Doniyolbiy otaliq
Муҳаммад Дониёл Муҳаммад Дониёлбий, Муҳаммад Дониёлбий оталиқ, Дониёлбий оталиқ, Дониёл оталиқ) (? — 1785) — (1758—1785-йилларда) — Бухоро ҳукмдори, 1758—1785-йилларда сўнгги Бухоро хонлари Фозилбий ва Абулғозихонларга оталиқлик қилган. Ўзбекларнинг манғитлар сулоласи иккинчи вакили. Ҳокимият тепасига келишидан олдин Кармана, Миёнқол (1740—1758) ва Ҳисор (1757—1758) да ҳокимлик қилган.
| Муҳаммад Дониёл (Муҳаммад Дониёлбий, Муҳаммад Дониёлбий оталиқ, Дониёлбий оталиқ, Дониёл оталиқ) | |
|---|---|
Муҳаммад Дониёл | |
| Бухоро оталиғи | |
|
Мансаб даври 1758-йил – 1785-йил | |
| Монарх | Абулғозихон |
| Ўтмишдоши | Хожамярбий |
| Вориси | Муҳаммад Шоҳмурод |
| Ҳисор вилояти ҳокими | |
|
Мансаб даври 1757-йил – 1758-йил | |
| Монарх | Муҳаммад Раҳимхон |
| Кармана ва Миёнқол ҳокими | |
|
Мансаб даври 1740-йил – 1758-йил | |
| Монарх |
Абулфайзхон Абдулмўминхон Убайдуллахон ИИИ Шерғозихон Муҳаммад Раҳимхон |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди |
1730-йил Бухоро хонлиги |
| Вафоти |
1785-йил Бухоро, Бухоро хонлиги |
| Фуқаролиги |
 Бухоро хонлиги |
| Болалари |
Муҳаммад Шоҳмурод Маҳмудбий Умарбий Фозилбий Султонмурод қушбеги Рустам мирохўр Ганжи-али Муҳаммад Юсуфбек Муҳаммад Яъқуб Бухорий Тўхтамиш қушбеги Дарвешбий Ражаб Алибек Ўлжабек |
| Отаси | Худоёрбий |
Дониёлбий хон унвонини қабул қилмаган ва оталиқ унвони билан қаноатланган. Бухоро амирлигининг ундан кейинги барча ҳукмдорлари, яъни унинг авлодлари амир унвонини олганлар.
Дониёлбий даврида Бухоро хонлигининг Россия ва Усмонли империялари билан давлат алоқаларини мустаҳкамлаш бўйича ҳаракатлар қайтадан бошланган.
Келиб чиқиши
Дониялбий манғитлар оиласига мансуб ўзбек зодагони Худоёрбий оиласида туғилган[1].
Бухоро хонлигида ўзбек манғит зодагонлари вакилларининг сиёсий таъсири кучайиши ХВИИ аср бошларига тўғри келади. Аммо уларнинг таъсир кучининг ортиши 1712-йилда Худоёрбий Абулфайзхон (1711—1747) саройида оталиқ — биринчи вазир лавозимига тайинланганидан кейин бошланган. Ўшандан бери Дониёлбийнинг укаси Муҳаммад Ҳакимбий навбат билан девонбеги (1712—1721) ва оталиқ (1721—1743) лавозимларига тайинланган[2].
Муҳаммад Ҳакимбий Эрон ҳукмдори Нодиршоҳнинг Мовароуннаҳрга юриши чоғида Бухоро хонлигини урушга аралашувидан сақлаб қолишда катта ҳисса қўшган. Сўнгра Бухоро хонлигининг оталиғи унвонини эгаллаб, Нодиршоҳ билан сулҳ музокараларига киришади ва шу орқали давлатдаги ҳокимиятини мустаҳкамлаб, Абулфайзхонни бутунлай ўзига қарам қилиб олади[3].
Сиёсий ва ҳарбий фаолияти
Бухоро хонлиги вилоятлари беки
Дониёлбий эронлик Нодиршоҳга Афғонистоннинг замонавий ҳудудига босқинчилик юриши давридан таниш бўлган, бу даврда Дониёлбий шоҳ қўшинига қўшилган. Кейинчалик, 1740-йилда Абулфайзхоннинг Нодиршоҳга бўйсуниши ва амалдаги ҳокимият Муҳаммад Ҳакимбий қўлига ўтганидан сўнг, Дониёлбий Кармана ва Миёнқол беки этиб тайинланган. 1756-йилда Муҳаммад Раҳимхон томонидан яна ўз лавозимига тасдиқланиб, олий унвонлардан бири — парвоначи унвонини олади[4][2]. 1757-йилда Муҳаммад Раҳимхон томонидан Дониёлбийга Ҳисор беклиги берилган[5][6].
1758-йилда Муҳаммад Раҳимхон вафотидан кейин ҳокимиятга меросхўр бўлган Дониёлбий оталиқ унвони билан кифояланиб, хон унвони олмайди. Бухоро тахтига қўғирчоқ хонлар қўйилган бўлиб, уларнинг номидан давлатни оталиқ бошқарган[7][8]. Муҳаммад Раҳимхоннинг ўғиллари бўлмагани учун унинг вафотидан кейин қизидан бўлган ёш набираси Фозилбий хон деб эълон қилинади[9].
Муҳаммад Раҳимхоннинг вафоти ҳақидаги хабар дарҳол вилоят ҳукмдорларининг марказий ҳукуматга қарши қўзғолонига сабаб бўлган. Нурота ва Ғузор бекликлари бекларининг жиддий қўзғолонлари, Зарафшонда яшаган „етти қабила“ (етти-уруғ) деб аталадиган аҳоли қўзғолон кўтаради, аммо тез орада бостирилди. Бошқа вилоятларда беклар бир-бири билан кураша бошлаган. Миёнқолдан тортиб Шаҳрисабз, Ғузор, Бойсун, Шеробод ва Ҳисоргача бўлган бутун ўлкани низолар қамраб олди[9].
Юз қабиласининг бошлиғи Фозилбий Хўжанддан Ўратепага жўнаб, Самарқандни эгаллайди ва Самарқанд ҳокими Баротбийни барча қариндошлари ва дўстлари билан асирга олади. Бу ердан юзлар Миёнқолга кўча бошлаганлар, бу ерда уларга „етти қабила“ дан бўлган хитой-қипчоқлар қўшилган. Бир қанча шаҳарлар исёнчилар томонидан босиб олинган. Маҳаллий амирлар Фозилбий Юзни Бухорога бориб, олий ҳокимиятни ўз қўлига олишга ундаганлар. Дониёлбий қўшинлари билан қўзғолончиларга қарши йўлга чиқади ва Карманага етиб келиб, Фозилбий Юз билан музокарага киришди. Қўзғолончилар кичик хон Фозилбийни четлатиш шарти билан бўйсунишга тайёр эканликларини билдирганлар. „Энди давлат ишларини бошқаришга тажовуз қилган оталиқнинг ўзи тахтга ўтирса, халқ орасида яхши ном қолган бўларди“, деб ёзади бухоролик тарихчилардан бири[10].
Келишув асосида Дониёлбий Бухорога қайтгач, Фозилбийни тахтдан ағдариб, ота-онаси билан Қаршига жўнатади. Бухоро тахтига аштархоний Абулғозийхон (1758—1785) қўйилган[7]. Янги хон қўғирчоқ бўлиб, фақатгина унинг номи ёзилган тангагина зарб қилинган[11]. Оталиқнинг розилигисиз Абулғозихон уйдан чиқишга ҳам жур’ат эта олмаган. Унинг бутун вазифалари жума кунлари хон либосини кийиб, кўринишхонада тахтга ўтиришдан иборат бўлган. Бу ерда Дониёлбий ва бошқа киборлар унинг олдига тантанали таъзим қилиш учунгина келишган. Маросим охирида хондан чопон ечиб олинган ва бир узанги ҳамроҳлигида Бухоро кўчалари бўйлаб ўз қароргоҳига жўнатилган. Хон ҳатто хон саройи Аркда ҳам яшамаган[9][12].
Бухоро хонлигининг Дониёлбий давридаги ички аҳволи тўғрисида манбалардан олинган маълумотлар ниҳоятда кам ва бир-бирига қарама-қаршидир. ХИХ аср биринчи чорагидаги бухоролик тарихчилардан бири Абдулкарим Бухорий Дониёлбий даврида Бухорода арзончилик бўлиб, мамлакат ўзининг ободлиги билан ажралиб турганини таъкидлаган. Аммо бухоролик тарихчи ва Дониёлбийнинг ўғли Муҳаммад Ёқуб Бухорийнинг маърузаларидан маълум бўлишича, ушбу даврда шаҳар ва қишлоқ аҳолисининг аҳволи сезиларли даражада ёмонлашган. Бунга хонликдаги умумий сиёсий вазиятнинг кескинлашувигина эмас, балки ўша давр шароитида ҳам ноқонуний, яъни шариат меъёрларига тўғри келмайдиган бир қатор янги солиқларнинг жорий этилиши ҳам сабаб бўлган (ясоқ, солиқ, ёрғу ва бошқалар)[13]. Муҳаммад Ёқуб Бухорийнинг ёзишича, Дониёлбий худди Муҳаммад Раҳимхон сингари давлат ишларига, айниқса, молиявий ишларга чуқур аралашмаган бўлса-да, саховат ва инсонпарварлиги юқори даражада бўлган. Барча муҳим давлат ишларида руҳонийлар билан маслаҳатлашган, уларнинг розилигисиз гўёки „бир қадам ҳам ташламаган“[11][13]. М. А. Абдураимовнинг фикрича, Дониёлбий даврида давлатда ҳокимиятининг марказлашуви кузатилган. П. П. Ивановнинг фикрига кўра эса, марказий ҳукуматнинг ўрни кучсиз бўлган. Давлатни аслида олий қўшбеги Муҳаммад Давлат ва бухоролик қозий Низомиддин бошқарган, улар асосан фақат ўз бойликларини ўйлаб, аҳоли турмушини яхшилаш учун ҳеч қандай чора кўрмаганлар[13].
Ҳукмронлигининг сўнгги йиллари
1785-йилда Бухорода катта қўзғолон кўтарилиб, шундан сўнг ҳокимият тепасига Амир Шоҳмурод келади[14]. Айниқса, Муҳаммад Давлат ва қози Низомиддиннинг давлатнинг молиявий ишларини, шу жумладан солиқ йиғиш ишларини назорациз тасарруф этганлиги аҳолининг кескин норозилигига сабаб бўлган. Оммавий зўравонлик ва солиқчиларни суиистеъмол қилишлари шунчалик кенг тарқалгандики, улар ҳатто бухоролик руҳонийлар орасида ҳам мухолиф кайфиятларни уйғотган ва баъзан оталиқни „золим“ деб ёмон отлиқ қилганлар[15].
Бу ҳаракат давомида мингдан ортиқ одам ҳалок бўлгани эса ҳаракатнинг кенг қамровидан далолат беради. Қўзғолонни бостириш учун Шоҳмурод Бухоро шаҳар аҳолисига ён беришига тўғри келди: аҳолига тантанали равишда тархон низоми, яъни солиқ ва бошқа баъзи жиҳатларда имтиёзлар берган[14]. „Фатҳномаи Султоний“ солномаси муаллифи Муҳаммад Олим Бухорий ушбу имтиёз сабабларини шундай таърифлайди. „Бухороликларнинг аҳволи жуда оғир ва аламли эди, дейишади. Дониёлбий даврида оддий халқ ва камбағаллар „олуқ-солуқ“ ҳар хил солиқлар йиғувчи ҳарбий хизматчилар — сипоҳлардан зўравонлик ва товламачиликни бошдан кечирдилар. Шу муносабат билан Шоҳмурод фармони билан Бухоро шаҳри аҳолиси солиқдан озод қилиниб, уларга тархон низоми берилди“[16].
