Muhammad Rahim I sahifasining manbasini koʻrish

{{Davlat arbobi bilgiqutisi|ism=Muhammad Rahimxon ibn Avaz inoq ibn Muhammad Amin inoq|asl ismi=Muhammad Rahimxon I|tugash davri=[[1825]] Inoqlik lavozimida|boshlanish davri=[[1775]]|boshlanish davri_2=[[1806]]|tugash davri_2=[[1825]] [[Xon]]lik davri|oʻtmishdoshi=[[Eltuzarxon]]|vorisi=[[Olloqulixon]]|otasi=[[Avaz Muhammad inoq]]}}

'''Muhammad Rahimxon I''' (toʻliq [[ism]]i Muhammad Rahimxon ibn Avaz inoq ibn Muhammad Amin inoq) ([[1775]]—[[1825]]) – oʻzbek qoʻngʻirotlar sulolasidan [[Xiva xonligi|Xorazm xoni]] ([[1806]]—1825).
== Faoliyati ==
Muhammad Rahimxon I 1775-yilda [[Xiva]] shahrida Muhammad Avaz inoq oilasida dunyoga kelgan. Yoshligidan yaxshi taʼlim olgan, fors va arab tillarini bilgan. 1806-yilda [[Buxoro amirligi]]<nowiki/>ga qarshi olib borilgan yurishda akasi [[Eltuzarxon]] (1804—1806)ning fojiali vafot etishi natijasida Xiva xonligi taxtiga Muhammad Rahimxon I oʻtiradi. Muhammad Rahimxon I hukmronligi davrida bobosi [[Muhammad Amin inoq]] boshlagan Xiva xonligidagi xalqlarni birlashtirish ishini muvaffaqiyatli amalga oshiriladi. Uning hukmronligi 1806-yildan 1825-yilgacha davom etadi. Shu yili Xivada vafot etadi. Muhammad Rahimxon I oʻzi qurdirgan [[Pahlavon Mahmud majmuasi|Pahlavon Mahmud maqbarasi]] katta [[xonaqoh]]ining toʻriga dafn etilgan.

== Ichki siyosati ==
[[Eltuzarxon]] 1806-yilda [[vafot]] etadi. Xonlikdagi bu paytda Qutlugʻmurod [[inoq]] lavozimida edi. U sobiq xon [[Abulgʻozi III]] ni taxtga qaytarish maqsadida uning huzuriga koʻchib oʻtadi. Bu vaqtda Muhammad Rahim zodagonlar va qoʻshinlarning bir qismi koʻmagida Xiva shahrini egallaydi va u yerda oʻzini xon deb eʼlon qiladi. Shundan keyin Qutlugʻmurod inoq harbiy harakatlarga jur’at eta olmaydi.

Muhammad Rahimxon I Xiva xonligini birlashtirishda ijobiy natijalarga erishgan. Bir qancha [[siyosat|siyosiy]], [[iqtisodiyot|iqtisodiy]], [[maʼmuriyat|maʼmuriy]] [[islohot]]lar oʻtkazgan. [[Xon]] [[saroy (qasr)|saroy]]i qoshida doimiy [[faoliyat]] koʻrsatuvchi Kengash ([[Devon (idora)|Devon]]) taʼsis etilgan<ref>{{veb manbasi |title=Мухаммад Рахимхан |url=https://alsamarkand.com/mukhammad-rakhim/ |website=alsamarkand.com |accessdate=20-oktabr 2023-yil |arxivsana=2023-10-04 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20231004231404/https://alsamarkand.com/mukhammad-rakhim/ }}</ref>. Muhammad Rahimxon I davrida xonlikda ichimlik ichish, bang chekish qatʼiyan taqiqlangan. Bu qoidani buzgan kishining ogʻzi qulogʻigacha kesilishi toʻgʻrisida farmon chiqarilgan. Shaharlarni obodonlashtirish, faqirlarni xursand qilish asosiy maqsad qilib qoʻyilgan<ref>{{kitob manbasi |last1=Абдуллаев |first1=М |title=Қадимий Хоразм тарихи ва Хоразм давлатчилиги |publisher=«Ўзбекистон » нашриёти, 2019 |location=Tошкент |page=45 |accessdate=20-oktabr 2023-yil}}</ref>.

== Tashqi siyosati ==
Muhammad Rahimxon I [[mamlakat]]ni kengaytirish uchun [[1808|1808—]][[1809]]-yillarda [[turkmanlar|turkman]] – chovdurlar ustiga yurish qilgan. Chovdurlar Xiva xoni yurishlaridan keyin, asl vatani boʻlgan Mangʻishloqga koʻchib oʻtishga majbur boʻladilar. Yorliqabek boshchiligidagi boshqa bir qismi 1810-yilda Xiva xonligi tarkibidagi Xoʻjayli hududiga joylashishga ruxsat oladi, ularga ekin yerlari berilgan<ref>{{veb manbasi |title=ХИВИНСКОЕ ХАНСТВО И ПРИНЦИПЫ ЕГО УПРАВЛЕНИЯ. Приход к власти представителей династии Кунград и их мероприятия по укреплению институтов государственности |url=http://xorazmiy.uz/oz/pages/view/609 |website=xorazmiy.uz |accessdate=20-oktabr 2023-yil}}</ref>. Shu yili Hasanboy [[el]]ini boʻysundirib [[Qoʻngʻirot]]ga hujum qilgan, biroq u yerda qattiq qarshilikka uchragan. Oymirza hukmronlik qilayotgan [[qoraqalpoqlar]]ning bir qismini Oq yoshq degan [[mavze]]ga koʻchirgan. Muhammad Rahimxon I [[Orolboʻyi|Orol boʻyi]] qoraqalpoqlarini boʻysundirish uchun bir necha marta yurish qilib, [[1811]]-yilda Toʻramurod soʻfini yengib xonlikni mustahkamlagan. [[1812]]—[[1818]]-yillar davomida [[Sirdaryo (daryo)|Sirdaryo]] boʻyi [[qozoqlar]]i va [[Marv]]dagi taka turkmanlar ustiga yurish qilib, ularni xonlikka qoʻshib olgan. Bu gʻalabalar [[Xiva xonligi]]ning mavqeini mustahkamlab, uni [[mustaqillik|mustaqil]] qudratli [[davlat]]ga aylantirgan. [[1823]]—[[1824]]-yillarda [[Buxoro amirligi]]ga tegishli [[Qoqishtuvon|Qoqishtivon]], Ogʻor va [[Poykend]] [[qalʼa]]lariga [[talonchilik]] yurishlari qilgan. Buxoro [[amiri]] [[Haydar]] bilan 1825-yilda [[sulh]] tuzgan.

Muhammad Rahimxon I davrida [[Dashti Qipchoq]], [[Xuroson]] Xiva xonligiga soliq toʻlab turgan. Xonlik hududi [[janub]]da Xuroson, [[shimol]]da [[Orol dengizi]] va Sirdaryoning quyi [[oqim]]idagi yerlar, [[sharq]]da Buxoro amirligiga tutash hududlar, [[gʻarb]]da [[Kaspiy dengizi]] [[qirgʻoq]]larigacha boʻlgan yerlarni oʻz ichiga olgan.
[[Fayl:Tomb of Mohammed Rahim Khan at the Pahlavan Mahmoud Mausoleum, Khiva.jpg|thumb|Muhammad Rahimxonning qabri Paxlavon Maxmud maqbarasida]]
== Diplomatik munosabatlar ==
Muhammad Rahimxon I davrida [[Rossiya imperiyasi]], [[Usmonlilar imperiyasi]] va [[Afgʻoniston]] bilan diplomatik aloqalar oʻrnatilgan.

Afgʻoniston bilan aloqalar ayniqsa doʻstona munosabatda boʻlgan, chunki afgʻon hukmdori [[Muhammad Shoh|Muhammadshoh]] (1809—1818) bir muddat Xivada [[surgun]]<nowiki/>da yashagan. Keyinchalik u yana Afgʻoniston hukmdori boʻladi va xorazmlik savdogarlarga mamlakatda erkin savdo qilishiga ruxsat beradi<ref>История народов Узбекистан. Т.2. Ташкент, 1947, 175-b</ref>.

