Modellash

Моделлаш — физик ҳодиса ва жараёнларни модел ёрдамида тадқиқ қилиш; обектлар (жонли ва жонсиз тизимлар, муҳандислик конструксиялари, физик, кимёвий, биологик, ижтимоий жараёнлар ҳамда лойиҳаланадиган обектлар)нинг моделларини ясаш. Физик, математик, электр, кибернетик ва бошқа хилларга бўлинади. Физик М.да тадқиқот текширилаётган жараённинг физик табиати ва геометрик тузилиши асл нусхадагидек, аммо ундан миқдор (ўлчами, тезлиги) жиҳатидан фарқ қиладиган моделда олиб борилади. Физик моделлаш гидротехника ин-шоотлари, самолёт, кема ва бошқаларни текширишда қўлланади. Математик моделлашда берилган физик жараёнларнинг математик ифодалари моделланади. Электр моделлаш ҳам кенгтарқалган. Бунда актив, индуктив ва сиғим қаршиликлардан фойдланилади. Тирик орган измлардаги бошқариш жараёнларини ўрганиш учун кибернетик моделлар яратилган.

Моделлашнинг яна бир тури аналог моделлашдир. У физик табиати ҳар хил бўлган, лекин бир хил математик (алгебрик, дифференсиал ва бошқалар) тенгламалар билан ифодаланадиган ҳодисаларнинг аналогияси (ўхшашлиги)га асосланади.

Моделлаш ҳар доим бошқа илмий ва махсус усуллар билан бирга қўлланади. Аввало, моделлаш эксперимент билан чамбарчас боғлиқ. Бирор ҳодисани унинг моделида ўрганишни экспериментнинг алоҳида хили деб караш мумкин.

Киме реакторл арин и моделлаш берилган шартларга мувофиқ, исталган ўлчамдаги аппаратларда ўтадиган кимёвий технология жараёнларининг натижаларини олдиндан билиш учун қўлланади.

Баъзи мураккаб ҳодисалар (мас, турбулентлик, ҳаво ёки суюқлик оқимининг узилиш соҳасидаги пулсланишлар ва бошқалар) учун стохастик моделлашдан фойдаланилади. У ҳодисаларнинг эҳтимоллигини аниқлашга асосланади. Бундай моделлар айни ҳодисадаги айрим жараёнларнинг ўтишини тўла акс эттирмайди, балки қандайдир ўртача, суммар натижани беради.

Адабиётлар

• Чавчанидзе В. В..Гелман О. Я., Моделирование в науке и технике, М., 1966; Усмонхўжаев Ҳ. Ҳ., Механизм ва машиналар назарияси, Т., 1970.