Ташқи сиёсати
1761-йилда Дониёлбий Россия империясига Қулибек тўпчибоши бошчилигида элчиларни юборган[17]. Қолаверса, 1774 ва 1779-йилларда Россияга борган бухоролик элчилар орасида Екатерина ИИ ҳузурига борган Эрназар Мақсудов ҳам алоҳида ўринга эга бўлган. Эрназар Мақсудов элчихоналари Бухоро-Россия муносабатларининг мустаҳкамланишига ҳисса қўшган. Эрназар Мақсудов Марказий Осиёнинг иқтисодий изоляцияси, Буюк ипак йўли аҳамиятининг пасайиши шароитида Шарқий Осиё ва Ғарбий Европа ўртасидаги савдо алоқаларини ўзининг асл йўлига қайтариш лойиҳасини дадил ва мураккаб ғояни илгари сурган. Бухоро-Россия чегаралари. Мавжуд тарихий шароитлар бу фикрни амалга оширишга имкон бермади. Бухоро мадрасаларидан бирига Эрназар номи берилган, натижада бу мадраса қурилиши учун пулни Екатерина берган деган мутлақо асоссиз фикр тарқалган. 1785-йилда унинг ўғли Шариф Россияга борган[18]. ХВИИИ асрда Оренбургдан Ўрта Осиё хонликларига савдо карвонларининг жўнаб кетишидан ташқари фақат битта расмий элчихона, яъни таржимон М. Бекчуриннинг 1780—1781-йилларда Бухорода элчихонаси бўлган[19]. 1781-йилда Россия ҳукуматининг савдо битими тузиш таклифига жавобан Дониёлбий бу борада „барча 92 уруғ“ бекларининг фикрини сўрашини ва „ўзбек халқида шундай одат борлигини, ҳар бир иш ва маслаҳат бир-бири билан келишилган ҳолда амалга оширилади“, деб ёзади[13].
Дониёлбий Усмонлилар империяси билан давлат алоқаларини мустаҳкамлаш учун ҳаракатларни қайта бошлаган. Истанбулга Эрназар Мақсудов бошчилигидаги учта элчи юборилган, Муҳаммад Шариф бошчилигидаги элчилар Россия орқали ўтиб, икки марта 1783—1784-йилларда Усмонли султони Абдулҳамид И (1773—1789) томонидан кутиб олинган[20]. Бунга жавобан Абдулҳамид И Бухоро давлатига Маҳмуд Сейд бошчилигидаги элчиларни юборган, 1786-йилда Дониёлбий вафотидан кейин Бухорога келган ва ўғли Шоҳмурод томонидан қабул қилинган[21].
Хоразмдаги янги ғалаён ва ёвмутлар қўзғолони Муҳаммад Аминхонни, бухоролик бошлиқ Темур Ғозихон ўлдирилганига қарамай, Бухорога қочиб кетишга мажбур бўлган, оталиқ Дониёлбий унга ёрдам беришга рози бўлган[22]. Бунинг шарофати билан Муҳаммад Амин 1770-йилда ёвмутларни тўлиқ мағлубиятга учратишга муваффақ бўлган. Хивалик тарихчи бу воқеани ниҳоятда тушкунлик даражасига тушиб қолган Хоразмнинг янги ҳаётини бошланиши деб ҳисоблаган[23]. Бухоролик тарихчи олимнинг ёзишича, Муҳаммад Амин Дониёлбий тириклигида уни доимо ҳурмат қилиб, урушларсиз яшаган. Муҳаммад Аминнинг сиёсий рақиблари ёрдам сўраб бухоролик оталиқ Дониёлбийга мурожаат қилиб, Бухоро қўшинлари ёрдамида ҳокимиятни эгаллаб олишга ҳаракат қилганлар, аммо муваффақиятга эриша олмаганлар[24].
Дониёлбий Марв ҳукмдори Байрамалихон билан яхши муносабатда бўлиб, уни ўғлим деб билган[25]. Тарихий маълумотларга кўра, Байрамалихон Дониёлбийнинг вафотини эшитиб, тегишли совғалар ва таъзиялар билан бир қанча улуғларини Бухорога жўнатган. Марвда Дониёлбий учун мотам эълон қилинган[26].
Оиласи
Ф. С. Ефремовнинг ёзишича, Дониёлбийнинг олти хотини ва олти канизаки бўлиб, қалмоқлар ва форсларни сотиб олган. Унинг барча хотинлари ва канизакларидан ўнта ўғил ва шунча қизи бўлган.
Дониёлбийнинг меросхўри ва тўнғич ўғли Шоҳмурод бўлган. Бухоро амирлигидаги барча амирлар Дониёлбий авлодларидир.
Дониёлбийнинг машҳур ўғиллари орасида бухоролик тарихчи Муҳаммад Ёқуб Бухорий ҳам бор.
Ўлими
Дониёлбий 1785-йилда вафот этган ва Бухорода Баҳоуддин Нақшбанд қабри ёнига дафн этилган. Дониёлбийдан кейин ҳокимият тепасига унинг меросхўри ва тўнғич ўғли Шоҳмурод келади ва „Амир ул-Умаро“ унвони ва оталиқ лавозимини олади[27][28]. Ўша йили охирги қўғирчоқ хон аштархоний Абулғозихонни тахтдан ағдариб, ўзини расман амир — давлат бошлиғи деб эълон қилган ва Бухоро давлатини мустаҳкамлаш учун курашга бошчилик қилган[29][27].
Дониёлбий номи билан тангалар вафотидан кейингина Бухоро амирлари Шоҳмурод (1785—1800) ва қисман Амир Ҳайдар (1800—1826) даврида чиқарилган[30].
Манбалар
- ↑ ЎзМЕ: Дониёлбий & 2000—2005, с. 371.
- ↑ 2,0 2,1 ЎзМЕ: Муҳаммад Ҳакимбий & 2000—2005, с. 932—933.
- ↑ Тревер 1947, с. 119—120.
- ↑ Тревер 1947, с. 120.
- ↑ Тревер 1947.
- ↑ Иванов 1958, с. 104.
- ↑ 7,0 7,1 Бартольд 1965, с. 390—391.
- ↑ Иванов 1958, с. 104—105.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 Тревер 1947, с. 121.
- ↑ Тревер 1947, с. 121—122.
- ↑ 11,0 11,1 Бартольд 1963, с. 279.
- ↑ ЎзМЕ: Абулғозихон & 2000—2005, с. 6.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 Иванов 1958, с. 105.
- ↑ 14,0 14,1 История Узбекской ССР 1956, с. 44.
- ↑ Иванов 1958, с. 106.
- ↑ История Узбекской ССР 1956, с. 44—45.
- ↑ ЎзМЕ: Эрназар элчи & 2000—2005, с. 195.
- ↑ Бартольд 1977, с. 411.
- ↑ Бартольд 1977, с. 410—411.
- ↑ Бартольд 1977.
- ↑ ЎзМЕ: Усмонли Турк империяси & 2000—2005, с. 174—177.
- ↑ ЎзМЕ: Муҳаммад Амин иноқ & 2000—2005, с. 916.
- ↑ Бартольд 1963, с. 283—284.
- ↑ Иванов 1958, с. 101.
- ↑ Бартольд 1963, с. 280.
- ↑ Материалы по истории туркмен и Туркмении 1938, с. 197—199.
- ↑ 27,0 27,1 ЎзМЕ: Шоҳмурод & 2000—2005, с. 216.
- ↑ Очерки по истории государственности Узбекистана 2001, с. 100.
- ↑ Очерки по истории государственности Узбекистана 2001.
- ↑ ЎзМЕ: Бухоро кумуш тангаси & 2000—2005, с. 771.