1819—1820-yillarda rus elchisi [[Nikita Muravyov|N. Muravyov]] (1794—1866) Xivada boʻlib, u oʻz sayohati haqida kitob yozgan<ref>{{veb manbasi |title=Путешествие в Туркмению и Хиву в 1819 и 1820 годах. Н. Муравьев |url=http://kungrad.com/history/biblio/mur/ |website=kungrad.com |accessdate=20-oktabr 2023-yil}}</ref>. Uning maʼlumotlariga koʻra, Xiva xonligining aholisi uch yuz ming kishini tashkil qilgan. Asosiy aholini [[Oʻzbeklar|oʻzbek]]<nowiki/>lar va turkmanlardan iborat boʻlgan<ref>История народов Узбекистан.  Составитель Б. В. Лунин. Ташкент, 1988, 178,182,190-betlar</ref>.

1820-yilda A. F. Negri boshchiligidagi rus diplomatik missiyasi Xivaga tashrif buyuradi va Muhammad Rahimxon I qabulida boʻladi.

== Madabiy va maʼrifiy sohadagi islohotlari ==
Muhammad Rahimxon I [[arab tili|arab]], [[fors tili|fors tillarini]] bilgan. [[Ilm]] ahliga [[homiylik]] qilgan. [[Olim]], [[shoir]] va donishmandlar bilan suhbatlar oʻtkazib turgan. [[Munis Xorazmiy|Muniaa]] Eltuzarxon davrida boshlangan „Firdavs-ul-iqbol“ [[asar]]ini davom ettirishga sharoit yaratib bergan. 1813-yil Munisga „Ravzat-us safo“ asarini [[tarjima]]sini topshirgan. Mamlakatda bir qancha kanallar qazdirib obodonlashtirishga eʼtibor bergan. [[Ark]]da [[zarbxona]] tashkil qilib, [[oltin]] va [[kumush]] [[tanga]]lar chiqargan. Muhammad Rahimxon I davrida ichkilik va [[bangilik]] taʼqiqlangan. Muhammad Rahimxon Pahlavon Mahmud maqbarasini [[qayta qurish|qaytadan qurdirgan]]. Xivada bir qancha [[madrasa]] va [[masjid]]lar [[qurilish|qurilgan]]. Ular qatoriga [[Qutlugʻmurod inoq madrasasi|Qutlugʻmurod Inoq madrasasi]], [[Bogʻbonli masjid]]i va boshqalar kiradi. [[Bojxona]] va boshqa muassasalar ishga tushgan (yana qarang [[Xiva xonligi]]).

1815-yilda Muhammad Rahimxon buyrugʻi bilan bosma naqshli kumush bilan qoplangan yangi taxt yasaladi. Hozir u Moskvadagi muzeylardan birida saqlanmoqda.

== Adabiyot ==
* Munis, Firdavs-ul-iqbol, T., 1952;
* Muhammad Yusuf Bayoniy, Shajarayi Xorazmshohiy, T., 1964.
* Yoʻldoshev M., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi, T., 1959;
* Gulyamov Ya. G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941;
* Xudoyberganov K., Xiva – 2500. Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996.
* Gulomov X. G., Diplomaticheskiye otnosheniya gosudarstv Sredney Azii s Rossiyey v XVIII – pervoy polovine XIX veka. Tashkent, 2005
* Gulyamov Y. G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957
* Istoriya Uzbekistana. T.3. T.,1993.
* Istoriya Uzbekistana v istochnikax. Sostavitel' B. V. Lunin. Tashkent, 1990
* Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
* Nemat Polvonov<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{Xorazm hukmdorlari}}

{{OʻzME}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->

{{chala}}

[[Turkum:Tarixiy shaxslar]]
[[Turkum:Xiva xonligi hukmdorlari]]
[[Turkum:1775-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1825-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Qo‘ng‘irotlar]]