аралашмасидир. Уларнинг барчасини ер юзидаги ғайриоддий жойда кучли аттраксион яратишнинг умумий мақсади бирлаштиради[5]. Денгиз қуриганидан бери фестивал энг катта воқеа бўлди[6].
Фестивал одатда тўғридан-тўғри кемалар қабристонида 2 кун давом этди ва бир неча йил давомида электрон мусиқа жанри мухлислари орасида катта шуҳрат қозонди. Фестивал 10 метрлик „СЕА“ ҳарфларининг ўрнатилишини тантанали равишда ёқиш билан якунланади.
Манбалар
- ↑ Число постоянних жителей в Республике Каракалпакстан на 1 января 2018 года (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-03-21 санасида архивланган), Портал откритих данних Республики Узбекистан
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- ↑ „Муйнак, Узбекистан“. 2021-йил 13-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 17-феврал.
- ↑ „Число постоянных жителей в Республики Каракалпакстан на 1 апреля 2018 года“. Қаралди: 4-октабр 2023-йил.
- ↑ „Стиҳиа: Ан Элеcтрониc Даwн Ин Узбекистан · Феатуре ⟋ РА“ (эн). Ресидент Адвисор. 2022-йил 11-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 9-март.
- ↑ „Узбекистан'с Стиҳиа Фестивал: ридинг соунд wавес ин тҳе ванишед Арал Сеа“ (эн). Лонелй Планет. 2021-йил 2-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 9-март.
Ҳаволалар
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |