Ziyosfera

Muhammad Muqimxon: Versiyalar orasidagi farq

Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Muhammad Muqimxon
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Muhammad Muqimxon]]
{{Davlat arbobi bilgiqutisi
| ismi = Muhammad Muqimxon
| asl ismi = {{lang-chg|{{nq|محمد مقیمخان}}}}
| lavozimi = [[Balx xonligi|Balx xoni]]
| bayroq =
| gerb =
| boshlanish davri=[[1697-yil]] [[15-noyabr]]
| tugash davri=[[1707-yil]] [[mart]]
| oʻtmishdoshi =
| vorisi=
| tavallud sanasi = 1679/80-yil
| tavallud joyi =
| vafot sanasi= [[1707-yil]] [[mart]]
| vafot joyi= [[Buxoro]], [[Buxoro amirligi]]
| dafn etilgan joyi =
| sulolasi= [[Ashtarxoniylar sulolasi]]
| otasi= Iskandar sulton
| xotini=
|bolalari=
| fuqaroligi = [[Buxoro xonligi]]
| taʼlim =
| dini = [[Islom]]
}}
 
'''Muhammad Muqimxon''' (Muhammad Muqim sulton; {{lang-chg|{{nq|محمد مقیمخان}}}}) — [[Balx xonligi|Balx xoni]] (1697–1707). [[Ashtarxoniylar]] sulolasi vakili. [[Buxoro xonligi]] hukmdori [[Subhonqulixon]]ning (1681–1702) nevarasi. Bobosi uni oʻzidan keyin Buxoro taxtiga valiahd etib tayinlagan, biroq taxtni [[Ubaydullaxon II]] (1702–1711) egallab olgan. 1707-yil qudratli [[Mahmudbiy otaliq]] tomonidan oʻldirilgan.
 
== Tarjimai holi ==
[[Muhammad Yusuf Munshiy]]ning „[[Tarixi Muqimxoniy]]“ asari Muhammad Muqimxonga atab yozilgan{{sfn|Мунши|1956|p=5}}. Asarda keltirilishicha, [[Buxoro xonligi]] hukmdori [[Subhonqulixon]] hijriy 1090-yil (1679/80-yil) nabira koʻrgach, unga ism qoʻyish uchun [[Maxdumi Aʼzam]]ning avlodi [[Nasrulloxoja ibn Abdulgʻafforxoja]]ning huzuriga yuborgan va u diniy alloma [[Qurʼon]] sahifalarini ochib, undan: ''„Parvardigoro! Meni va zurriyotimni namozxon qil“'' degan oyatga koʻzi tushib, chaqaloqqa Muhammad Muqim sulton deb ism qoʻygan{{sfn|Мунши|1956|p=117–118}}. Ushbu oyatning arab tilidagi matnida „muqim“ soʻzi mavjud boʻlib, ayni shu soʻz unga ism qilib berilgan<ref name="uza">{{veb manbasi
|url=https://uza.uz/oz/posts/turkiston-olkasidagi-birinchi-birja-qayerda-ochilgan_657617
|sarlavha=Vatanimiz tarixidagi 15 noyabr sanasi bilan bog‘liq ayrim voqealar bayoni.
|familiya=Egamberdiyev
|ism=Alisher
|sana=09.12.2021
|vebsayt=daryo.uz
|til=
|qaralgan sana=15.11.2024
|iqtibos=}}</ref>.
 
Muhammad Yusuf Munshiyga koʻra, yosh shahzoda [[Arab xattotligi|xattotlik]] bilan, undan boʻsh paytlarida esa [[kamondan oʻq otish]], [[qilichbozlik]], [[Ot sporti|otda yurish]] va [[ovchilik]] mashqlari bilan mashgʻul boʻlgan{{sfn|Мунши|1956|p=132–136}}.
 
Muhammad Muqim sulton 1697-yil 15-noyabrda Buxoro xonligi hukmdori Subhonqulixonning (1681–1702) [[Balx xonligi|Balxdagi]] noibi sifatida taxtga koʻtarilgan{{sfn|Мунши|1956|p=168}}<ref name="uza"/>. Amalda hokimiyat toʻlaligicha birin-ketin tayinlangan otaliqlar Odilbiy ming, Yormuhammadbiy saroy{{sfn|Ахмедов|1982|p=121}} va [[Mahmudbiy qatagʻon]]larning qoʻlida boʻlgan{{sfn|Ахмедов|1982|p=220}}.
 
Muhammad Yusuf Munshiyga koʻra, Subhonqulixon hali hayotligida (vafoti arafasida<ref name="uza"/>) Muhammad Muqimxonni Buxoro xonligi taxtiga oʻzining valiahdi etib tayinlagan, biroq taxtni 1702-yili Subhonqulixonning oʻgʻli va Muhammad Muqimxonning amakisi [[Ubaydullaxon II]] (1702–1711) noqonuniy egallab olgan{{sfn|Мунши|1956|p=132–136}}. [[Boʻriboy Ahmedov]] bu yerda taxt vorisligi masalasida [[yasoq]] qonunlari bajarilmaganini: birinchidan, Muhammad Muqimxon yoshi jihatidan amakisi Ubaydullaxondan katta boʻlgani; ikkinchidan, shu paytgacha Buxoro taxtini faqatgina Balx noibi egallashga haqli boʻlganini taʼkidlaydi{{sfn|Ахмедов|1982|p=222}}. [[Anton Alekseyev]] esa, Balxda hukmdorlik qilayotgan Muhammad Muqimxon Buxoro xoniga boʻysunmasligini ochiqchasiga maʼlum qilishdan tashqari, u oʻzini [[Ashtarxoniylar]] suloasining yagona qonuniy xoni deb hisoblaganini yozadi{{sfn|Алексеев|2006|p=180}}.
 
1702/03-yil Ubaydullaxon II jiyaniga qarshi Balxga harbiy yurish uyushtirishga harakat qilgan{{sfn|Алексеев|2006|p=180}}. Biroq Muhammad Muqimxon hayotligida Ubaydullaxonga Balxni boʻysundirish nasib etmagan{{sfn|Тревер|1947|p=91}}. Faqatgina 1707-yilga kelib Ubaydullaxon [[Buxoro]] va [[Balx]] munosabatlaridagi krizisni bartaraf eta olgan. Muhammad Muqimxonning Mahmudbiy otaliq tomonidan oʻldirilishi Buxoro qoʻshinining Balx chegarasiga bostirib kirishiga sabab boʻlib xizmat qilgan{{sfn|Алексеев|2006|p=182–183}}.
 
== Manbalar ==
{{manbalar|2}}
 
== Adabiyotlar ==
{{refbegin|2}}
* {{Kitob manbasi|author=Алексеев А. К|title=Политическая история Тукай-Тимуридов: По материалам персидского исторического сочинения Бахр ул-асрар|date=2006|publisher=Изд-во С.-Петерб. ун-та|location=СПб|pages=229|isbn=5-288-03987-9|language=ruscha|ref=Алексеев}}
* {{Kitob manbasi|author=Ахмедов Б. А.|title=История Балха (XVI—первая половина XVIII в.)|date=1982|publisher=Фан|location=Ташкент|pages=295|isbn=|ref=Ахмедов}}
* {{Kitob manbasi|author=Мухаммед Юсуф Мунши|title=Муким-ханская история|date=1956|publisher=Издательство АН УзССР|location=Ташкент|pages=302|isbn=|ref=Мунши}}
* {{Kitob manbasi|author=Тревер К. В.|title=История народов Узбекистана : в 2 т.|date=1947|publisher=Издательство АН УзССР / T 2.|location=Ташкент|pages=514|isbn=|ref=Тревер}}
{{refend}}
 
[[Turkum:Balx xonlari]]
[[Turkum:1707-yilda vafot etganlar]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Muhammad Muqimxon
chigʻatoycha: محمد مقیمخان‎‎
Balx xoni
Mansab davri
1697-yil 15-noyabr – 1707-yil mart
Shaxsiy maʼlumotlari
Tavalludi 1679/80-yil
Vafoti 1707-yil mart
Buxoro, Buxoro amirligi
Fuqaroligi Buxoro xonligi
Otasi Iskandar sulton
Dini Islom

Muhammad Muqimxon (Muhammad Muqim sulton; chigʻatoycha: محمد مقیمخان‎‎) — Balx xoni (1697–1707). Ashtarxoniylar sulolasi vakili. Buxoro xonligi hukmdori Subhonqulixonning (1681–1702) nevarasi. Bobosi uni oʻzidan keyin Buxoro taxtiga valiahd etib tayinlagan, biroq taxtni Ubaydullaxon II (1702–1711) egallab olgan. 1707-yil qudratli Mahmudbiy otaliq tomonidan oʻldirilgan.

Tarjimai holi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Muhammad Yusuf Munshiyning „Tarixi Muqimxoniy“ asari Muhammad Muqimxonga atab yozilgan[1]. Asarda keltirilishicha, Buxoro xonligi hukmdori Subhonqulixon hijriy 1090-yil (1679/80-yil) nabira koʻrgach, unga ism qoʻyish uchun Maxdumi Aʼzamning avlodi Nasrulloxoja ibn Abdulgʻafforxojaning huzuriga yuborgan va u diniy alloma Qurʼon sahifalarini ochib, undan: „Parvardigoro! Meni va zurriyotimni namozxon qil“ degan oyatga koʻzi tushib, chaqaloqqa Muhammad Muqim sulton deb ism qoʻygan[2]. Ushbu oyatning arab tilidagi matnida „muqim“ soʻzi mavjud boʻlib, ayni shu soʻz unga ism qilib berilgan[3].

Muhammad Yusuf Munshiyga koʻra, yosh shahzoda xattotlik bilan, undan boʻsh paytlarida esa kamondan oʻq otish, qilichbozlik, otda yurish va ovchilik mashqlari bilan mashgʻul boʻlgan[4].

Muhammad Muqim sulton 1697-yil 15-noyabrda Buxoro xonligi hukmdori Subhonqulixonning (1681–1702) Balxdagi noibi sifatida taxtga koʻtarilgan[5][3]. Amalda hokimiyat toʻlaligicha birin-ketin tayinlangan otaliqlar Odilbiy ming, Yormuhammadbiy saroy[6] va Mahmudbiy qatagʻonlarning qoʻlida boʻlgan[7].

Muhammad Yusuf Munshiyga koʻra, Subhonqulixon hali hayotligida (vafoti arafasida[3]) Muhammad Muqimxonni Buxoro xonligi taxtiga oʻzining valiahdi etib tayinlagan, biroq taxtni 1702-yili Subhonqulixonning oʻgʻli va Muhammad Muqimxonning amakisi Ubaydullaxon II (1702–1711) noqonuniy egallab olgan[4]. Boʻriboy Ahmedov bu yerda taxt vorisligi masalasida yasoq qonunlari bajarilmaganini: birinchidan, Muhammad Muqimxon yoshi jihatidan amakisi Ubaydullaxondan katta boʻlgani; ikkinchidan, shu paytgacha Buxoro taxtini faqatgina Balx noibi egallashga haqli boʻlganini taʼkidlaydi[8]. Anton Alekseyev esa, Balxda hukmdorlik qilayotgan Muhammad Muqimxon Buxoro xoniga boʻysunmasligini ochiqchasiga maʼlum qilishdan tashqari, u oʻzini Ashtarxoniylar suloasining yagona qonuniy xoni deb hisoblaganini yozadi[9].

1702/03-yil Ubaydullaxon II jiyaniga qarshi Balxga harbiy yurish uyushtirishga harakat qilgan[9]. Biroq Muhammad Muqimxon hayotligida Ubaydullaxonga Balxni boʻysundirish nasib etmagan[10]. Faqatgina 1707-yilga kelib Ubaydullaxon Buxoro va Balx munosabatlaridagi krizisni bartaraf eta olgan. Muhammad Muqimxonning Mahmudbiy otaliq tomonidan oʻldirilishi Buxoro qoʻshinining Balx chegarasiga bostirib kirishiga sabab boʻlib xizmat qilgan[11].

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Мунши 1956, s. 5.
  2. ↑ Мунши 1956, s. 117–118.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Egamberdiyev, Alisher „Vatanimiz tarixidagi 15 noyabr sanasi bilan bog‘liq ayrim voqealar bayoni.“. daryo.uz (2021-yil 9-dekabr). Qaraldi: 2024-yil 15-noyabr.
  4. ↑ 4,0 4,1 Мунши 1956, s. 132–136.
  5. ↑ Мунши 1956, s. 168.
  6. ↑ Ахмедов 1982, s. 121.
  7. ↑ Ахмедов 1982, s. 220.
  8. ↑ Ахмедов 1982, s. 222.
  9. ↑ 9,0 9,1 Алексеев 2006, s. 180.
  10. ↑ Тревер 1947, s. 91.
  11. ↑ Алексеев 2006, s. 182–183.

Adabiyotlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  • Алексеев А. К. Политическая история Тукай-Тимуридов: По материалам персидского исторического сочинения Бахр ул-асрар (ruscha). СПб: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2006 — 229-bet. ISBN 5-288-03987-9. 
  • Ахмедов Б. А.. История Балха (XVI—первая половина XVIII в.). Ташкент: Фан, 1982 — 295-bet. 
  • Мухаммед Юсуф Мунши. Муким-ханская история. Ташкент: Издательство АН УзССР, 1956 — 302-bet. 
  • Тревер К. В.. История народов Узбекистана : в 2 т.. Ташкент: Издательство АН УзССР / T 2., 1947 — 514-bet. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Muhammad_Muqim_sulton?oldid=630846" dan olindi