Kontent qismiga oʻtish

Muhammad Atoalloh al-Kasm

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Muhammad Atoalloh al-Kasm (arabcha: محمد عطا الله الكسم‎‎; 1844-yilda tugʻilgan — 1938-yil 7-avgustda vafot etgan) — 20-asrda Damashqdagi eng muhim ulamolardan biri. U 1918-yilda Usmoniy imperiyasidan mustaqillikka erishilganidan keyin Suriyaning ilk bosh muftiysi boʻlgan va 1938-yilda vafotigacha bu lavozimda ishlagan.

Hayoti

Muhammad Atoalloh al-Kasm 1844-yilda Damashqda olimlar, savdogarlar va ilm ahlidan iborat badavlat oilada tugʻilgan boʻlib, ularning nasabi Ali ibn Abu Tolibga borib taqaladi. Oʻzi tugʻilib oʻsgan Damashqda Atoalloh fiqhni oʻrgandi va oʻsha yillarning eng muhim olimlaridan ayrimlari, jumladan shayx Muhammad at-Tantoviy, shayx Abdulloh ar-Rikobiy as-Sukariy va shayx Salim al-Attordan taʼlim oldi. Atoalloh yoshligidan boshlab vafotiga qadar Maktab Anbar maktabida ishlagan hamda Umaviylar masjidi va Yalbugʻa masjidida mudarrislik qilgan[1].

Buyuk urush boshlanguniga qadar Atoalloh butun Levantdagi eng hurmatli olimlardan biri edi. Urushning oʻrtalarida damashqlik olim 1916-yil 6-mayda Marja maydonida bir necha aʼyonlar va deputatlarni qatl etish qarorini ochiqchasiga qoralagach, u bilan usmoniy harbiy hokimi Jamol Posho oʻrtasida nizo yuzaga keldi. Qatl etilganlar orasida Shafiq Muayyad al-Azm, Rushdiy ash-Shamaa, Rafiq Rizq Sallum, Abd al-Vahhob al-Angliziy kabi deputatlar, ziyolilar va huquqshunoslar hamda oʻsha davrdagi Suriya jamiyatining boshqa millatchi yetakchilari bor edi; ular davlatga xiyonat va fitna aybi bilan oʻlimga hukm qilingan edi. Atoalloh usmoniy hukmronligiga qarshi bosh koʻtargan, arab millatchiligiga xayrixohlik bildirgan va 1916–1918-yillardagi qoʻzgʻolonni qoʻllab-quvvatlagan koʻplab arab olimlari, diniy arboblar va ziyolilardan biri edi.

Urush tugab, 1918-yil sentyabrda Damashq qulashidan keyin Atoalloh al-Kasm Suriyaning qonuniy arab hukmdori sifatida shahzoda Faysal ibn al-Husaynga bayʼat qildi; Faysal Husayn ibn Alining, yaʼni Usmoniy imperiyasiga qarshi Buyuk qoʻzgʻolon rahbarining vakili edi. U Avqof qoʻmitasi rahbari va shariat sud tizimi uchun masʼul boʻlgan Damashq Davlat kengashi aʼzosi etib tayinlandi. 1919-yil 11-mayda Faysal uni shahar bosh muftiysi etib tayinladi va bu lavozimda chekish masalasini muhokama qilgani sabab diniy ulamolarning gʻazabiga uchragan shayx Abu al-Xayr Obidin oʻrnini egalladi[2].

Suriya Islom xalifaligi jamiyati

Muftiy Atoalloh al-Kasm Faysal hukmronligi davomida ham lavozimida qoldi va 1920-yil yozida Suriya sohilidan Damashq shahriga qarab oldinga siljiyotgan fransuz armiyasiga qarshi jihodga chaqirdi. 1924-yil mart oyida u Turkiya prezidenti Mustafa Kemal Atatürk Usmonoʻgʻli oilasi qoʻlida asrlar davomida boʻlib kelgan bu mansabni bekor qilganidan keyin ummat uchun maqbul xalifa topishni maqsad qilgan Islom xalifaligi jamiyatini tuzishda ishtirok etdi. Jamiyat tarkibiga vazir Badi Muayyad al-Azm, shayx Ahmad al-Hasibiy va jazoirlik mujohid amir Abd al-Qodir al-Jazoiriyning nabirasi amir Muhammad Said al-Jazoiriy kabi bir qator shaxslar kirgan edi[3].

Islomiy hidoyat uyushmasi

1920-yillarning oʻrtalarida Atoalloh al-Kasm oʻz shogirdlaridan biri shayx Mahmud Yasin tomonidan tuzilgan Islomiy hidoyat uyushmasiga qoʻshildi va Arab akademiyasi qarorgohida oʻtkazilgan targʻibot marosimida qatnashdi. Mahmud Yasin uyushmaga raislik qildi va savodsizlar hamda qoʻzgʻolonchi jangchilarning yetim bolalarini oʻqitish uchun islomiy maktablar tarmogʻini yaratishga qiziqish bildirdi, Atoalloh esa muftiy sifatida bu loyihani qoʻllab-quvvatladi, biroq fransuz razvedkasi uning mustamlakachilikka qarshi faoliyati sabab uni yopib qoʻydi[4].

Bosh muftiy Atoalloh al-Kasm 1938-yil 7-avgustda 94 yoshida vafot etdi. Yigirma yillik faoliyatidan soʻng uning oʻrnini Muhammad Shukriy al-Istoniy egalladi. Atoalloh al-Kasm butun umri davomida bir qator kitoblar va ilmiy risolalar yozgan. Uning eng muhim asarlari Fasl’s Discourse on Women and Hijab Obligation (Ayollar va hijob vojibligi haqida Faslning risolasi) hamda Satisfying Sayings in Response to Wahhabism (Vahhobiylikka javoban qoniqarli soʻzlar) edi.

Oilasi

Atoalloh al-Kasmning koʻplab farzandlari boʻlgan. Uning uch oʻgʻli arab millatchiligi va keyinchalik baaschilik doirasida muhim shaxslarga aylandi, jumladan millatchi ziyoli va nazariyotchi, Baas partiyasi asoschilaridan biri doktor Badi al-Kasm, 1980-yillarda bosh vazir boʻlgan Abd ar-Rauf al-Kasm hamda Birlashgan Millatlar Tashkilotida ishlagan va huquqiy, siyosiy hamda tarixiy tadqiqotlar turkumini yozgan Badr al-Kasm.

Manbalar

  1. ↑ al-Sawaf, Muhammad Sharif. Sham Sharif: The Role of Jurists in Damascene Society in the Ottoman Era (ar), Damascus, 2014 — 416–418-bet. 
  2. ↑ al-Sawaf, Muhammad Sharif. Sham Sharif: The Role of Jurists in Damascene Society in the Ottoman Era (ar), Damascus, 2014 — 410-bet. 
  3. ↑ al-Jazari, Muhammad Said. My notes on Arab issues and the Islamic world (ar), Algiers, 1986 — 323-bet. 
  4. ↑ al-Tantawi, Ali. Memories (ar). Saudi Arabia: Dar al-Manara, 1985 — 267-bet.